توپىراققا كومىلگەن كۇلتوبە تاريحىندا مىڭ سىر بار

543
0
بولىسۋ:

تۇركىستان وبلىسىندا قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترى ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ قاتىسۋىمەن پرەسس تۋر وتتى. مينيستر باق وكىلدەرىن كۇلتوبە قالاشىعىندا اتقارىلىپ جاتقان ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جانە قارناق ەلدىمەكەنىندەگى تايقازان تەمىرىن بالقىتقان پەش ورنى مەن ورتاعاسىرلىق ساۋران قالاشىعىمەن تانىستىردى.

ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ەجەلگى ياسى قالاسى مەن بۇگىنگى تۇركىستان قالاسىنىڭ قاينار باستاۋى بولعان تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن اتاپ وتتى.

– تۇركىستان جەرىندە كەرەمەت تاريحي ورىنداردىڭ بارىن بارىمىز بىلەمىز. بۇل جەر ەڭ الدىمەن ياسى اتاۋىمەن بەلگىلى دامىعان قالا بولعان. XI عاسىردا شاھار وزىنىڭ گۇلدەنۋىنىڭ ەڭ كەرەمەت كەزەڭدەرىن باستادى. وسى ۋاقىتتا قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەگە كەلگەن. ودان ارى قارايعى كوركەيگەن كەزەڭى – XV-XVI عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىندا ابىلمامبەت حاننىڭ ورداسى بار. ول الى تولىق زەرتتەلگەن جوق. ودان باسقا بىرنەشە حانداردىڭ سۇيەگى وسى جەردە جەرلەنگەن. بۇل تۇركىستان جەرىنىڭ تەك رۋحاني ورتالىق ەمەس, قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعانىنىڭ دا دالەلى. تۇركىستان – قازاقتىڭ قانشاما حاندارى مەن بيلەرى, باتىرلارى جاتقان جەر.  الەمدىك وركەنيەتپەن تەڭ دارجەدە دامىعان قالامىزدى ماقتانىشپەن ايتا الامىز.. تۇركىستان ماڭايىندا كىرپىش كۇيدىرىپ, تەمىر بالقىتقان ورىنداردىڭ تابىلۋى دا سونىڭ دالەلى. ەلباسى نۇرسۇلتان ابىشۇلى نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا تەمىردى وڭدەي باستاعان بىزدىڭ ۇلى دالا دەپ ايتىپ وتكەنى بەلگىلى. ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن قىزىقتى دۇنيەلەر تابىلىپ جاتىر.

تاريح ۇشىن كۇلتوبەنىڭ ماڭىزى زور. كۇلتوبە قالاشىعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەرەكشە ورتالىق بولعان. مۇنىڭ الدىندا ارحەولوگييالىق جۇمىستار باياۋ جۇردى. ال قازىرگى كەزدە ەلباسى تۇركىستان قالاسىن تەك وبلىس ورتالىعى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق قالاسىنا اينالادى دەپ شەشكەن سوڭ, وسى جىلى قازبا جۇمىستارىن جانداندىرىپ جاتىرمىز. 27 گەكتار جەردى الىپ جاتقان كۇلتوبەدەن سىرى اشىلماعان قانشاما قۇپييالاردى انىقتاۋعا بولادى. ارحيتەكتۋرا جاعىنان وتە جوعارى دارەجەدەگى قالا بولعان. بىزدىڭ ماقساتىمىز وسىنى بىر جىل ىشىندە كەڭىنەن كورسەتۋ, – دەدى مينيستر.

قازىرگى تاڭدا كۇلتوبە قالاشىعىندا قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى جۇرگىزىپ جاتقان ارحەولوگييالىق قازبادا 15 عىلىمي قىزمەتكەر, 40 لابورانت جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 950 شارشى مەتر جەرگە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, قازاق جانە قوقان حاندىعى داۋىرلەرىنىڭ ۇي ورىندارى مەن ۇيدى تىرەۋگە ارنالعان تاس باعانالار جانە تاندىر پەشتەر مەن دالىز,  ەسىك ورىندارى دا انىقتالدى.

ايتا كەتسەك, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى يۋنەسكو مادەني مۇراسى ەسكەرتكىشىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسىعان وراي, حالىقارالىق ساراپشىلىق توپپەن تىعىز سەرىكتەستىكتە قىزمەت اتقاراتىن  جۇمىس توبى قۇرىلىپ, يۋنەسكو-نىڭ بارلىق تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ بويىنشا باس جوسپار ازىرلەنۋدە.

بۇگىنگى كۇنى ساراپشىلار فوتوگراممەترييا, تاريحي شەكارا مەن بۋفەرلىك ايماق شەكاراسىنىڭ تاريحي اقيقاتىنا تالداۋ جاسادى. ەسكەرتكىش شەكاراسىنىڭ جاعدايى زەرتتەلىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن بەكىنىس قابىرعاسىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن جانە كەسەنەنى ۆيزۋالدى قابىلداۋعا رەستاۆراتسييالىق جۇمىستاردىڭ ىقپالىنا مان بەرىلىپ, ۇسىنىستار ازىرلەندى. مادەني مۇرا ەسكەرتكىشىنە ىقپال ەتۋدى باعالاۋ ەسەبى  باكۋدە 2019 جىلدىڭ 30 ماۋسىمى مەن 10 شىلدەسى ارالىعىندا  دۇنيەجۇزىلىك مۇرا بويىنشا كوميتەتتىڭ وتىرىسىنىڭ 43-سەسسيياسىندا قاراستىرىلادى.

كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تاريحي نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ 2019-2021 جىلدارعا كوزدەلگەن. اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگييالىق پارك-مۋزەي ەكسپوزيتسييالىق جانە ارحەولوگييالىق نىسان رەتىندە قىزمەت اتقارادى دەپ جوسپارلانۋدا.

ا.احمەتقازى

بولىسۋ: