قازاق دالاسى قۇران جاتتاعان قاريلاردان كەم ەمەس

680
0
بولىسۋ:

قاسيەتتى رامازان ايىنىڭ قارساڭىندا الماتىدا VIII رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى وتىپ جاتىر. وسىعان وراي بايقاۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, الماتى قالالىق ورتالىق مەشىتىنىڭ باس يمامى ەركىنبەك شوقايدى اڭگىمەگە تارتقان بولاتىنبىز. 

ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن جان-دىلىمىزبەن ساعىنا كۇتكەن قاسيەتتى رامازان ايىمەن قاۋىشامىز. وسى ۇلىق مەرەكەنىڭ قارساڭىندا قمدب-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن VIII رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى وتكەلى جاتىر ەكەن. بيىلعى قۇران بايقاۋى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

– يا, ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن بىز رامازان ايىمەن قاۋىشامىز. اللا تاعالا بىزدى سول كۇندەرگە جەتكىزسىن. ايتقانداي-اق, بيىل قمدب-نىڭ توراعاسى, باس مۇفتي سەرىكباي قاجى وراز حازرەتتىڭ باستاماسىمەن قۇراندى مانەرلەپ جانە جاتقا وقۋ بويىنشا VIII رەسپۋبليكالىق قۇران بايقاۋى الماتى قالاسىندا وتۋدە. نەگىزىنەن, بۇل جارىستى ەكى اي الدىن ارنايى ەرەجە-تالاپتارىمەن حابارلاپ, حاقتىڭ سوزىن جانىنا دوس تۇتقان قاريلارىمىزدى قۇران بايقاۋىنا قاتىسۋعا شاقىردىق. سويتىپ, ەلىمىزدىڭ ار ايماعىندا ىرىكتەۋ سايىستارى ۇيىمداستىرىلدى. ۇستىمىزدەگى ايدىڭ 19-ساۋىرىنە دەيىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن وبلىستاردا وتكەن ىرىكتەۋ سايىستارىندا 558 قاري قاتىسىپ, ودان 69 قاري جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىعىپ رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا جولداما الدى. ەندى قاريلارىمىز بۇگىننەن باستاپ, ياعني ساۋىردىڭ 26-27 كۇندەرى الماتى قالاسى ورتالىق مەشىتىندە قۇران كارىمنىڭ 30 پاراسىن, 20 پاراسىن, 10 پاراسىن جاتقا جانە مانەرلەپ وقۋ سىندى 4 نوميناتسييا بويىنشا وزارا باق سىنايدى. دودالى جارىستىڭ ناتيجەسىن 28 ساۋىر كۇنى ساعات 10:00-دە الاتاۋ داستۇرلى ونەر تەتارىندا وتەتىن سالتاناتتى ماراپاتتاۋ كەشىندە مالىمدەلەتىن بولادى. جارىس جۇلدەلەرى دە قوماقتى. وسى رەتتە اللانىڭ جەردەگى ۇيى – مەشىت پەن اللانىڭ سوزى – قۇرانعا جاناشىر كاسىپكەر ازاماتتارعا, جەرگىلىكتى بيلىككە, باسقا مەكەمەلەرگە ۇلكەن العىس بىلدىرەمىز. ال, قاريلارىمىزدىڭ بارشاسىنا تەك ساتتىلىك تىلەيمىز. جارىسىمىزدىڭ ماقساتى – جۇلدەلى بولۋ ەمەس, اللانىڭ سوزىن جۇرەكتەرگە جەتكىزىپ, كوڭىلدەردى تەربەۋ بولماق.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەڭ العاش رەت 2000 جىلى 1 اقپاندا الماتى قالاسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا قمدب-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ى رەسپۋبليكالىق جارىس وتكەنى بارشامىزعا مالىم. سول جارىستا «قۇراننىڭ 30 پاراسىن جاتقا وقۋ» نوميناتسيياسى بويىنشا سىزدىڭ باس جۇلدەنى جەڭىپ العانىڭىزدى دا بىلەمىز. سودان بارى رەسپۋبليكالىق قۇران بايقاۋلارى قالاي وتىپ كەلە جاتىر. ياعني, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق قۇران بايقاۋلارىنا توقتالساڭىز.

– يا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى 2000 جىلدان باستاپ ۇيىمداستىرىلا باستادى. وزىڭىز ايتقانداي, 2000 جىلى ى رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى قمدب-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتتى. بۇل ۇردىس تورت جىلدان كەيىن وز جالعاسىن تاۋىپ, 2004 جىلى 3 قاراشادا ىى رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى الماتى قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل دودالى جارىسقا 38 قاري قاتىستى. ىىى رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى 2008 جىلى ۇيىمداستىرىلىپ, 82 قاري وزارا باق سىنادى. IV رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى 2011 جىلى 11 ماۋسىمدا الماتى قالاسىندا وتىپ, ۇزىن سانى 70 قاري سىنعا تۇستى. V رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى 2013 جىلى 26 قازاندا الماتى ورتالىق مەشىتىندە 80 قاريدىڭ قاتىسۋىمەن وتتى. VI رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى 2015 جىلى 29 مامىردا وتكىزىلىپ, تورەشىلەر 33 قاريدى سىناقتان وتكىزدى. ال سوڭعى, ياعني 2018 جىلى 25 ساۋىردە الماتىدا قمدب-نىڭ توراعاسى, باس مۇفتي سەرىكباي قاجى ساتىبالدىۇلى حازرەتتىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان VII رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى جوعارى دارەجەدە وتتى. بۇل جارىسقا رەسپۋبليكانىڭ 17 وڭىرىنەن 63 قاري قاتىسقان-دى. وسى اتالعان قۇران جارىستارىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن قاريلارىمىز كوپ بولدى. سولاردىڭ ىشىندە, ەرسىن امىرە, باۋىرجان ەسمۋرزاەۆ, ەربول شىرىنحانوۆ, مۇحاممەد سادىق, سەرىك احمەتوۆ, بايعابىلوۆ ەركەبۇلان, ياحييا قۇربانوۆ, باتىر توقتامۇراتوۆ, تاكەن تۇرداقىنۇلى, ناعمانوۆ ناعيم, بەكتۇرعانوۆ باۋبەك سىندى قاريلارىمىز بار. ال, بيىلعا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان VIII رەسپۋبليكالىق قۇران جارىسى دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن ەستە قالار دەگەن ۇمىتتەمىز.

بىز مۇسىلماندار قۇران كارىمنىڭ قادىرىنە جەتىپ جۇرمىز دەپ ويلايسىز با?

– قۇران كارىم – اللانىڭ ەڭ ۇلى نىعمەتى. اللا تاعالا بىزدى قۇران ارقىلى تۋرا جولعا شاقىرۋدا. قۇران كارىم – ەڭ قادىرلى كىتاپ. بۇل كىتاپ تۇسكەن ابدۋللاۇلى مۇحاممەد – پايعامبار بولدى. بۇل كىتاپتى ۋاحي ەتىپ جەتكىزگەن جابىرەيىل پەرىشتە اللا مەن پايعامبار اراسىنداعى سەنىمدى ەلشى اتاندى. بۇل كىتاپ تۇسكەن تۇن – قادىر تۇنى بولدى. بۇل كىتاپ تۇسكەن اي – مۇسىلماندار ورازا تۇتاتىن ەڭ قاسيەتتى رامازان بولدى. ال ەندى قۇراننىڭ قادىرىن بىلىپ, ونىڭ تيىمدارىنان تيىلىپ, ۇكىمدەرىن ورىنداعاندار, قۇراندى وقىپ-جاتتاعاندار, قۇراندى سۇيگەندەر قالايشا قادىرلى بولماسىن. سوندىقتان بىز قۇراننىڭ قادىرىنە جەتكىمىز كەلسە, قۇرانعا مان بەرىپ, دەن قويۋىمىز كەرەك. پايعامبارىمىز دا بىر حاديسىندە «ادامنىڭ اللامەن قارىم-قاتىناسى قانداي ەكەنىن بىلگىسى كەلسە, قۇرانمەن قارىم-قاتىناسىنا قاراسىن» دەگەن. ياعني, بىز مۇسىلماندار اللاعا جاقىنداۋ ۇشىن اللانىڭ جىبى بولعان قۇرانعا تىس-تىرناعىمىز جابىسىپ, ونى ومىرىمىزدىڭ تەمىرقازىعى ەتە بىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا بىز قۇران قادىرىنە جەتكەن قادىرلى ۇرپاق بولامىز.

قۇران وقۋشىنىڭ دارەجەسى قانداي?

– اللاعا شۇكىر, قازىر ەلىمىزدە مىڭداعان مەشىتتەر سالىنىپ, بىلىمدى يمامدار مەن ۇستازدار سول مەشىتتەردە قىزمەت ەتۋدە. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بىر-ەكى قاري عانا بولدى, بۇگىندە جۇزدەپ سانالادى. قۇراندى تيلاۋات ەتىپ وقۋدىڭ پايداسى مەن دارەجەسى تۋراسىندا كەلگەن حابارلار جۇزدەپ سانالادى. حاديس عۇلامالارى بۇل تاقىرىپقا ارنايى كىتاپتار مەن باپتاردى ارناعان.

يمام ابۋ داۋىت جەتكىزگەن مىنا بىر حاديستە پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «قۇراندى وقۋشى قۇلعا قييامەت كۇنى, وقى كوتەرىل, دۇنيە ومىرىندە قالاي كوركەمدەپ وقىساڭ سولاي وقى. سەنىڭ مارتەبەڭ, ەڭ سوڭعى وقيتىن اياتىڭ» دەپ سۇيىنشىلەگەن. بۇل حاديس ادامنىڭ بۇل دۇنيەدە وقيتىن اياتتارى كوپ بولعان سايىن, اقيرەتتەگى دارەجەسىنىڭ جوعارى بولاتىنىن ايتۋدا. سونىمەن قاتار, وزىن وقىعان ادامعا قۇراننىڭ قييامەتتە شاپاعاتشى بولاتىندىعى دا ايتىلادى. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) يمام مۋسليم جەتكىزگەن حاديستە: «قۇراندى وقىڭدار, سەبەبى ول قييامەت كۇنى وزىن وقۋشىلارعا شاپاعاتشى بولىپ كەلەدى» دەيدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قۇراندى وقىعان ادامنىڭ جازىلار ساۋاپ مەن دارەجەسى تۋرالى ساعاتتاپ ايتا بەرۋگە بولادى.

قۇران وقۋدىڭ قوعامعا پايداسى?

– قوعام – ادامداردان قۇرالعان كۇردەلى فاكتور. دىن تاريحىنا جىتى نازار سالساڭىز, دىنسىز ادام بولسا, دىنسىز, سەنىمسىز, قۇدايسىز قوعام بولماعان. تىپتى, پايعامبار دا كوپشىلىك قوعامعا جىبەرلىگەن, قۇران دا قۇداي جولىنان الىستاعان حالىقتارعا جولباسشى رەتىندە تۇسىرىلگەن. سوندىقتان قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك پرينتسيپتەرىن ۇستانىپ, يماندىلىقتى تۋ ەتۋى – ادامداردىڭ باياندى ومىر سۇرۋىنە, باقىتتى قوعام قۇرۋىنا العىشارت بولماق. ال, بۇل تۇرعىدا قۇراننىڭ الار ورنى ۇلكەن. ويتكەنى, قۇران – قوعامدى تەك جاقسىلىققا شاقىرادى. ال, دىننىڭ اتىن جامىلىپ, قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن توپتاردىڭ اسىل دىنىمىز – يسلامعا ەشقانداي دا قاتىسى جوق. سونداي-اق, قۇرانعا امال ەتكەن, قۇراننىڭ ۇكىمدەرىن ومىرلىك ۇستانىمى ەتكەن قوعام ارقاشان اللانىڭ قولداۋى مەن قورعانىندا بولارى حاق. ال, قانداي دا بىر قوعام قۇران ۇكىمدەرىنە قارسى شىقسا, وندا ول قوعامنان بەرەكە كەتپەك. ومار يبن ال-حاتتابتىڭ «اللا تاعالا بۇل كىتاپ ارقىلى (قۇران) بازبىر قاۋىمداردىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, بازبىر قاۋىمداردىڭ دارەجەسىن ۇستەم ەتەدى» دەگەنى بار. اللا تاعالا مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ەكى ومىردە ابىرويىن ۇستەم ەتسىن دەيمىن.

قازاق تاريحىندا وتكەن قانداي ماشھۇر قاريلاردى بىلەسىز?

– راسىندا قازاق جەرىنەن يسلام دىنىنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى مەن اۋليەلەرى شىققانى تاريحتان مالىم. بىز ونىڭ بارىن قۇرمەتتەپ, قادىرلەيمىز. ال قازاق تاريحىنداعى قاريلارعا كەلەتىن بولساق, بىزدىڭ دالادان قۇران جاتتاعان قاريلاردىڭ كەم شىقپاعانىن نىق سەنىممەن ايتا الامىز. تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا بارماي-اق, كەشەگى الاشتىقتار كەزەڭىندە ومىر سۇرگەن سۇلتانماحمۇتتاردىڭ وزى قۇران كارىمنىڭ 14 پاراسىن جاتقا بىلدى دەگەن ناقتى دەرەكتەر بار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بىزدىڭ تاريحتا پالەنشە قاري ەدى دەپ قاتتالىپ قالماسا دا, اقىن فايزۋللا قاري, تۇركىستاندىق ابۋ قاري دەگەن سىندى اتاۋلار ەل جادىندا الى كۇنگە دەيىن جاڭعىرىپ تۇر. مەنىمشە, قازاق جەرىندەگى اربىر دىن عالىمدارى مەن اتى اڭىزعا اينالعان اۋليەلەرىنىڭ بىرازى قاري بولعان دەگەن ويدامىن.

كۇن ساناپ جاقىنداپ كەلە جاتقان قاسيەتتى رامازان ايى قۇرمەتىنە قازاق قوعامىنا ايتار تىلەگىڭىز.

– يا, رامازانعا التى اي قالعاندا ساعىنىشتان ەتەكتەرىن كول ەتكەن ساحابالاردىڭ بولعانىن يسلام تاريحىنان بىلەمىز. مۇنداي تاريح بىز ۇشىن ۇلكەن ۇلگى, وشپەس عيبرات. بىز دە سول اللانىڭ سۇيىكتىلەرى سيياقتى قاسيەتتى رامازان ايىن ۇلكەن دايىندىقپەن قارسى الا بىلۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, رامازانعا دەيىنگى شاعبان سىندى ايلاردا رامازانعا دايىندىق رەتىندە ناپىل ورازاسى مەن وتكەن جىلدان قالعان ورازانىڭ قارىز كۇندەرىن ۇستاساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. سونىمەن قاتار, مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني مەدرەسەسى بولعان رامازان ايىنىڭ شىنايى قادىرىن بىلىپ, وزىمىزدى جاقسى جاققا وزگەرتىپ, ومىرىمىزگە مان كىرگىزە بىلۋ دە ۇلكەن جەتىستىك. سوندىقتان الدا كەلە جاتقان رامازان ايىنا تورت كوزىمىز تۇگەل, امان-ەسەن جەتۋگە اللا تاعالا ناسىپ ەتسىن. ال وسىنداي ۇلىق مەرەكەنىڭ قارساڭىندا قمدب-نىڭ باس مۇفتيى سەرىكباي قاجى وراز حازرەتتىڭ باستامىسىمەن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان VIII قۇران بايقاۋى جوعارى دەڭگەيدە وتىپ, قوعامعا پايداسى تيە بەرۋىنە شىن جۇرەكتەن تىلەكتەسپىن. اللا تاعالا بارشامىزدان رازى بولسىن!      

اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇقباتتاسقان:
باۋىرجان مىرزاقۇل

بولىسۋ: