كەسەنەگە كەسىرى تيمەسە ەكەن

206
0
بولىسۋ:

يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرالارىنىڭ تىزىمىنە ەنۋ – مارتەبە. بۇل رەتتە ەۋروپا الدەقاشان العا كەتىپ قالعان. قازاقستان بولسا, تاريحي نىساندارىن قاتارعا قوسۋدى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا عانا قولعا الا باستادى. سونداي نىساننىڭ بىرى – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. وبلىس ورتالىعىنا اينالعان ايماق دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگييالارىن قولعا الاتىنى بەلگىلى. وسى ماقساتتا قۇرىلىس قارقىنى دا كۇشەيەدى. كەسەنەگە جاقىن ماڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, ونىڭ تاريحي ەسكەرتكىشكە زييانى تيمەي مە? بىر جىل بۇرىن وزبەكستاندا دا وسىعان ۇقساس جاعداي بولعان ەدى. سامارقاننىڭ قورعالاتىن تاريحي اۋماعىندا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ, نىساندارعا قاۋىپ توندىرگەن.

سامارقاننىڭ ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتسيياسى قالادا كوپتەگەن زاڭبۇزۋشىلىق فاك­تىلەرىن انىقتايدى. اتاپ ايت­قاندا, يۋنەسكو تاراپىنان قور­عالاتىن تاريحي اۋماقتا قۇ­رىلىس جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانى جونىندە «گازەتا.uz» جازعان بولاتىن. تاريحي ەسكەرت­كىشتەردىڭ ماڭىندا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ باستاعان. 1000 گەكتارعا جۋىق جەردى الىپ جاتقان بۇل اۋماقتا ەسكەرتكىشتەر, تاريحي نىساندار, مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر, كەسەنەلەردىڭ بارى مادەني مۇرا رەتىندە قاراستى­رىلادى. دەمەك, وسى جاقتا جۇر­گىزىلەتىن رەكونسترۋكتسييا, ابات­تاندىرۋ پروتسەستەرى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ارى وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرت­كىشتەردى قورعايتىن مەملەكەتتىك ينسپەكتسييانىڭ تىكەلەي قادا­عالاۋىمەن جۇرۋى تيىس. دەگەنمەن مۇنى پىسقىرماعان قۇرىلىس كومپانيياسى ەسكى تۇرعىن ۇيدى قيراتىپ, ورنىنا كوپقاباتتى ۇي تۇرعىزۋدى قولعا الادى. سا­مارقاننىڭ اكىمدىگى ول ۇيدىڭ مادەني مۇراعا جاتپايتىنىن جەتكىزەدى. بىراق بىر قىزىعى, ۇي يەسىنە سوناۋ 2014 جىلى مەم­لەكەتتىڭ قورعاۋىندا ەكەنى ەسكەرتىلگەن دەسەدى. وسىدان با­رىپ قوعامدا قارسىلىق تۋىنداپ, مادەنيەت مينيسترلىگى ىسكە كى­رىسەدى. ايتپەسە, سال بولماعاندا سونشا جىلدىق تاريحى بار نىسانعا زالال تيەر مە ەدى, كىم بىلسىن?!
ەندى ەلىمىزدەگى احۋالعا ويىس­ساق. قازاقستاندا يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن بەس نىسان بار. ولار: تۇركىستان وبلىسىن­داعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, الماتى وبلىسىنداعى تامعالى پەتروگليف تاس كەشەنى, سارىار­قا – سولتۇستىك قازاقستان دالاسى مەن كولدەرى, چانان-تيان-شان دالىزى باعدارلاماسىنىڭ جەلىسىندىگى ۇلى جىبەك جولى جانە باتىس تيان-شان (قاراتاۋ, اقسۋ جاباعىلى قورىقتارى مەن سايرام-وگەم ۇلتتىق پاركى). بۇدان بولەك, بىرقاتار نىسان­داردى دا قازاقستان ۇكىمەتى ۇسىن­عان. قۇجاتتاردى تاپسىرعان سوڭ, دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا ورتالىعى ونىڭ دۇرىس تولتى­رىلعانىن, قاجەتتى كارتا مەن سۋرەتتەردىڭ بار-جوعىن تەكسەرەدى. ودان كەيىن بۇل قۇجاتتار يكوموس-قا جىبەرىلەدى. يكوموس (International Council on Monuments and Sites – ەسكەرت­كىشتەر مەن نازار اۋدارارلىق ورىنداردى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس) – تاۋەلسىز ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم, يۋنەسكو-عا كەڭەس بە­رەتىن ورگان. ولار نوميناتسييانى قاراپ, قاجەتتى ماماندى نىسان­دى زەرتتەۋگە جىبەرەدى. سودان كە­يىن عانا يۋنەسكو نىساندى تىزىمگە الۋ-الماۋ ماسەلەسىن قارايدى. وتىنىشتەر ەڭ كەمى بىر جارىم جىل قاراستىرىلادى.


تۇركىستان وبلىسىنداعى جاپپاي جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس جۇمىستارى تۋرالى ەستىپ, وبلىستىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنا حابارلاستىق. قورقىنىشىمىزدى سەيىلتەتىن سوز ەستىدىك. كەسەنەگە ەش زييان كەلمەيدى دەسەدى.


اسىلى, تاريحي ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋعا ار مەملەكەت ونسىز دا مىندەتتى ارى مۇددەلى. دەگەنمەن يۋنەسكو تىزىمىنە ەنۋدىڭ مارتەبەسى جوعارىراق. نىساننىڭ كۇللى الەمگە تانىمال بولۋى, تۋريستەردىڭ سول جەرگە اڭسارى اۋىپ كەلۋى اتالعان تىزىمدە بول­عانىنا دا بايلانىستى. ايتپەسە, حالىقارالىق ۇيىم ەشقانداي قارجىلىق قولداۋ كورسەتپەيدى. ولار تەك تابيعي-مادەني مۇرا­لاردى ساقتاۋ ۇشىن پلاتفورما ۇسى­نادى. بۇل ۇيىمنىڭ كونۆەن­تسيياسى – نورماتيۆتى-قۇقىقتىق قۇجات. ول كونۆەنتسيياعا قول قوي­عان ەلدەر ارنايى قارجى بولىپ, وز ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋعا مىن­دەتتى. يۋنەسكو كونۆەنتسيياسىنا سايكەس, تىزىمدەگى نىساندار ار التى جىل سايىن تەكسەرىستەن وتكىزىلىپ تۇرادى.
«تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش­تەردىڭ جالپى جەر كولەمى – 557,1935 گەكتار. قۇرامىندا 99 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار, ونىڭ ىشىندە, بىرەۋى – حالىقا­رالىق, 16-سى – رەسپۋبليكالىق, 14-ى جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە. قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ستاتۋ­سىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. حالىقارالىق دارەجەدەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ورتاعاسىرلىق تەڭدەسسىز ساۋلەت تۋىندىسى رەتىندە 2003 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇ­كىلالەم­دىك مۇرالار تىزىمىنە الىنعان. الەمدىك ماڭىزعا يە بولعان ەسكەرتكىشتىڭ ۇلتتىق پانتەون رەتىندەگى الار ورنى دا ايرىقشا. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە 300-دەن اسا تاريحي تۇلعالار جەرلەنگەن بولسا, قو­رىق-مۋزەي ماماندارىنىڭ زەرت­تەۋلەرى ناتيجەسىندە سول تۇل­عا­لاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا 214-ى انىق­­تالعان», – دەيدى «ازىرەت سۇل­تان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قو­رىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇر­بولات احمەتجانوۆ.
تۇركىستان وبلىسىنداعى جاپ­پاي جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس جۇمىستارى تۋرالى ەستىپ, وبلىس­تىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنا حابارلاستىق. قورقىنىشىمىزدى سەيىلتەتىن سوز ەستىدىك. كەسەنەگە ەش زييان كەلمەيدى دەسەدى. «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ەل ۇشىن ما­ڭىزى بارشامىزعا بەلگىلى. سون­دىقتان مۇنداي تاريحي نى­سانعا ەش زييان كەلمەۋىن قاداعالايمىز. كەسەنە ماڭىندا تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ جاتقان جوق. ول ماڭدا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قورعاۋ ايماعى بار. وعان تيىسپەيمىز. بۇگىندە ول جەردە ارحەولوگييالىق جانە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىمەن سالا مينيسترلىگى اينالىسادى. ال سول ايماقتىڭ سىرتىندا ەسكى ۇيلەر بار. سولاردىڭ بارلىعىن بۇزىپ, جاڭا كەيىپكە ەنگىزىپ, تارتىمدى ەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ويتكەنى تۋريستىك ايماققا اينالدىرۋىمىز كەرەك. كەسەنە يۋنەسكو قورعاۋىنداعى ارى ماڭىزدى نىسان بولعاندىقتان, قالانىڭ باس جوسپارىندا بار­لىعىن ەسكەردىك», – دەيدى تۇركىس­تان وبلىستىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى باسشىسى ەركىن جۇسىپ.
بۇگىندە قۇرىلىس قارقىنى قاي جەردە بولسىن قاتتى. كەيدە تىپتى تاريحي نىساندارعا زالال كەلتىرۋى مۇمكىن. بىر جارقىن مىسالى رەتىندە وزبەكستاندى ايتىپ وتتىك. ەسكى كۇننىڭ ەلە­سىندەي بولعان ەسكەرتكىشتەرى ۇشىن عانا شەتەلدەن ارنايى كە­لەتىندەر بار. سول سەبەپتى زامانعا ساي بولۋ ۇشىن ەسكى ارى تاريحي مەكەندى قيراتىپ, ورنىنا جاڭا عيمارات سالۋدىڭ سوڭى جاقسى­لىققا اپارمايدى. ودان تاريحي اۋماقتىڭ سانى كەتەدى. زاماناۋي رەكونسترۋكتسييا جاسايمىن دەپ ۇلتتىق مادەني مۇراسىنان ايى­رىلىپ, ەرتەڭىنە سونى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ەسكى الپەتىن قايتارۋ ۇشىن ەسەلەپ شىعىنعا باتىپ كەتسە, تاڭ­عالمايمىز. قاۋپىمىز وسى عانا. تۇركىستاننىڭ الدا قالاي تۇرلەنەرىن, باس جوسپاردىڭ قانشالىق ساتتى جاسالعانىن ۋاقىت كورسەتەدى. بىز بولساق, تۋريستەر وزدىگىنەن تارتىلاتىن, تارتىمدى ايماققا اينالعانىن كورسەك دەيمىز.

جادىرا اققايىر

بولىسۋ: