سىرتقى قارىزدى قايتەمىز?

1624
0
بولىسۋ:

قارىز, اسىلى, جاقسى سوز ەمەس. قاي تۇرعىدان دا بىرەۋگە بورىشتار بولۋ – ار مەن ابىرويدىڭ سىناعى. بۇل تۇرعىدان بىزدىڭ ەل ۇلكەن سىناقتىڭ ۇستىندە تۇرعانداي. سەبەبى, قارىزىمىز كوپ. ۇلتتىق بانكتىڭ جىل باسىندا تاراتقان مالىمەتى بويىنشا مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى 158,8 ملرد دوللار بولعان.

الايدا بىر ەلدىڭ باسقا بىر ەلدەن قارىز الۋى – الەمدەگى قالىپتى قۇبىلىس. ماسەلەن, اقش-تىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى قارىزى – 22 ترلن دوللار (2019 جىلدىڭ 13 اقپانى بويىنشا). جاپونييا (11,4 ترلن), ۇلىبريتانييا (8,1 ترلن), گەرمانييا (4,8 ترلن) سيياقتى ەلدەر دە از شىعىندالماعان. قازاقستان بۇل تىزىمدە 35-ورىندى ولجالاپ, ساۋد ارابيياسى, كاتار, قىتاي, مالايزييا, يزرايل سەكىلدى مەملەكەتتەردى ارتقا تاستاپ كەتكەن. جالپى, تىزىمدە 130 مەملەكەتتىڭ بار ەكەنىن ەس­كەرسەك, بىزدىڭ الدەقايدا «كوش باسىندا» جۇرگەنىمىزدى باعامداۋ قيىن ەمەس. ال الەمدەگى قارىزى ەڭ از ەل گونكونگ ەكەن. ولاردىڭ مەملەكەت­تىك قارىز دەڭگەيى جالپى ىشكى ونىمنىڭ (جىو) 0,1 پا­يىزىن قۇرايدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ۇكىمەتتىك قارىزىنىڭ تومەندىگىنەن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى بىزگە الى دە قارىز بەرە تۇسۋگە قارسى ەمەس. الايدا 2018 جىلدان باستاپ ۇكىمەت مەملەكەتتىك كومپانييالاردىڭ سىرتقى قارىزدار بو­يىنشا تاۋەكەلىن ازايتۋ ۇشىن كۆازي مەملەكەتتىك سەكتورعا ارناپ ليميت ەنگىزگەن.
– الەمدەگى وزىق مەملەكەتتەردىڭ قارىزدارى كوپ ەكەنى راس. ولار قارىزىنىڭ كوپتىگىمەن ماقتانادى. «ويتكەنى وزگە ەلدەر بىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ تۇراق­تىلىعىنا سەنەدى» دەگەندەي دايەك كەلتىرەدى. دەگەنمەن ما­سەلە قارىزدىڭ قانداي ماقسات­تا الىنعانىنا بايلانىستى. ينۆەس­تيتسييانىڭ وزى مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى بولىپ سانالادى. الايدا ينۆەستيتسييا ارقىلى ينفراقۇرىلىمدى تۇزەپ جاتساق, جاڭا تەحنولوگييالار اكەلىپ, سول ارقىلى بىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, وندىرىس وشاقتارىن اشىپ جاتساق, بۇل پايدالى. سەبەبى, بۇل جۇمىستار ەرتەڭگى كۇنى جەمىسىن بەرەدى. ينۆەستورلار دا وزىنىڭ قالتاسىن ويلاپ كەلەدى. دەگەنمەن مەملەكەت دۇرىس ينۆەستيتسييا­لىق ساياسات قالىپتاستىرا السا, قارىزدىڭ بۇل تۇرى اقتالادى. بۇل رەتتە نارىققا كەلىپ جاتقان قانداي كومپانييا, ونىڭ ماقساتى قانداي, بارى انىقتالۋى كەرەك, – دەيدى بەلگىلى ەكونوميست ماقسات حالىق.
دەگەنمەن ساراپشى ەلدەگى تۇرلى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ۇشىن قارىزعا باتۋمەن كەلىسپەيدى.
– بيۋدجەتتىڭ كىرىسى تومەندەگەن كەزدە ەل بيۋدجەتى تاپشى­لىققا ۇشىرايدى. ياعني, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ شىعىندارى كىرىستەردەن اسىپ كەتەدى. ەلىمىزدەگى تۇرلى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ بارىن مەملەكەتتىڭ جەكە قازىناسى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت وسى تاپشى­لىقتى جابۋ ۇشىن, حالىقتىڭ الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداۋ ۇشىن قارىز الادى. بىراق دال وسىنداي ماقساتتا الىنعان قارىزدى قاتە قادام دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى بۇل قارىز تۇرى وزىن-وزى اقتامايدى, – دەيدى ول.
قوعامدىق ساياسات جانە مونيتورينگ سالاسى بويىنشا تاجىريبەلى ساراپشى جانە بەلگىلى ەكونوميست شولپان ايتەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قارىزدىڭ تۇرىن ەكىگە بولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
– ولار – كۆازي مەملەكەتتىك كومپانييالار جانە جەكە كومپانييالار العان قارىز. قارىزدىڭ كوپ پايىزى كۆازي مەملەكەتتىك سەكتورعا تيەسىلى. بۇل سەكتورداعى كومپانييالار قارىزدى جابا الماسا, سوڭىندا ونى مەملەكەت تولەيدى. بۇل دەگەنىڭىز – سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسى ەسەبىنەن جابىلادى دەگەن سوز. ياعني, بىز بەن سىزدىڭ اقشامىز. باسقا مەملەكەتتەرگە ەلىكتەپ قارىز الا بەرۋدىڭ كەرەگى شامالى. ولار السا, وز شاماسىن بىلەدى. قارىزى كوپ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسى ەكەنى, كەز كەلگەن تىعىرىقتان شىعىپ كەتۋگە قاۋقارلى ەكەنىن بىلەمىز. ەكونوميكاسى تۇراقتى ەلدەر ۇزاقمەرزىمدى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن باعالاي الادى. ال بىزدەگى تۇراقتىلىق ۇلتتىق قورعا تىكەلەي تاۋەلدى. 2017 جىلى بىر بانكىمىز وزىن ساقتاي الماعاندىقتان, ۇلتتىق قوردان 2 ترلن تەڭگە بولىپ, ساۋىقتىرعان بولاتىن. دال بۇلاي ۇلتتىق قورعا قولىمىزدى سۇعا بەرەتىن بولساق, ەرتەڭگى كۇنى قارىزدان قۇتىلۋ قيىندايدى, – دەيدى ساراپشى.
ونىڭ سوزىنشە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كومپانييالار وزىنە بەرىلگەن قاراجاتتى تيىمدى جۇمساپ, سودان پايدا تاۋىپ, پايدانىڭ بەلگىلى بىر پايىزىن ۇكىمەتكە بەرۋى تيىس. ديۆيدەنت رەتىندە. الايدا ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى وتە تومەن.
بەلگىلى شەتەلدىك ەكونوميست يگور ليۆشيتستىڭ بەلارۋس ەكونوميكالىق زەرتتەۋ-بىلىم ورتالىعىنا بەرگەن سۇحباتىنا سۇيەنسەك, الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ قارىزى قانشالىقتى كوپ بولسا, سول قارىزدان قۇتىلۋ مۇمكىندىكتەرى دە الدەقايدا جەڭىل.
– ارينە, جاپونييا, كانادا, اقش ەلدەرىنىڭ قارىزى بىرشاما كوپ. بىراق بۇل ەلدەردىڭ تولەۋ پايىزى تومەن. سوندىقتان اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. ەگەر سىرتقى قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ قۇنى وسسە, ال قارىز جىو-نىڭ 3 ەسەگە جۋىقتاسا, وندا بۇل ماسەلەنى تەرەڭ ويلانۋ كەرەك. ال ەگەر جىلدىق پايىز – 5 پايىز بولسا, وندا جىو-نىڭ 15 پايىزىن تەك قارىز ۇشىن تولەۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل دەگەنىڭىز وتە كوپ اقشا. كەي ەلدەردىڭ بيۋدجەتى جىو-نىڭ 15 پا­يىزىن بورىشتى وتەۋگە جىبە­رە­­تىندەي سالىق جيناماۋى مۇم­­­كىن. سونىمەن قاتار ىشكى جانە ­سىرتقى قارىزدى شاتاستىرماۋ كەرەك. سوندىقتان بۇل تۇرعىدا جاپونييا, اقش ەلدەرىمەن سالىستىرماۋ كەرەك. سوسىن قارىز­دىڭ قاۋىپتىگى ەلدەگى قارجىلىق جاعدايعا دا بايلانىستى. بىر وداقتا (ەۋرووداق) بولعانىنا قاراماستان, بەلگييا مەن يتالييا اراسىندا ۇلكەن ايىرما­شىلىق بار. داعدارىسقا دەيىن بەلگييالىقتاردىڭ تاريحي قارىزى يتالييالىقتارعا قاراعاندا كوپ بولدى. بىراق تولەمدى قايتارۋ تۇرعىسىنان يتالييا كوپ الاڭ­داتتى. نەگە? ماسەلە ساياسي جاع­داي, مادەنيەت, سالىقتى جيناۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. بەلگييا قارىزى دال ۋاقىتىندا تولەگەندىكتەن, ولاردا پروبلەما بولمايدى. دەفولتقا كوپ ۇشىراعان لاتىن امەريكاسى ەلدەرى ۇشىن قايتا قارجىلاندىرۋ جاساۋ وتە قيىن. مولشەرلەمە وتە جوعارى بولماق. گرەكيياداعى قارىزدىڭ وسۋى مەن بيۋدجەتتەگى «جىرتىق» بىراز ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمدى مازالاماعان. ال جاڭا وبليگا­تسييا­لار جوعارى پايىزبەن ورنالاستىرىلا باستاعان كەزدە قارىز كولەمى كۇرت وسىپ كەتتى. گرەكييا تۇبەگەيلى دەفولتقا تاپ بولعان ساتتە ولاردىڭ قارىزدى قايتارا المايتىنى, ويداعىداي سالىق جيناي المايتىنى بەلگىلى بولدى, – دەيدى ەكونوميست. دەگەنمەن يگور ليۆشيتس مەملەكەتتىك قارىز – ماكروەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ شەشىمى بولا الاتىنىن جاسىرمايدى.
قازاقستاننىڭ قازىرگى قارى­زى (158,8 ملرد دوللار) جىو-نىڭ ­93,1 پايىزىن قۇرايدى. بولە-جارىپ قارايتىن بولساق, فيرماارالىق قارىز – 63,6 پايىز, باسقا سالالاردىڭ كرەديتتەلمەگەن نە­­سيە بەرۋشىلەر الدىنداعى قا­رىزى – 25,0 پايىز, مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى (ۇكىمەت پەن ۇلت­­تىق بانكىنىڭ) – 7,8 پايىز, ال بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىن­دەت­تە­مە­لەرى 3,6 پايىز توڭىرەگىندە.
قالاي بولعاندا دا, قارىز الۋ – قاۋىپ. بىراق ۇكىمەت ونى تيىمدى پايدالانا السا, دەر ۋاقىتىندا قايتارسا, كوپ نارسەنىڭ شەشىمىن تابۋعا دا بولار. بىر عانا انىق نارسە بار – قاجەتسىز شىعىنداردى مەيلىنشە ازايتۋ كەرەك. ال بىزدەگى بولماشى جوبالار مەن جيىندارعا, شاعىن قۇرىلىستاردىڭ وزىنە ميل­ليارد­تاعان دوللاردىڭ بولىنۋى كوڭىلدى كۇپتى قىلادى.
«2016 جىلدان بەرى ەل ەكونوميكاسى داعدارىسقا ۇشىراپ, ۇلتتىق قوردان بىراز ترانسفەرتتەر جاسادىق. سونىڭ اسەرىنەن قورداعى قاراجات بىراز كەمىپ قالدى. سودان سوڭ ۇكىمەت 2016 جى­لى دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن 1 ملرد دوللار, ازييا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن 1 ملرد دوللار نەسيە الدى. تۇپتەپ كەلگەندە كورشىلەس مەملەكەتتەردەن, الپاۋىت ەلدەردەن قارىز الماعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ەرتەڭگى كۇنى كۇپتەگەن جەردەن مەملەكەتتەر اراسىندا كەلىسپەۋ­شىلىك تۋىنداپ قالسا, قارىز بەرۋشى ەل «اقشانى تەز ارادا قايتار» دەپ تالاپ قويۋى مۇمكىن. سول كەزدە قارىزدى جابۋعا ەلىمىزدىڭ قاۋقارى جەتە مە, جەتپەي مە, بۇل ەكىتالاي», – دەيدى ساراپشى ماقسات حالىق.
«جامان ايتپاي, جاقسى جوق» دەگەن ەلمىز. مەيلىنشە جىلدامىراق سىرتقى قارىز­داردان تازارۋ كەرەك-اق.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ: