قارىز قاداعالانۋىمەن قۇندى

226
0
بولىسۋ:

قازاقستاندا 5 ميلليوننان استام ادام بانكتەر مەن شاعىن نەسيەلىك ۇيىمدارعا قارىز. ياعني, باليعات جاسىنا جەتپەگەندەردى قوسپاعاندا, ەلىمىزدەگى ەرەسەك ادامداردىڭ اربىر ەكىنشىسى بورىش باتپاعىندا جۇر. ۇلتتىق بانك دەرەگىنشە, ولاردىڭ ارقايسىسىنا ورتاشا ەسەپپەن 800 مىڭ تەڭگەدەي بەرەشەكتەن كەلەدى ەكەن. وسى سالاعا رەۆيزييا جۇرگىزگەن مەملەكەت بىراز جايتتىڭ بەتىن اشتى. 

قارىز تۋرالى حالقىمىزدا ما­قال­­دىڭ دا, ماتەلدىڭ دە, دانا­لىق سوزدەردىڭ دە نەشە اتاسى بار. «قا­رىزدى بەرگەن باتىر ەمەس, العان باتىر» دەپ «نەسيە» الۋدى ىنتا­لان­دىراتىندارى, «بەرگەن قارىز بەدەل وسىرەدى, قايتقان قارىز مە­رەي وسىرەدى» دەپ مارتەبە وسىرۋدىڭ جولىن سىلتەيتىندەرى, «قادىرىڭدى بىل­گىڭ كەلسە, كورشىڭنەن قارىز سۇرا» دەپ جابىرقاتاتىن­دا­رى جانە باسقاسى بولىپ, شۇبىرىپ كەتە بەرەدى. بۇلاردىڭ بىرازى بايىر­­عىدان كەلە جاتىر, ەندەشە قا­رىز الۋ ەلدە ەجەلدەن بولعانىن راستايدى.
دەگەنمەن عالىمداردىڭ سەن­دى­رۋىن­شە, العاشقى كرەديتتەر مى­سىر, اسسيرييا جانە بابىل (ۆاۆي­لون) سەكىلدى كونە مەملەكەتتەردە وسىدان 2 مىڭ 700 جىلداي بۇرىن پايدا بولىپتى. اتاپ ايتقاندا بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII عاسىر­دا قارىزعا قارجى بەرىپ, ونى ارتىعىمەن وندىرىپ الاتىن كاسىبي وسىمقورلار قىزمەت جاساپتى. ولار ۇشىن ەرەكشە بانكتىك بيلەتتەر – hudu ەنگىزىلگەن. بەرتىندە, ەجەلگى گرەكييادا قارىز العان ادامنىڭ جەرىنە «يپوتەكا» دەگەن جازۋ ىلىنە­تىن بولعان, وعان سايكەس, ەگەر جەر قوجايىنى العان قارجىسىن قاي­تار­ماسا, ونىڭ دۇنيە-مۇلكى كرە­دي­توردىڭ يەلىگىنە كوشەدى ەكەن.
ار حالىقتا قارىزدى قايتارت­قىزۋ­دىڭ دا تۇرلى ادىس-امالدارى قولدانىلعان. ريم يمپەريياسىندا بەرەشەكتى اكەلۋگە 60 كۇن كەسەتىن بولعان. ەگەر وسى ۋاقىت ىشىندە مىندەتتەمەسىن ورىنداماسا, نەسيە بەرۋشىگە بورىشكەردى تەك مۇلكىنەن ايىرىپ قانا قويماي, سونداي-اق كوپشىلىك الدىندا ماسقارالاپ, ارىن توگۋگە رۇقسات ەتەتىن بولعان.
باتىسامەريكالىق ۇندىستەر تاي­پاسى كۆaكuۋmلدەر بۇدان دا وعاش داستۇردى قولدانعان: قارىز الۋشى قولحات ورنىنا كەپىلزات رە­تىندە وزىنىڭ ەسىمىن قالدىرۋعا مىن­دەتتەلىپتى. ياعني, بۇدان بىلاي ەش­كىمگە دە ونىڭ ەسىمىن اۋىزعا الۋ­عا جول بەرىلمەيدى. تيىسىنشە, ول بورىشىن وتەگەنشە, كەز كەلگەن ادام ونىڭ اتىن اتامايدى, نازا­رىن اۋدارتۋ كەرەك بولسا, وعان ويى­نا كەلگەن كەز كەلگەن سوزبەن نە­­مەسە ىم-يشارامەن قايىرىلا­دى.
قازىر زامان باسقا, زاڭ باسقا. ايتقانداي, ازاماتتىق كودەكس بويىن­شا كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا حا­لىققا قارىز بەرۋمەن اينالىسا الا­دى. سوندىقتان ەلىمىزدە بۇل وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى­نان بەرى ناعىز بيزنەسكە اينالدى.
بۇگىندە حالىققا تەك بانكتەر تا­راتقان تۇتىنۋشىلىق كرەديت­تەر­دىڭ كولەمى 3,6 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى. بىراق كرەديتتەۋ نارى­عىن­دا ولاردان باسقا دا سۋبەكتىلەر جە­تەرلىك: ميكروكرەديتتىك فير­ما­لار, ميكروقارجىلىق ۇيىمدار, ونلاين-كرەديتتەۋ كومپانييالارى, كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەر, لومبارد­تار جانە حالىققا كرەديت بەرەتىن باسقا دا زاڭدى تۇلعالار بار.
«بانكتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دا نە­سيە پورتفەلى جوعارى قار­قىنمەن وسىپ, 430 ميلليارد تەڭ­گە­گە جەتتى. جالپى العاندا, تۇتىنۋ­شى­لىق كرەديتتەرى بار قارىز الۋ­­شىلاردىڭ جالپى سانى قازاق­ستاندا 5 ملن ادامنان اسادى, ولار­دىڭ ارقايسىسىنا ورتاشا ەسەپپەن 800 مىڭ تەڭگەدەن استام بەرەشەك كەلەدى», – دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك. بۇل مالىمەت 2019 جىلعى 6 مامىرعا دەيىن قوعامدىق تالقى­لاۋ­عا شىعارىلعان «كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرگە قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ جانە ميكرو­قار­جىلىق قىزمەت ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتى­رۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى­نىڭ تۇجىرىمداماسىندا كەلتىرىل­گەن.
قازىر قارىزدى ەرىنبەگەننىڭ بارى بەرەدى. ويتكەنى كەپىل رەتىندە باعا­لى زاتتار, گادجەتتەردەن باس­تاپ, قىمبات كولىك, جەر ۋچاسكەسى, تۇر­عىن ۇيگە دەيىن قابىلدانادى. ناتيجەسىندە, بەرەشەك كەسىلگەن مەرزىم ىشىندە كەرى ورالماسا, الگى داۋلەتتىڭ بارلىعى كرەديتوردىڭ ەنشى­سىنە كوشەدى, سونىڭ مەنشىگىنە اينالادى. تىپتى باسپانا نە كولىكتى ارزانعا الۋ ۇشىن قارىز بەرەتىندەر تابىلادى.
قارجىلىق رەتتەۋشى بۇل سالا­نى بەيبەرەكەتسىزدىك جايلا­عانىن جاسىر­مايدى:
– زاەمدار بەرۋ قىزمەتىن جۇزە­گە اسىرۋ سالاسىندا بىرىڭعاي تاسىل­­دەردىڭ جوقتىعى رەتتەۋشىلىك اربيتراج­عا سوقتىردى. رەتتەلەتىن سۋبەكتىلەر – بانكتەر, بانكتىك وپەرا­تسييالاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلە­رىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار جانە ميكروقارجى ۇيىمدارى بەل­گ­ى­­­لەنگەن زاڭنامالىق پرۋدەن­تسييا­لىق تالاپتاردى (كاپيتالدىڭ جەت­­­كىلىكتىلىگى, بىر قارىز الۋشىعا شاق­­­قانداعى تاۋەكەلدىڭ مولشەرى, وتىمدىلىك) جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى (كرەديتتەر بەرۋ تالاپ­تارىن, سونداي-اق سىياقى ستاۆ­كا­لارىنىڭ, كوميسسييالاردىڭ, ايىپ­­­­پۇلداردىڭ شەكتى مولشەر­لە­رىن) ساقتاۋعا مىندەتتى. تيىسىنشە, ولار نارىقتاعى رەتتەلمەيتىن كرە­ديتورلارمەن تەڭ ەمەس جاعدايعا تۇسىپ قالدى», – دەلىنگەن تۇجى­رىم­دامادا.
ۇلتتىق بانكتىڭ بايلامىنشا, رەت­تەلمەيتىن كرەديتورلار تارا­پى­نان تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددە­لە­رىن بۇزۋ جاعدايلارى جيى كەزدە­سە­دى. «حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى­­نىڭ تومەندىگىن پايدالانا وتىرىپ», رەتتەلمەيتىن كرەدي­تور­لار ازاماتتارعا قارىزدى جوعارى ستاۆ­­كالارمەن ۇسىنادى, ارتۇرلى كوميس­سييالارىن جانە وزدەرى وي­لاپ تاپقان ايىپپۇلدارىن قوسادى. بۇل «ازاماتتاردىڭ شامادان تىس كرە­ديتتەلۋىن جانە قارىزدار بو­يىن­­شا مىندەتتەمەلەرىن ورىن­داي الماۋ تاۋەكەلىن كۇشەيتەدى».
قارجىلىق رەتتەۋشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, نارىقتا ازاماتتاردىڭ بورىش­تىق جۇكتەمەسى تۋرالى تو­لىق جانە دايەكتى اقپاراتتىڭ بولماۋى – حالىقتىڭ كرەديت الۋ تاۋە­كەلدەرىن جەتە باعالاماۋعا ىق­پال ەتەتىن قوسىمشا فاكتور بولىپ وتىر. اربىر قازاقستاندىق­تىڭ باسىندا ناقتى قانشا قارىزى بارلىعى تۋرالى اقپارات كرەديتتىك بيۋرو­دا جينالۋعا تيىس. الايدا قا­زىر­گى ۋاقىتتا رەتتەلمەيتىن كرە­ديتورلار وزدەرىنەن قارىز العان­دار­دىڭ بەرەشەگى تۋرالى اقپا­رات­تى كرەديتتىك بيۋروعا جولدامايدى. ونى ايتاسىز, ولاردى وسىعان مويىن­سۇندىراتىن زاڭنامالىق تالاپ­تار دا جوق بولىپ شىقتى.
مىنە سوندىقتان, ۇكىمەت حا­لىق­قا قارىز ۇسىناتىن تۇلعالار­دىڭ بارلىعىن زاڭ اياسىنا قاراي قايىرماق. قازاقستاندىقتاردىڭ, ساراپشى مامانداردىڭ تالقى­لا­ۋى­نا شىعارىلعان زاڭ دا وسى ماق­ساتتا ازىرلەنىپتى. ايتپەسە, لاڭ­كەس­­­تىكتى قارجىلاندىرۋشىلار ون­لاين-كرەديتتەۋ كومپانييالا­رىن, كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەردى, لومباردتاردى قاراۋ نيەتتەرىنە پايدالانۋى عاجاپ ەمەس.
«باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جوق كەزدە اقشامەن جانە وزگە دە مۇلىك­پەن وپەراتسييالاردى جۇزەگە اسىرا الۋ مۇمكىندىگى – رەتتەل­مەيتىن كرە­­ديتورلاردىڭ قىزمەتتەرىن قىل­­مىستىق جولمەن الىنعان كى­رىس­­تەردى زاڭداستىرۋ جانە تەررو­ريزم­­دى قارجىلاندىرۋ ماقساتىنا پايدالانۋ تاۋەكەلدەرىن ارتتى­را­دى. اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ۇشىن قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ رەتتەۋ اياسىنا بارلىق كرەديتتەۋ سۋبەك­تىلەرىن قوسىپ, ونىڭ وكى­لەت­تىگىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. بانك­تىك ەمەس كرەديتتىك ۇيىمدار­دىڭ ونىمدەرى مەن بيزنەس-مودەل­دە­رىنىڭ ۇقساستىعىن نازارعا الا وتى­­رىپ, ولاردى ميكروقارجى ۇيىم­دارى تۋرالى قولدانىستاعى زاڭناما نەگىزىندە رەتتەۋدىڭ ورتاق «اياسىنا» بىرىكتىرۋ قاراستى­رى­لادى», – دەلىنگەن زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا.
بۇل جوبا زاڭ رەتىندە كۇشىنە ەنگ­ەننەن كەيىن نارىققا ۇلكەن وز­گە­رىستەر اكەلمەك. ناقتىلاي كەت­­سەك, رەتتەلمەيتىن كرەديتور­لار­دىڭ بارلىعى ۇلتتىق بانكتە تىر­كەۋدەن وتۋگە مىندەتتەلەدى. ساي­كەسىنشە, ۇب-دا ەسەپكە تۇرما­عان­دارعا بۇدان ارى قارىز تاراتۋعا تىيىم سالىنادى.
بۇعان قوسا, ازاماتتىق كودەكس­كە تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, ەندى كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن ازاماتتار مەن زاڭ­دى تۇلعالاردىڭ ازاماتتارعا جانە كومپانييالارعا قارىز بەرۋى­نە تىيىم سالىنادى. بىراق ەگەر جۇمىس بەرۋشى وز قىزمەت­كە­رى­نە قارىز بەرگىسى كەلسە, وعان شەكتەۋ قويىلمايدى. سونىمەن قاتار قانداي دا بىر جومارت جان الدەبىر اعايىن-تۋىسىنا, كورشى-قولاڭعا, دوس-جارانعا قارىز بەرەم دەسە, وعان دا وسى قۇجاتتاعى تىيىم تارال­مايدى. تەك قارىز بەرۋدى «كون­­ۆەيەرگە» قويماسا, كاسىپكە اينالدىرماسا, بولدى.
ايتقانداي, بۇدان بىلاي مەمكى­رىستەر ورگانى دا قازاقستان­دىق­تاردىڭ قانداي كرەديت العانى جانە ونى قايدا جۇمساعانى تۋرا­لى دەرەككە ونلاين-رەجيمدە قول جەتكىزە الاتىن بولادى. وسى وراي­دا كەشە قارجى مينيستر­لى­گى­نىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مەن «بىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو» (بكب) ساۋىقتىرۋ جانە بانكروت­تىق سالاسىندا وزارا ىس-قيمىل جاساۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ناتيجەسىندە, كرەديتتىك بيۋرو ساۋىقتىرۋ نەمەسە بانكروت­تىق راسىمدەرىنە جۇگىنگەن ازامات­تار­دىڭ قارىز تاريحتارىن مەمكى­رىس­تەر ورگانىنىڭ بارلىق اۋماق­تىق قۇرىلىمدارىنا ۇسىنىپ وتىر­­ماق. ول اقپاراتتا بورىش­كەر­دىڭ قولدانىستاعى جانە بۇرىن وتەلگەن بارلىق قارىزدارى مەن نەسيەلەرى, ولاردىڭ قانشالىقتى وز ماقساتىنا جۇمسالعانى باياندا­لا­دى.
– ساۋىقتىرۋ جانە بانكروتتاۋ ۇدەرىسى كەزىندە مەمكىرىستەر ورگانى ۋاكى­لەتتى تۇلعا رولىن اتقارادى. دەمەك, ول ەش كەلىسىمىن الماي-اق, بورى­شكەردىڭ قارجىلىق-شارۋا­شى­لىق قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر سۇراتۋعا قۇقىلى. بۇرىن بورىش­كەر­دىڭ كرەديتتىك تاريحىنا قا­تىس­تى سۇراۋىمىزدى قاعازعا باسىپ, جازباشا تۇردە جولدايتىنبىز. سۇراۋ جىبەرۋ جانە جاۋاپ الۋ راسى­مىنە شامامەن 10-15 كۇن كەتەتىن. ەندى مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگانى وسى وتىنىشتەرىن «بىرىنشى كرەديت­تىك بيۋروعا» ونلاين رەجيمدە جول­داي­تىن بولادى. بۇل رەابيليتا­تسييا­­لاۋ جانە بانكروتتاۋ كەزىندە اقپاراتتى وڭدەۋ مەرزىمدەرىن وڭ­تايلاندىرادى», – دەيدى قارجى ۆيتسە-مينيسترى رۋسلان ەڭسەباەۆ.
باسقاشا ايتقاندا, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وسى قۇرىلىمى­نىڭ وڭىرلەردەگى ۋاكىلەتتى قىزمەت­كەر­لەرى «بكب»-نىڭ ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى جۇيەسىنىڭ web-پورتالىنا ەركىن ەنەتىن بولادى. «بكب» اتقارۋشى ديرەكتورى اسەم نۇرعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, كرە­ديت­تىك بيۋرو جىل سايىن مەملەكەت­تىك ورگانداردان كەلىپ تۇسكەن شا­ما­­مەن 1 مىڭ 500 سۇراۋعا جاۋاپ قايىرا­دى.

ايحان شارىپ

بولىسۋ: