ۇنەمى ىزدەنەتىن ۇكىباي

496
0
بولىسۋ:

مەديا-مەنەدجەر. مەملەكەت قايراتكەرى. ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ Media Meiman جوباسىنا وسىنداي سان تۇرلى كاسىبي قىرلاردىڭ يەسى, قايراتكەر ازامات ايدوس ۇكىباي قوناق بولدى. كاسىبي قىزمەتتە سوز ونەرىن قارۋ ەتسە دە بىلايعى ومىردە سوزدەن گورى ىسكە تىندىرىمپاز. ۇندەمەي جۇرىپ ۇيدەي شارۋانىڭ باسىن قايىراتىن ۇكىبايدىڭ بولمىسىنا بويلاعاندا وسىنى اڭعارامىز. قىزمەت باسپالداعىنداعى 20 جىلدىق ايادا قاتارداعى تىلشىدەن ەلباسىنىڭ باسپاسوز حاتشىسىنا دەيىن ورلەگەن ازاماتتىڭ بىلىمقۇمار ستۋدەنت قاۋىمعا ايتارى دا مول بولدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ اقپارات ساياساتىنا جاۋاپتى ەل ازاماتىن تىڭداۋعا ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋر­نا­ليس­تيكا جانە فيلولوگييا فاكۋلتەت­تەرى­نىڭ ستۋدەنت­تەرى كوپ جيىلدى.

«وتتى نۇكتەدەن» رەپورتاج 

«زاماناۋي اقپاراتتىق ترەند­تەر» تاقىرىبىنداعى ىس-شارانى ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەك­تو­رى امىرحان مۇراتبەكۇلى اشىپ بەردى. مەديا مەيماننىڭ جۋر­ناليستىك جولىنان باستاپ, ساياسي قىزمەتىنە دەيىنگى كاسىبي قالىپتاسۋ جولىن شولىپ شىقتى. ەلباسىنىڭ باسپاسوز-حاتشىسى كۇنى كەشە الەمنىڭ تۇرلى «وتتى نۇكتەسىنەن» اقپارات تاراتقان با­تىل تىلشى دە بولعانىن اركىم بىلە بەرمەس: «ەلباسىنىڭ سىن­دار­لى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان­دا وسى كۇنگە دەيىن بىردە-بىر قاقتىعىس بولماعانىمەن, شەت مەملەكەتتەردە, ونىڭ ىشىندە قا­زاق­ستانمەن قاتار ەگەمەندىككە يە بولعان مەملەكەتتەردىڭ كەيبى­رە­ۋىندە وكىنىشكە قاراي, قاندى قاقتىعىستار بولدى. شيەلەنىس اي­ماعىنان ماڭىزدى حابار دايىن­داۋ مىندەتى قويىلعاندا, ايدوس ىدىرىسۇلى العاش­قى­لاردىڭ بىرى بولىپ, ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنىنە قاراماي كوپتەگەن رەپورتاج دايىندادى».
جۋرناليستەر اراسىندا «تاجىك سيندرومى» دەگەن بار. سيندروم­نىڭ مانى, قاقتىعىس ايماعىنا قاراي اۋعان, شەشەن, يراك سيندرو­مى بولىپ وزگەرىپ ايتىلا بەرەدى. تۇيىنى سول, «سوعىس كورگەن» جۋرنا­ليست وتانىنا وزگە ادام بوپ ورا­لا­دى. باستىسى, ۇڭعىسىنان تۇتىنى سەيىلمەگەن ەلدىڭ اۋىر جاعدايىنا قانىعىپ, مامىراجاي, بەيبىت ومىردىڭ قادىرىن باعالاي بىلۋدى ۇيرەنەدى. وتتى جەردىڭ وكپەگىن كورگەن ەكس-تىلشىنىڭ ەسىندە مىنا وقيعا ماڭگى قالىپ قويىپتى.
90-جىلداردىڭ تاجىك-اۋعان شەكارا­­سىن­داعى اسا بىر مازاڭ كەزەڭى ەدى. قىراعى وپەرا­تور حاسەن ومارقۇ­لوۆ ەكەۋى پاندج وزەنى بويىندا كامەرانىڭ وبەكتيۆىن اۋعان تۇسىنا قاراتا شىرەنە تارتىپ «پلان جيناپ جات­قان». «كەنەت تاجىك تاراپتان اسكە­ري­لەر كەلىپ, بۇل قاۋىپتى ارادان شۇعىل كەتۋى­مىز­دى تالاپ ەتتى. اساي-مۇسەيىمىزدى جيناپ, اياق سۋىتىپ ۇلگەرگەنىمىز سول ەدى, وسى جاڭا قامسىز تۇسىرىلىم جاساپ جەرىمىزدە گۇرس ەتكەن گرا­نا­تومەت جاڭعىرى­عىن ەستىدىك. قارسى تاراپقا كامە­را­مىزدى قايتا-قايتا «شوشاڭ­دا­تا بەرگەن» بىزدىڭ «جۇرەك جۇتقان» ارەكەتىمىز­گە بەر­گەن ەسكەرتۋى دەپ تۇيدىك», – دەپ ايدوس ۇكىباي قاتەرلى كۇندى ەسكە الدى.

 


مەديا مەيمان تۋرالى مالىمەت:
ايدوس ۇكىباي
الماتى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى (1997);
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى بيزنەس مەكتەبىنىڭ تۇلەگى (2015);
قىزمەت جولىن «حابار» اگەنتتىگىندە تىلشى بولىپ باستاعان (1998 ج.);
ار جىلدارى «حابار» اق اقپاراتتىق جوبالار دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى, باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى (1998-2001)
«حابار» اگەنتتىگى» اق باسقارما توراعاسى (2011-2016);
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى (2016-2019);
2019 جىلدان ەلباسىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى;
تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ «زا زاسلۋگي ۆ رازۆيتيي پەچاتي ي ينفورماتسيي» (باسپاسوز بەن اقپارات سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ۇشىن) قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان;
Nur Otan پارتيياسىنىڭ باق وكىلدەرى اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق «نۇر سۇڭقار» بايقاۋىنىڭ «قازاقستاندىق جۋرناليستيكاعا قوسقان ۇلەسى ۇشىن» اتالىمىندا ۇزدىك دەپ تانىلدى;
«قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.


شىندىق – اقپارات تاراتۋداعى باستى قاعيدات 

وق پەن وتتىڭ اراسىنداعى ولىارا شاقتى باعامداي بىلگەن جۋرناليستكە جىلدام شەشىم قابىلداي بىلەتىن قاعىلەزدىك تان. سەبەبى تۇسىنىكتى. ۇرىستا تۇرىس جوق. اۋقىمدى ويلاۋعا ۇلگەرىپ, شۇعىل شەشىم قابىلداماساڭ, شارۋاڭ بىتتى دەي بەر. ەلباسى باس­پا­سوز حاتشىسىنىڭ جۇمىس ستيلىن سىرت­تاي بايقاعاندا وسىن­داي قى­را­عى كاسىبي قاسيەت انىق اڭعا­رى­لا­دى. اقپارات الامانى دا – وزىن­شە بىر ومىر مەن ولىم اراسىن­داعى مايدان سيياقتى الەم. قارسى تاراپ قارۋ كەزەنەم دەگەنشە الدىن وراپ, تۇتقيىلدان شابۋىل­داپ ۇلگە­رۋىڭ كەرەك. ياكي, جالعان اقپا­رات, فەيكتەر «وق جاۋدىر­عان» تۇستا قاعا بەرىستە قارسى جاۋاپ بەرە بىلمەسەڭ, ابىروي-بەدەلىڭە وراسان زالال كەلۋى اپ-ساتتە. مۇنداعى باستى قارۋىڭ – ال­بەتتە, شىندىق. بىلىمپاز قاۋىم­عا ايدوس ۇكىباي وسىنى اي­قىن ۇقتىردى: «شىندىق اقپارات تاراتۋداعى باستى قاعيدات بولۋى تيىس. جۋرناليست بولسىن, باس­پاسوز حاتشىسى بولسىن, شىن­دىق­پەن قارۋلانسا عانا, اۋديتورييا الدىندا زور سەنىمگە يە بولادى. وزارا سەنىم قالىپتاسقاننان كەيىن وزارا پىكىر الماسۋ دا ەركىن جۇرە­دى. اقپاراتتى بۇرمالاپ بەر­گەن بولساڭىز, كوزدى اشىپ جۇم­عانشا سەنىم جوعالىپ كەتە­دى. سەنىم جوعالدى ەكەن, اۋدي­تورييا­ڭىزدان بولەك, مەملە­كەتتىك ور­گان­دار دا سىزگە سەنبەيدى, سالدا­رى­نان كوممۋنيكاتسييا السىرەي بەرە­دى».

ەلباسى – جۋرناليستەر جاناشىرى

ەل ەگەمەندىگىنىڭ ىرگەسىن نىق قا­لاسۋعا جۋرناليستەردىڭ دە ەڭ­بەگى ولشەۋسىز. ەلدەگى اربىر وزگەرىس, اربىر رەفورمانى قالت جىبەرمەي, قالامىنىڭ ارقاۋىنا اينال­دىر­عان اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن ەلباسى دا ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, قال-قادەرىنشە قولداپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ابىشۇلىنىڭ ەلدىڭ بەلدى جۋرناليستەرىمەن بولاتىن تەلە­ۆيزييالىق جانە گازەتتەگى سۇح­بات­تارى, جىل سايىنعى باق وكىل­دەرىنە بەرىلەتىن پرەزيدەنت سىي­لى­عى, ورتا ازييا ەلدەرىندە تەڭ­دەسى جوق «قازمەديا» ورتا­لى­عىن سالدىرعانى – ايتقانىمىزدىڭ كوپ دالەلىنىڭ بىرى عانا. كۇندەلىكتى ومىردە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ وتاندىق مەديا كەڭىس­تىكتىڭ احۋالىمەن تانىسۋ ادە­تى جىلدار بويى قالىپتاسقان. قاي گازەتتى, نە سايتتى وقيدى? قاي تەلەارنانى كورەتىنى تۋرالى ساۋال جاس جۋرناليستەردىڭ ەڭ كوپ بىل­گىسى كەلگەن ساۋالى بولدى. «نۇرسۇلتان ابىشۇلى تاڭەرتەڭ مۇم­كىندىگىنشە بارلىق گازەتتى وقۋعا تىرىسادى. كەشكىسىن ۋاقىت بول­سا, تەلەارنادان بەرىلەتىن بار­لىق جاڭالىقتى قالت جىبەرمەيدى. ودان بولەك, بىp الىس-جاقىن شە­تەل­دىڭ اقپارات قۇرالىنان الىن­عان جاڭالىققا دايدجەست جا­ساپ, ەلباسىعا ۇسىنامىز. سو­نىڭ ىشى­نەن قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن جاڭا­لىقتىڭ استىن سىزىپ, بىزدەن كەڭىرەك بەرۋدى سۇرايدى», – دەدى ول. ەلباسىنىڭ كۇن­دە­لىكتى اقپارات قۇرالىن شولىپ وتەتىن داعدىسىن ايتىپ.

باۋىرجان مومىشۇلى تۋرالى فيلم 

ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تەلە­ار­نا­­سىندا جۇرىپ, ايدەكەڭ تالاي سۇبە­لى تەلەدۇنيەنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولدى. سونىڭ بىرى – داڭقتى قولباسشى, الاشتىڭ ايبارلى ۇلى باۋىرجان مومىش­ۇلى تۋرالى كوپسەرييالى فيلم. ايدوس ىدىرىسۇلى وسى تىڭ كينو­جوبانىڭ يدەيا اۆتورى ەكەنى­نە قانىق جاستار كەزدەسۋدە فيلم­نىڭ تاريحى تۋرالى دا سۇرا­دى. ۇلى باۋكەڭنىڭ بولمىسىمەن ول ەڭ العاش مەكتەپ كەزىندە بەتپە-بەت كەزىگىپتى. ايدوس – ەلىمىزگە بەل­­گى­لى وقۋ ورداسى دارىندى بالا­لار­عا ارنالعان اباي اتىنداعى قازاق تىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭ­دە­تىپ وقى­­تاتىن مەكتەپتىڭ تۇلەگى. قا­زاق­تىڭ قاھارمان ۇلىن ەلگەزەك وقۋ­شىعا تانىستىرعان التىن ۇيانىڭ ونەگەسىن كورمەيسىز بە?!
1990 جىلى اباي مەكتەبىنە ۇستا­زى كاكىمجان قازىباەۆتىڭ ۇيىن­دەگى جەڭگەي ورىنشا قارابا­لي­نا كەلىپ, باۋىرجان مومىش­ۇلى­­نا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەنىن جۇرەگى جارىلا سۇيىن­شى­لەدى. سەرگەك سانالى بالا ايدوستىڭ ۇلى باۋكەڭ بولمىسىنا ۇڭىلگەن العاشقى ساتى دە – وسى. باۋ­كەڭ-بولمىسقا بويلاعان ەكىن­شى سات «قازاقستان» تەلەارناسىندا وتتى. قارا شاڭىراق تەلەارنانىڭ مۇراعاتىنان ىزدەنگىش جۋرناليست الىمجان سابىرجانۇلى ەكەۋلەپ جۇرىپ, باۋكەڭنىڭ گۇر داۋىسىمەن جازىلعان كونەلەۋ اۋديوجازبانى تاۋىپ الىپتى. تىڭ دۇنيە تاپقا­نى­نا ەسى كەتە قۋانىپ, كوڭىلگە نۇر قۇيى­لىپ, شاتتانعان سات ۇمىتىل­ماق ەمەس.
اراعا جىلدار سالىپ, باۋىر­جان مومىشۇلى تۋرالى كوپ­سە­رييا­لى فيلم تۇسىرۋ ايدەكەڭ قييا­لىنىڭ بىر قيىرىندا قىلاڭ بەردى. شەتەلدىڭ سەريالدارى مەزى بولا باستاعان مەزەت ەدى. مەملە­كە­تىمىز وتاندىق فيلم تۇسىرۋگە جاپپاي تاپسىرىس بەرە باستاعان كەزەڭ. ايدوس ۇكىباي «حاباردىڭ» باسشىسى رەتىندە «قۇلاساڭ نار­دان قۇلانى» ۇستانىپ, مىق­تى رەجيس­سەر اقان ساتاەۆقا بىر­دەن قولقا سالادى. كانىگى كينومامان سوعىس تۋرالى فيلم­نىڭ اسا قىم­بات­قا تۇسەتىنىن بىر كىسىدەي بىلەدى. تيىسىن­شە, بولىنگەن قارجىنىڭ جەتىڭ­كىرەيتىنىنە سەنىمسىز كەيىپ تانى­تىپ, العاشىندا ازداپ كىبىر­تىك­­تەي بەرگەن. دەيتۇرعانمەن, كە­­لەر ۇرپاق الدىنداعى ۇلى ميس­سييا­نى تۇسىنگەن اردا ازامات نار تاۋەكەل ەتىپ, كۇردەلى جوباعا بەل شەشە كىرىسەدى. مەديا-مەنەد­جەر ايدوس باستاپ, رەجيسسەر اقان قوش­تاپ, قازاقتىڭ داڭقتى قاھار­ما­نى تۋرالى فيلم دۇنيەگە كەلدى وسىلاي.

تۇسكە  كىرگەن ەفير 

ادەتتە شىعارماشىلىق كەز­دەسۋ­دە جيى قويىلاتىن ساۋالدىڭ بىرى – «جۋرناليستىك قىزمەتىڭىزدە با­سىڭىزدان وتكەن قىزىقتى وقي­عا». ايدوس ۇكىباي تەلەجۇر­گىزۋشى اتاۋلىنىڭ بارىنە ورتاق ۇرەي – ەفيردەن كەشىگىپ قالۋ فوبيياسىن ەسكە الدى. ۇرەيدىڭ بويدى بيلەپ الاتىنى سونشالىق, كەيدە تىپتى تۇس كورگەنىڭدە ەفيردەن قالىپ بارا جاتقان قورقىنىشتان تەرلەپ ويانعان كەزدەر بولعانىن جاسىرمادى. ارى-بەرىدەن سوڭ بۇل كاسىبي قورقىنىش وز ىسىڭە دەگەن ادالدىقتىڭ, تىندىرىمدى بولۋ­عا ۇمتىلعان تىنىمسىز جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ ايقىن بەلگىسى ەكەنىن ارىپتەس رەتىندە بىزگە دە مالىم.
تەلەجۋرناليست ارى بۇگىنگى مەملە­كەت قايراتكەرىنە ەفيردەگى مەملەكەتتىك تىلدەگى تاراتۋ تۋرالى ساۋالدىڭ دا قيسىنى كەلدى. ايدوس ۇكىباي بۇل ورايدا بۇدان 20 جىل بۇرىنعى ەفيرلىك ستاتيستيكانى كەلتىردى: «ول تۇستا قازاق تىلىندەگى تاراتۋدىڭ كولەمى 30 پايىزدان اسپاي­تىن, بۇگىن بولسا ول مەملە­كەتتىك ارنالار «حابار» اگەنتتى­گىندە 90%, «قازاقستان» ارناسىندا 100% ەكەنىن قاپەرگە سالدى. مەملەكەتتىك تىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭىپ, قۇلاشىن كەڭگە سەرمەگەنىنىڭ بىر ايعاعى دا وسى».


P.S.
2 ساعاتقا سوزىلعان ستۋ­دەنت­تەرمەن كەزدەسۋ كوزدى اشىپ جۇمعانشا وتە شىقتى. «سۇراق-جاۋاپ» فورماتىنداعى جۇزدەسۋ سوڭىندا ەلباسىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى سوڭىنان ەرگەن ارىپتەس ىنى-قارىنداسقا زاماناۋي تابىستى ادامنىڭ بەس قىرىنا يە بولۋعا كەڭەس بەردى. ولار – تىنىمسىز ەڭبەك, وزىڭە سىن كوزبەن قاراۋ, ۇزدىكسىز بىلىم الۋ, جاڭا نارسەگە قۇشتارلىق, كوممۋنيكاتسيياعا اشىق بولۋ. ەلباسىنىڭ باسپاسوز قىزمەتى تۋرالى تالاي اقپاراتقا قانىققان ستۋدەنتتەرگە مارتەبەلى مەيمان كەزدەسۋ سوڭىندا ەستەلىك كىتاپ پەن قاتىسۋ سەرتيفيكاتىن بەردى.


قانات اۋەسباي,
جۋرناليست

بولىسۋ: