ىرگەلى ەڭبەك

454
0
بولىسۋ:

وقىرمان قاۋىمعا مەرزىمدى باسىلىمداعى كوپتەگەن ماقالا, سىني-ساراپتامالىق شولۋ, رەتسەنزيياسى  ارقىلى جاقسى تانىلعان نازيرا راحمان­قىزى  –  ەلىمىزدەگى بەلگىلى ارى قولتاڭباسى قالىپتاسقان ۇلكەن كينوتانۋشى مامان. ى.جانسۇگى­روۆ, ب.مايلين, ت.جۇرگەنوۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرە­پوۆ, ى.وماروۆ, ش.ايمانوۆ­تاي الىپتار نەگىزىن قالا­عان قازاق كينو ونەرىنىڭ تاريحىن العاش رەت قابىش سيرانوۆ زەرتتەپ, عىلىم سالاسىنا اينال­دى­رىپ ەدى. 

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىن­شى جىلدارىندا ق.سيرانوۆ­تان باستالعان كينوتانۋ تاري­حىن زەرتتەۋ ىسى كامال سمايى­لوۆ, باۋىرجان نوگەربەكتەرگە جالعاسقان. سانالى عۇمىرىن كينوتانۋ سالاسىنا ارناعان پروفەسسور باۋىرجان راما­زان­­ۇلى 1993 جىلى تۇڭعىش رەت ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەميياسىنان «كينوتانۋ» ماماندىعىن اشىپ, شەبەرحاناسىن جاساق­تا­­عان-دى. بۇگىندە كوپتىڭ ىقى­­لاسىنا بولەنىپ جۇرگەن كينوسىنشى, كينو تاريحشى­سى نازيرا راحمانقىزى – سول پروفەسسور ب.نوگەربەكتىڭ العاش­قى قابىلداعان تۇلەك­تە­رى­نىڭ بىرەگەيى.
كينوتانۋشى ن.راح­­­­مانقى­زى­نىڭ «اكىم تارازي – كينودراماتۋرگ. «تۇل­پاردىڭ ىزى»: ستسەنارييدەن فيلمگە دەيىن» كىتابىنا جازۋشى اكىم تارازيدىڭ بىر عانا تۋىن­دىسىنىڭ تاريحى ارقاۋ بولعان. ەڭبەكتە «تۇل­پار­دىڭ ىزى» (رەجيسسەرى م.بەگا­لين) فيلمىنىڭ قازاق كينوسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى تالدانعان. باسىن بىردەن اشىپ الاتىن جايت: قازاق كينوتانۋ عىلىمىندا بۇعان دەيىن بىر جازۋشى, دراماتۋرگ­تىڭ شىعارماشىلىعى جەكە دارا تالدانىپ, كەڭ كولەمدى عىلىم نىسانىنا اينالعان ەمەس. ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ن.راح­مان­قىزى وسىنداي ولقى­­لىقتىڭ ورنىن تولتى­رىپ, كينو­تانۋ عىلىمى ۇشىن اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىق زور جاڭا­لىققا جول اشىپ وتىر. بۇل – تەك كينوتانۋ­شى­نىڭ عانا ەمەس, قازاق كينوتانۋ عىلى­مىنىڭ ھام ونەرتانۋ سالا­سىنىڭ ۇلكەن مەرەيى. بۇ­عان دەيىن ار جىلدارى كينو­دراماتۋرگتاردىڭ شىعارما­شى­لىعى حاقىندا جەكەلەگەن ماقالالار مەن رەتسەنزييالار, پولەميكالىق رەپليكالار مەن پورترەتتەر جازىلعان-دى. بى­راق بىر اۆتوردىڭ شىعار­ما­سى اۋقىمدى زەرتتەلىپ, جان-جاق­تى قاراستىرىلماعان.
2000 جىل­دارى كينوتانۋشى گ.ناۋ­رىزباەۆا «م.اۋەزوۆ جانە كينو» دەگەن جۇقالتاڭ عانا شاعىن ماقالالار جينا­عىن شىعارىپ ەدى. كەيىن اۆتور بۇل تاقىرىپتاعى ىزدە­نىسىن جال­عىس­تىرماسا كەرەك… ەندى مونوگرافييالىق زەرتتەۋ دەگەن اۋقىمدى سوزگە تولىق­قاندى جاۋاپ بەرەتىن ىرگەلى ەڭبەك جارىق كورىپ وتىر. سونىمەن, ادەبيەتىمىز­دىڭ ارداق­تى اقساقالىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى قارسا­ڭىندا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق ارتيسى ا.مۇسا­قوجاەۆا­نىڭ قولداۋى­مەن وقىر­مان نازارىنا ۇسىنىلعان تۋىندى «تۇلپار­دىڭ ىزى: ستسە­ناريي­دەن فيلمگە دەيىن», «اكىم تارازي پروزاسىنىڭ كينە­ماتو­گرا­فييالىق تابيعا­تى» تاراۋ­لارىنان باس قۇراعان ەكەن. «اكىم تارازي – كينو­درا­­ماتۋرگ» دەپ باستالعان بەتا­شار سوزدەن باستاپ كىتاپ سوڭىنا قوسىلعان ارحيۆ دە­رەك­­­تەرىنە دەيىن باس الماي, بىر دەممەن قىزىعىپ ارى قۇنى­­­عىپ وقىپ شىقتىق. كى­تاپ اۆتورى­نىڭ بۇل ەڭبەككە ۇلكەن دا­يىن­­دىقپەن كەلگەنى, قر ورتا­لىق مەملەكەتتىك ارحيۆى­نىڭ شاڭ باسقان سورە­لە­رىن اقتا­رىپ, ەسكى قۇجاتتارمەن جىتى جۇمىس ىستەگەنى, «تۇلپار­دىڭ ىزى» فيلمىنىڭ بىرنەشە ستسەنا­ريي­لەرىمەن تانىسىپ, ستسەنا­ريي مەن كينوكارتينا­نىڭ كوركەمدىك دەتالدارىن سا­لىس­تىرا, سالعاستىرا قارا­عا­نى «تايعا تاڭبا باسقانداي انىق ارى شىنايى كورىپ-اق تۇر.
كينوتانۋشى اتالعان ەڭبە­گىندە: «تۇلپاردىڭ ىزى» – كينەماتوگرافييالىق ستيلى, فورماسى, جانرى, كەيىپكەر­لە­­رىنىڭ بەينەسى, ەڭ الدىمەن, ادەبي ستسەنارييىنىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن فيلم. كينو تاريحىندا مۇنداي شىعار­ما­لار جيى كەزدەسە بەرمەيدى. جالپى, ستسەناريي اۆتورى مەن رە­جيسسەردىڭ وي-تولعامى, مۇد­­د­ە­سى, نيەتى, يدەياسى ۇندەس­تىك تاپقاندا عانا تالعامپاز كورەرمەن تالابىنا ساي فيلم دۇنيەگە كەلەرى انىق. «تۇلپار­دىڭ ىزى» فيلمى وسىنداي شىعارمالاردىڭ قاتارىنان ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك» دەپ جازۋشى اكىم تارازيدىڭ كينودراماتۋرگتىك شەبەرلىگىنە جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. اسىلىندا, اكىم تارازي – قازاق ادەبيەتىندەگى, ونەرىن­دەگى ۇلكەن قۇبىلىس. ونىڭ پسيحولوگييالىق ساۋال­دارعا قۇرىلعان ماعىناسى تەرەڭ روماندارى­نان باستاپ شاعىن جانرداعى ەڭبەكتەرىنە دەيىن تۇنىپ تۇرعان سيتۋاتسييا, كونفليكت پەن وقيعاسى شيراق دراما, يرونييا مەن مىنەزدەر ەمەس پە ەدى. مىنە, نازيرا راحمانقىزى جازۋشىنىڭ شى­عارماشىلىعىنا, ستسەن­ا­ريي­دىڭ تابيعاتىنا, ستسەناريي­دەن فيلمگە دەيىنگى ارالىق­تاعى كوزگە كورىنە بەرمەيتىن ەلەمەنت­تەرگە دەيىن نازار اۋ­دا­­رىپ, مامان رەتىندەگى شە­بەر­­لىگىن كورسەتىپتى. مۇنداي ىرگەلى دۇنيەگە سۇيسىنىپ قاراپ, قايتا قايتا وقي بەرگىڭ كەلەدى ەكەن. سەبەبى, نازيرا راحمان­قى­­زىنىڭ تىلى عىلىمي قاساڭ تىل­دەن ادا, كوركەم ارى تۇسىنىك­تى.
وقىرمان رەتىندە بىر تىلەك: بىلىكتى كينو سىنشى وسى ەڭبەگىن ارى قاراي جالعاستى­رىپ, اكىم تارازيدىڭ «قىزجى­لا­عان» (ر.مۇقانوۆامەن اۆتور­لىق بىرلىكتە), «مۇستافا شوقاي» سەكىلدى كينوستسە­نا­رييلەرىنە دە مامان كوزىمەن ۇڭىلسە ەكەن. سوسىن پروفەس­سور­­دىڭ وزى جەتەكشىلىك ەتەتىن شەبەرحانانىڭ بىلىمگەرلەرى, ياعني بولاشاق كينو­تانۋ­شىلار ەلىمىزدەگى باسقا دا كينودرا­ما­تۋرگتاردىڭ شى­عار­­ما­شى­لى­­عىن ارنايى زەرت­تەپ, سارا­لاسا كينوتانۋ عىلى­مى­­نىڭ كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەر ەدى.

ەلدوس توقتارباي

بولىسۋ: