بالا سەمىزدىگى باس قاتىرا باستادى

561
0
بولىسۋ:

«اۋرۋ – استان» دەمەكشى, بويداعى دەرتتىڭ كوبى دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان بولاتىنىنا مان بەرمەيمىز. ۇلكەندەردى ايتپاعاندا, سوڭعى كەزدە بالالار اراسىندا استان اۋرۋ تابۋ بەلەڭ الدى. اس قورىتۋ جۇيەسى اۋرۋلارى, سەمىزدىك, قانت ديابەتى, قان ازدىق سىندى سىرقاتتار ماماندار دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان بولاتىنىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر.  

تاماقتانۋ تۋرالى 2018 جىلعى جاھاندىق ەسەپكە نازار اۋدارساق, بالالار اراسىندا تاماقتانۋعا باي­لانىستى ەكى اۋىرتپالىق باي­قال­عان. ونىڭ بىرى – قۇنارلى تاماق جەتىسپەۋ سالدارىنان بالا­لار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ 10 پايىزدان استامىنىڭ بويى الە­ۋەت­تى وسۋ دەڭ­گەيى­نە جەتپە­گەن. ال ەكىنشىسى – سەمىز­دىك. بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەر ارا­سىن­داعى سەمىز­دىك كورسەت­كىشى – 80 پايىز. ورتا­لىق ازييا – بالالار سەمىز­دى­گى­نىڭ تارا­لۋىنان الەم­دە ەكىنشى ورىن­دا.
دۇنيەجۇزىلىك بۇۇ-نىڭ ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى ۇيىمى, دەن­ساۋ­­لىق ساق­تاۋ مي­نيستر­لىگى, قو­عام­­دىق دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ ۇلتتىق ورتا­لىعى جانە بۇۇ بالالار قو­رىنىڭ (يۋنيسەف) ۇيىم­داستىرۋىمەن ەلور­دا­مىزدا وتكەن سيم­پو­زيۋم تاماق­تانۋ سالاسىندا الە­ۋەت پەن ارىپتەس­تىكتى دامى­تۋدىڭ وڭىر­لىك پلات­فور­ماسىنا مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ وكىلدە­رىن – ارمەنييا, ازىر­باي­جان, گرۋزييا, قازاقستان, قىرعىز­ستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەك­ستان, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرى, عالىمدار مەن ساراپ­شىلاردى جينادى. سيم­پوزيۋم­عا قاتىسۋ­شى­لار تاماقتانۋ ماسەلە­سى­مەن اينا­لىساتىن نەگىزگى تۇلعالار مەن قاتىسۋشىلاردىڭ مۇمكىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋدىڭ وڭىرلىك تە­تىكتەرىن ازىر­لەمەك. وسى ورايدا قازاقستان بالالاردىڭ تاماق­تا­نۋى­ بويىنشا سيمپوزيۋم وتكىزىپ وتىرعان الەم­دە­گى بىرىنشى ەل ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
تاماقتانۋ ادەتى بالا كەزدەن قالىپتاسادى. سوندىقتان بۇل ماسە­لەگە اتا-انالار دا باسا نازار اۋ­دارۋى كەرەك. 2018 جىلدان وقۋ­شى­لاردىڭ تاماقتانۋ راتسيونى بويىنشا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ 53 پايىزىنا بىرىڭعاي ستاندارت ازىرلەنگەن. مۇنىمەن قوسا, بيزنەس پەن مەكتەپتەردىڭ وزارا ىس-قيمى­لىن, قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدى كوزدەيتىن مەكتەپ اسحانالارىن جاڭ­عىرتۋ جونىندەگى جوبا ىسكە اسى­رىلىپ جاتىر. جالپى بىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەردە تاتتى جانە گاز­دالعان سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىندى جانە اس تۇزىن يودتاۋ, ۇن جانە باسقا دا بىرقاتار ازىق-تۇلىكتەردى مينەرالدى-دارۋ­مەندىك كەشەنمەن بايىتۋ بويىنشا ىس-شارالار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىمبات تۇراتىن ستاتسيونارلىق ەمدەۋدەن گورى اۋرۋ­دىڭ الدىن الۋعا, قوعامدىق دەنساۋلىقتى باسقارۋدى كۇشەيتۋ باعىتىنا دەن قويىپ وتىر.


دامدى, پايدالى تاعام بالاعا كۇش-قۋات بەرىپ, اقىل-ويىن ارتتى­رادى. بالانىڭ دۇرىس تاماق­تانۋى­نا سابي كەزىنەن كوڭىل بولۋ كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تۋعان نارەستە التى ايعا دەيىن تەك انا سۇتىمەن قورەكتەنۋ كەرەك.


2018 جىل­عى مەديتسينالىق-ساني­تا­رييا­­لىق العاشقى كومەك بويىن­شا استانا دەكلاراتسيياسى دەنساۋ­لىق­تى پروفيلاكتيكا ارقىلى ساقتاۋدى جانە نىعايتۋدى باسىم­دىق رەتىندە جارييا ەتتى. بۇل – قو­عام­دىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسى­نىڭ نەگىزگى فۋنكتسييالارىنىڭ بىرى.
2019 جىلدىڭ اقپانىندا ەلباسى قازاقستاندا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مەديتسينا­لىق-سانيتارييالىق العاشقى كو­مەك قىزمەتىنە كەتەتىن شى­عىس­تاردى جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمىنەن 40-تان 60 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋدى تاپسىردى. زاڭناما جەتىلدىرىلىپ جاتىر. ساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا دۇرىس تاماقتانۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسيياسى ەنگىزىلەدى, – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مينيسترى قامالجان نادىروۆ.
ۆيتسە-مينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ازىق-تۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى بيزنەستى جەتىلدىرىپ, قوعامدىق دەنساۋلىقتى بەكەمدەۋ ماقساتىندا تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى بىرىك­تىرۋ قولعا الىنعان. مىسالى, دەنساۋ­لىقتى, تاعامنىڭ جەتكى­زى­لۋىن, سپورتتىق نىسانداردى, ساۋىق­­تىرۋ جانە فيتنەس-ورتا­لىق­تارىن باقىلايتىن موبيلدىك قوسىم­شالار قىزمەت ەتەدى. دۇرىس تاماقتانۋدى ىنتالاندىراتىن جاعداي قۇرۋ ۇشىن ىرى سۋپەر­مار­كەتتەردە «دۇرىس تاماقتانۋعا ارنالعان ازىق-تۇلىك» سورەلەرى ۇيىم­داستىرىلىپ جاتىر.
– دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ قوس اۋىرتپالىعىنىڭ فەنومەنى ميل­ليون­داعان كىشكەنتاي بالا­لار­دىڭ امان-ساۋلىعىنا جاعىمسىز اسەر ەتىپ, ولاردىڭ وسۋىنە جانە كوگ­نيتيۆ دامۋىنا كەدەرگى بولادى, سونداي-اق جۇقپالى ەمەس اۋرۋ­لار­دىڭ, مۇگەدەكتىكتىڭ جانە ەرتە قاي­تىس بولۋدىڭ قاتەرىن تۋعى­زا­دى. بۇل نەگىزىنەن قازىرگى بالالار­ ديەتا­سى­نىڭ قۇرامى وعان قا­جەت­تى تاعامدىق راتسيون سانى, جيى­لىگى, ساپاسى جاعىنان دا قانا­عات­تاندىرا الما­عانى­نان, – دەدى يۋنيسەف-تىڭ قازاقستانداعى وكىلى يۋريي وكساميتنىي.
قولجەتىمدى باعامەن, كەڭ اۋقىم­دا تۇرعىندارعا تەحنولو­گييالىق قايتا وڭدەۋدەن وتكەن جانە تاعامدىق قۇندىلىعى تومەن ازىق-تۇلىك ونىمدەرى ۇسىنىلادى, ال سىڭىم­دى تاعامدار كوبىنە قىمبات جان­ە بارلىق جەردەن تابىلا بەر­مەيدى. جەرگىلىكتى, ۇلتتىق جانە دۇنيەجۇزى­لىك ازىق-تۇلىك جۇيەلەرى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى بۇگىن جانە كەلەشەكتە نارلى, قولجەتىمدى جانە تۇراقتى راتسيونمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ ۇشىن جاۋاپتى بولۋى قاجەت.
– بىز سەكتورلار اراسىندا – پار­لا­مەنتپەن, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, قارجى, اۋىل شارۋاشى­لى­عى, بىلىم, الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­­لىكتەرىمەن, ازىق-تۇلىك جانە تاماقتانۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ سەكتورلارىنىڭ باسشىلارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋى­مىز كەرەك. كوپ جەتكىزىلىم جۇيەسىن پايدالاناتىن ۇكىمەتتەردىڭ تەك جۇيەلىك جانە بىرلەسكەن سەكتورارا­لىق كوزقاراسى قازىرگى تاماقتانۋ­دىڭ قوسارلى اۋىرتپالىق جاعدا­يىن جاقسارتادى. جوعارىدا كەلتى­رىل­­گەن جەتكىزۋ جۇيەلەرى اراسىن­دا­عى ازىق-تۇلىك جۇيەلەرىنىڭ مار­شرۋ­تى بارلىق سەكتور تاراپىنان تۇراقتى جانە وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋ ۇشىن بىرەگەي موبيلي­زا­تسييالىق رول اتقارادى, ياعني تاماق ونىم­دەرىن وندىرۋدەن باستاپ, تاماق­تىڭ بالانىڭ تاباعىنا كەلىپ تۇسكەنىنە دەيىن, – دەيدى يۋنيسەف-تىڭ ەۋروپا مەن ورتا­لىق ازييا ەلدەرى بويىنشا وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ دەنساۋلىق جانە تاماقتانۋ سالاسىنىڭ مامانى اميرحوسەين يارپارۆار.
قازىرگى كۇنى نان-توقاش ونىم­دە­رىن­دەگى تۇز مولشەرىن ازايتۋعا كوڭىل بولىنىپ جاتىر, ياعني وندىرۋ­شى­لەر شىعاراتىن ونىمدەرىندەگى تۇز كولەمىن كەمىتۋ پروتسەسىنە كىرىستى. بىرىڭعاي شەشىم بويىنشا, 1 كەلى ۇننان جاسالعان نانداعى تۇز مولشەرىن 5 گرامنان 2 گرامعا ازايتۋ تۋرالى مامىلە جاسالدى. ەندى سۇت ونىمدەرىندەگى قانت مول­شە­رىن ازايتۋ ماسەلەسى الداعى جوسپاردا بار.
– بالالار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ولاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋى – وزەكتى ماسەلە. ونىمەن كوپ جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتىرمىز. سوڭعى 5-6 جىلدا ۇكىمەت وسى ماسە­لە­گە باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. قازىر بىراز ماسەلەنى كوتەرىپ كەلە­مىز. بالالار دۇرىس تاماقتانۋ ۇشىن, تاعامتانۋ كومبيناتتارىن قۇرۋى­مىز كەرەك. ونى عىلىمي, قۇقىق­­تىق, الەۋمەتتىك نەگىزدە جا­ساۋ قاجەت. عىلىمي نەگىزى قالاندى.
ەلىمىزدە وتكەن جىلى عانا قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسىمەن بىرلەسىپ بىرىڭعاي ستاندارت جاسا­عان­بىز. بالالار قالاي تاماقتانۋ كەرەك? تاعامنىڭ قۇرامىندا قانداي پايدالى زاتتار بولۋى تيىس? وسى بويىنشا تورت اپتالىق ستان­دارت جاسالىپ, بىلتىر پارلا­مەنت­تە بەكىتىپ, قازاقستانعا تاراتتىق. ويتكەنى بىزدەگى بارلىق مەكتەپتەگى بالالاردىڭ تاماقتانۋ ساپاسى جوعارى دەپ ايتا المايمىز. مىسا­لى, مەكتەپتەردە بالالاردىڭ 60-80 پايىزى دايىن تۇرعان تاماقتى ىشپەي قالدىرىپ كەتەدى. بۇل نە دەگەن سوز? ساپاسى جوق. تاعام دايىن­دايتىن كومپانييالار مەن مەكتەپ ديرەكتورى وزارا بايلانىس ورناتادى. تومەن باعامەن تەندەر ساتىپ الادى. وعان جاقسى تاماق دايىنداۋعا بولا ما? وسى ماسەلەنى كوتەردىك. بىزدىڭ جاساعان ستان­دارتى­مىز بويىنشا اس مازىرى جاسالا­دى, تاعام كونتەينەرمەن جەتكىزى­لە­تىن بولادى. قازىر بالالار ارا­سىن­دا اسىرەسە, سەمىزدىك بەلەڭ الىپ بارادى. اسقازان, ىشەك اۋرۋلارى دا 1,5 ەسەگە, كوز اۋرۋلارى 2,5 ەسەگە, جۇي­كە اۋرۋلارى شامامەن 1,5 ەسەگە وستى. وكپە, جۇرەك اۋرلارى كوز اۋرۋى­نان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ا, ۆ دارۋمەندەرى, يود جەتىسپەيدى. بۇل ولاردىڭ ويلاۋ قابىلەتىن تومەن­دەتەدى. بۇل – ساپالى تاماق ىشىل­مەگەننەن. ۇيدەگى جانە مەك­تەپ­تەگى تاماقتىڭ اراسىندا ساباق­تاس­تىق جوق. مىسالى, مەكتەپتە گازدالعان سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالدىق. ۇيگە بارىپ ىشىپ قويۋى مۇمكىن, – دەيدى قازاقستان تاعامتانۋ اكادەميياسىنىڭ تاعام­تانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەربولات دالەنوۆ.
دامدى, پايدالى تاعام بالاعا كۇش-قۋات بەرىپ, اقىل-ويىن ارتتى­رادى. بالانىڭ دۇرىس تاماق­تانۋى­نا سابي كەزىنەن كوڭىل بولۋ كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تۋعان نارەستە التى ايعا دەيىن تەك انا سۇتىمەن قورەكتەنۋى كەرەك. سۋ بەرۋگە دە بولمايدى. التى اي­دان كەيىن قوسىمشا تاماقتار بەرسە­ڭىز بولادى. ۇلتتىق ەكونو­ميكا مي­نيستر­­لىگىنىڭ ستاتيستيكا كومي­تە­تى جۇرگىزگەن ەسەپكە سايكەس, ەلى­مىز­­دە انالاردىڭ 35 پايىزى عانا سابيىن ەمىزەدى ەكەن.
– بالام قازىر بىر جاس التى اي استى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىمەن, التى ايعا دەيىن وزىم ەمىزدىم. تاتتىگە, سۇتكە اللەرگيياسى بار. سوندىقتان قازىر بوتقانى سۋعا قايناتىپ بەرىپ جۇرمىن. قىشقىل سۇتتى قوسپا ىشەدى. باسقا دا تاعامدار بەرەمىن. بارىن قاداعالاپ وتىرا­مىن, – دەيدى الماتىلىق جاس انا ۇلحانىم ۋاليحانوۆا.
ال سىز بالاڭىزدىڭ تاماقتانۋ تارتىبىنە قانشالىقتى كوڭىل بولەسىز?

ەلميرا جاقسىبايقىزى

بولىسۋ: