كولىكتەن ولدى, كوپ قازاق!

389
0
بولىسۋ:

دەمەسكە امالىمىز جوق. كولىكتەن كەلەتىن كەسەپات ازايماي تۇر. جۋىردا عانا قوردايداعى اپاتتان 11 ادام كوز جۇمىپ, 30 ادام جاراقات العانى بەلگىلى. جالپى سانى 41 ادام كولىك اپاتىنان زارداپ شەكتى. 8 ادام وقيعا ورنىندا قازا تاپتى, ەكەۋى – اۋرۋحانادا, بىرەۋى مەديتسينالىق گوسپيتالدا كوز جۇمدى. 30 ادامعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلىپ جاتىر.

جول ەرەجەسىن ساقتاۋ قاجەتى قانشا ايتىلسا دا, ايىپپۇلدى جىل سايىن قانشا كوبەيتسەك تە, قايعىلى جاعداي جيىلەپ كەتتى. بىر جۇرگىزۋشى ساق جۇرسە دە, ەكىنشى جۇرگىزۋشىنىڭ سال­عىرت­تىعىنان قايعىعا تاپ بولادى. تاقتايداي تەگىس جولداعى تارتىپتى رەتتەۋگە كامەرانىڭ دا, جول پو­ليتسيياسى قىزمەتكەرىنىڭ دە كۇشى جەتپەي تۇر. نەگە?
كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك العان 28 جىلدا ­جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان 82 مىڭ ادام قازا بولىپتى. زارداپ شەككەندەرى قانشاما?! وتكەن جىلدىڭ وزىندە 16 مىڭعا جۋىق جول اپاتى بولىپ, 2 مىڭ­نان استام قازا تاپسا, 20 مىڭعا جۋىعى جاراقاتتانعان ەكەن. دە­مەك, بىر جىلدىڭ وزىندە 20 مىڭ ادام مۇگەدەك اتاندى دەگەن سوز.
مادينا ەراليەۆا, ورازالى دوسبوسىنوۆ, باقىتجان جۇما­دىلوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, رۋس­لان بولەباي سيياقتى ەلگە بەلگىلى ازاماتتار دا جول اپاتىنان كوز جۇمدى. سوعىستىڭ بەتىن اۋلاق قىل­سىن, دەگەنمەن, سوڭعى كولىك اپاتتارى «سوعىسسىز-اق» شى­عىن­عا ۇشىراتىپ جاتىر. جول-كولىك وقيعاسى نەگە جيىلەدى? سەبەبى بار, سالدارى قانداي? وسىعان جاۋاپ ىزدەپ كوردىك پە?


كۇن سايىن كەمىندە سەگىز ادام كولىك اپاتىنان قازا تاپسا, 20 ادام جاراقاتتانادى ەكەن. كۇنىنە 20-30 ادام جاراقاتتانىپ جاتسا, ەڭبەككە جارامسىز بولىپ قالادى دەگەن سوز.


ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلىپ, تەرەڭىرەك زەردەلەسەك, بىرقاتار سەبەپتەردىڭ كولبەڭدەيتىنى انىق. بىرىنشىدەن, جۇرگىزۋشىنىڭ سال­عىرتتىعى. ەكىنشىدەن, جولدىڭ ساپاسىزدىعى. ماجىلىس دەپۋتاتى ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ: «جۇر­گى­زۋشىلەردەگى كۋالىك بەرۋدەگى تارتىپسىزدىك – بىرىنشى ماسەلە. «كۋالىك بەرۋ تارتىبىن جەڭىل­دە­تەمىز, وڭتايلاندىرامىز» دەپ بۇل سالانى ەركىنە جىبەردىك. قازىر جۇرگىزۋشى كۋالىگىن العىسى كەلگەن ادام ونى وڭاي الا سالادى. شەتەلدىكتەردە بۇل ماسەلە قالاي جولعا قويىلعان? ەۋروپادا جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ قۇقىعى نارىققا بەيىمدەلگەن. بىراق جۇرگىزۋشىنى دايىندايتىن وقۋ ورتالىقتارىنىڭ ليتسەنزييا الۋ پروتسەسى وتە قيىن. ەگەر سول ور­تالىقتان تالىم الىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە يە بولعان ادام بىر جەردە جول اپاتىن جاساۋعا سە­بەپكەر بولسا, قۇزىرلى ورگان­دار جان-جاقتى جۇمىستار جۇر­گىزەدى, اقىر اياعى كەلىپ وقىتقان كولىك جۇرگىزۋگە ۇيرەتكەن ورىندى كەلىپ تەكسەرەدى. قالاي وقىت­قانىنا, ول ادامعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ قالاي بەرىلگەنىنە دەيىن تۇگەل سارالانىپ, سوعان قاتىستى دا شەشىم شىعارىلادى. وركەندەگەن ەلدەردە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ وتە قيىن. ايتالىق, تمد ەلدەرىنەن ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان, بۇرىن بىزدە بىرنەشە جىل كولىك جۇرگىزگەن تاجىريبەسى بار ازاماتتاردىڭ وزدەرى التى ايعا دەيىن, تىپتى بىر جىلعا دەيىن كۋالىك الا الماي جۇرگەنىن ايت­قان ەدى. بىزگە دە وسىنداي قاتاڭ تارتىپ قاجەت» دەگەن پىكىر ايتادى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋدى وڭتاي­لاندىرعانى – ماسەلەنىڭ بىر ۇشى عانا. ارينە, كولىك جۇرگىزىپ كورمەگەن, جول جۇرۋ تارتىبىن بىلمەيتىن جانعا كۋالىكتى ۇستاتا سالعانىمىز دا دۇرىس ەمەس. بىزگە ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي قاتاڭ تارتىپ كەرەك. بۇل – بىر جاعى. ەكىنشىدەن, كولىك اپاتىنىڭ ال­دىن الۋدىڭ جولى بار ەكەنىن ايتىپ, شىرىلداپ جۇرگەن جان­نىڭ بىرى – ونەرتاپقىش المات سالعارين. ول وزى ويلاپ تاپقان جوباسىن وتكىزە الماي الەك. كەيىپكەرىمىز 2001 جىلى جول اپاتىنا تۇسىپ, امان قالىپتى. كولىكتىڭ الدىندا وتىرعان ەكى ادام كوز جۇمادى. قاتتى جاراقات العاندىقتان, باس سۇيەگى مەن ىشكى اعزاسىنا زييان كەلىپ, بىر جىل اۋرۋحانادا جاتادى. سوندا جا­تىپ, ەرمەك ورنىنا قولىندا بار دۇنيەلەردەن بىر جوبانى ويلاپ تابادى.
«جول اپاتىنىڭ كەسىرىنەن بىر جىلدا مەملەكەتكە 3 ملرد-قا جۋىق شىعىن كەلەدى ەكەن. وسى ماسەلەنى شەشۋ ۇشىن ەكى قۇرىلعى ويلاپ تاپتىم. ونىڭ بىرى – جىل­دامدىقتى قاداعالايتىن «الاش» جوباسى بولسا, ەكىنشىسى – ىشىمدىك ىشكەن ادامنىڭ كولىك جۇرگىزبەۋىن قاداعالايتىن «ساقتان» قۇ­رىلعىسى», – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
المات سالعاريننىڭ ايتۋىن­شا, كولىك اپاتىنا سەبەپ بولاتىن ەكى نارسە بار: بىرىنشىسى – جىل­دامدىقتى شەكتەن تىس اسىرۋ, ەكىنشىسى – ماس كۇيىندە كولىككە وتىرۋ. ەكى جاعدايدا دا «تىرى» قالۋ مۇمكىن ەمەس. «كوپ جاعدايدا جاس­تار كولىككە وتىرا سالىسىمەن, جىلدامدىقتى اسىرۋعا تىرى­سادى. ال ونىڭ سالدارى, كولىك اپاتىنا اكەپ تىرەيدى. ەكىنشى جاعدايدا, ماس كۇيىندە كولىكتى تىزگىندەيتىندەر وتە كوپ. ولار ودان زييان شەگەتىنىن بىلمەيدى. جول پوليتسيياسى ايىپپۇلدى كوبەيتكەن سايىن كولىك اپاتى دا جيىلەپ كەتتى. ويتكەنى ىشكەن ادامعا «جىلدامدىق ارتتىرما, ماس كۇيىندە كولىككە وتىرما» دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ايتقان كۇندە دە قۇلاق اسپاس ەدى. سون­دىقتان مۇنداي قاسىرەت بولماۋ ۇشىن «الاش» پەن «ساقتان» قۇرىلعىسىن پايدالانساق, ۇتار ەدىك. وكىنىشكە قاراي, ون جىلداي بولدى, بۇل جوبانى قولدايتىن ادام تابىلماي تۇر. ودان گورى ايىپپۇل تولەتۋدى تيىمدى كورەتىن سەكىلدى. ال ايىپپۇل ادام ومىرىن قۇتقارىپ قالا المايدى عوي. «الاش» قۇرىلعىسىنىڭ تيىمدى تۇسى – جىلدامدىقتى تەجەۋگە مۇمكىندىگى بار. ال «ساقتان» قۇ­رىلعىسىن پايدالانساق, ىشىمدىك ىشىپ, رۋلگە وتىرساڭىز, كولىك وز-وزىنەن جۇرمەي قالادى», – دەيدى ونەرتاپقىش.
كۇن سايىن كەمىندە سەگىز ادام كولىك اپاتىنان قازا تاپسا, 20 ادام جاراقاتتانادى ەكەن. كۇنىنە 20-30 ادام جاراقاتتانىپ جاتسا, ەڭبەككە جارامسىز بولىپ قالادى دەگەن سوز. قازىر كولىك اپاتىنان جاقىنىنان, تۋىسى­نان, تۋعانىنان ايىرىلماعان وتباسى كەمدە-كەم. قوعامنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. ەندە­شە, بىز وز قۇندىلىعىمىزدى نەگە ساقتاي الماي وتىرمىز? ونەر­تاپقىش المات سالعارين وزى ويلاپ تاپقان قۇرىلعىسىن وتكىزە الماي دال بولىپ جۇر, بىز بولساق, كۇنىنە 7-8 ادامنان جوعالتامىز. «بۇل جوبا ەلىمىزدە جۇزەگە اسپاي­تىن بولسا, شەتەلدىكتەرگە ۇسى­نۋدان باسقا امال قالمادى. ون­شاقتى جىل شەتەلدە تۇرىپ, قۇ­رىل­عىلارىمدى الەمگە تانىت­قىم كەلەدى», – دەيدى ونەرتاپ­قىش. كەرىسىنشە, بۇل جوبانى وز ەلىمىزدە قولدانىپ, ونى ارى قاراي ەكسپورتقا شىعارار بولساق, كوبىرەك پايدا تابار ەدىك دەگەن ويدى ايتادى كەيىپكەرىمىز. قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە دە كولىك اپاتىنان قازا تاپقاندار سانى ارتىپ وتىر. دەمەك, ولاردىڭ بۇل جوباعا قىزىقپاۋى مۇمكىن ەمەس. وندا بىز قولداعى بار «التىننان» ايىرىلىپ قا­لۋىمىز عاجاپ ەمەس-اۋ. قالاي دەسەك تە, اپاتتى بولدىرماۋدىڭ جو­لىن ىزدەگەن ابزال. وسى تۇر­عىدان كەلگەندە, جول پوليتسيياسى دا, ۇكىمەت تە بۇل جوباعا نازار اۋدارسا, جون بولار ەدى.
مايقى بيدىڭ «تەمىردەن بولار كولىگىڭ, تەمىردەن بولار ولىمىڭ» دەپ ۇش عاسىر بۇرىن ايتقانى بار ەكەن. اتاقتى بيدىڭ دانالىق سوزى اقيقاتقا اينال­عانداي. وسىلاي قول قۋسىرىپ وتىرا بەرسەك, جول-كولىك اپاتى­نان كوز جۇماتىندار سانى كۇن ساناپ ەمەس, ساعات ساناپ كوبەيەتىن بولادى. ادامي كاپيتالدان ايىرىلماۋدىڭ جولىن ىزدەگەن دۇرىس. وعان تاقتايداي جول ەمەس, ساقاداي ساي كولىك ەمەس, جىل­دامدىق كىنالى ەكەنىن ۇعاتىن كەز جەتتى. جىلدامدىقتى اسىرىپ, بىر ساتتە وتە شىعامىن دەپ وي­لاۋىڭىز مۇمكىن, ال ول ساتتەر سىز­دىڭ ومىرىڭىزدىڭ سوڭعى مينۋت­تارىن شەشىپ كەتەتىنىن ۇمىت­پاعان ابزال! ساقتانساڭ عانا ساقتايدى.

گۇلزينا بەكتاس

بولىسۋ: