تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتى كىمگە بەرىلەدى?

1087
0
بولىسۋ:

ەل ۇكىمەتى تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن كىمدەرگە جانە قانشا كولەمدە بەرەتىنىن انىقتادى. وسى ماقساتتا يندۋسترييا جانە ينفراقۇرى­لىمدىق دامۋ مينيسترىنىڭ «تۇرعىن ۇي سەرتي­فيكات­تارىن بەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعى ازىرلەندى. وعان سايكەس, 1 ميلليون تەڭگەلىك سەرتيفيكاتتىڭ ەكى تۇرى بولماق: بىرى وتە ارزان كرەديت تۇرىندە بەرىلەدى, ال ەكىنشىسىن العانداردان ميلليوندى قايتارۋ تالاپ ەتىلمەيدى.

تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارى اري­نە, قازاقستان ويلاپ تاپقان جاڭالىق ەمەس. ول الەمدە بۇرىننان قولدا­نىلادى. ماسەلەن, الىسقا بارماي-اق, رەسەي ۇكىمەتى بىراز جىلدان بەرى وسى سەرتي­فيكاتتاردى بەرۋ كەستەسىن بەكىتىپ كەلەدى. سولتۇستىك كورشىدە بيىل 16,24 ميلليارد رۋبل كولەمىندە 7 مىڭ 151 ادامنىڭ باس­پانا ساتىپ الۋ شىعىندارى بيۋدجەت­تەن وتەلمەك. ياعني, ار ادامعا شامامەن 2 ميلليون رۋبلدەن كەلەدى. راس, ولاردا دا تۇرعىن ۇي سەر­تيفيكاتى كىم كورىن­گەنگە بەرىلمەيدى. رف فەدەرالدىق زاڭى بويىنشا سەرتي­فيكاتتارعا جۇمىستان بوساتىلاتىن باسپاناسىز اسكەريلەر, ىىم قىزمەتكەرلەرى, چەرنوبىل سەكىلدى رادياتسييالىق اپاتتار مەن اۆارييالار قۇربانى بولعان نەمەسە ولاردىڭ زار­داپتارىن جويۋعا تارتىلعان رەسەيلىكتەر, تابيعي اپات كەسىرىنەن ماجبۇرلى كوشۋ­شىلەر, قيىر سولتۇستىك (كراينيي سەۆەر) اۋداندارىنان جانە سولارعا تەڭەستى­رىلگەن جەرلەردەن قونىس اۋدارۋشىلار يەلەنە الادى. بىر قىزىعى, قازىر رە­سەيدىڭ «باي­قوڭىر» عارىش اي­لاعىنان ۇشىرۋلار سانىن دوعارا باستاۋىنا وراي «باي­قوڭىردان» قونىس اۋ­دارۋشى رەسەيلىك وفيتسەرلەرگە, ين­جەنەرلەرگە جانە باسقا ماماندار مەن تۇرعىندارعا دا وسىنداي سەرتي­فيكات الۋ مۇمكىندىگى ۇسى­نىلىپ جاتىر ەكەن.
ال قازاقستاندا «تۇرعىن ۇي سەر­تيفي­كاتتارىن بەرۋ قاعيدالارىنا» سايكەس, بۇل قۇجاتتاردىڭ ەكى تۇرى ايقىندالدى.
«ۇلتتىق بانك بەكىتكەن يپوتەكا­لىق باعدارلاما (7 – 20 – 25) اياسىندا جانە ۇكىمەت بەكىتكەن تۇرعىن ۇي قۇرىلىسىنىڭ مەم­لەكەتتىك باعدار­لاماسى («نۇرلى جەر» جانە باسقاسى) اياسىندا ازامات­تاردىڭ يپوتەكانى پايدالانا وتىرىپ, مەنشىگىنە تۇرعىن ۇي ساتىپ الۋ قۇقىق­تارىن ىسكە اسىرۋ ۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن الەۋ­مەتتىك كومەك رەتىندە نەمەسە بيۋد­جەتتىك كرەديت تۇرىندەگى الەۋ­مەتتىك قول­داۋ رەتىندە ۇسىنادى» دەلىنگەن قاعي­دالاردا.

سوندا بۇل ەكەۋىنىڭ ايىرما­شىلىعى قانداي?
ونىڭ بىرىنشىسى, ياعني «الەۋمەتتىك كومەك» دەپ اتالاتىنى – ازا­ماتتارعا تەگىن, ەش اقىسىز جا­نە قايتارۋسىز نەگىزدە بەرىلەتىن تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتى.
ەكىنشىسى, ياعني «الەۋمەتتىك قولداۋ» دەپ اتالاتىنى – ازاماتتارعا بيۋدجەتتىك كرەديت تۇرىندە, ياعني اقىلى ارى قايتارىمدى نەگىزدە, ونىڭ ۇستىنە شەكتەۋلى بەلگىلى بىر مەرزىمگە عانا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتى. جالپى, ونىڭ تەك كرەديت دەگەن اتى عانا, ايتپەسە, پايىزى وتە از – 0,01%.
«بيۋدجەتتىك كرەديت تۇرىندەگى الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن جاعدايدا, اكىمشى (اكىمدىك) وتىنىش بەرۋشىمەن جانە سەنىم بىلدىرىلگەن وكىلمەن جىلدىق 0,01% سىياقى ستاۆكاسى بويىنشا 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىممەن كرەديتتىك شارت جاساسادى. بيۋدجەتتىك كرەديتتەر بەرۋ, وتەۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا قوسىمشا تالاپتار كرەديتتىك شارتتا بەلگىلەنەدى» دەپ تۇسىندىرىلەدى قۇجاتتا.
قازاقستاندا بۇل يگىلىككە ناقتى قانداي ساناتتاعى ازاماتتار قول جەتكىزەتىنىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر وزدەرى انىقتايدى.
بۇل رەتتە «تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ تارتىبىندە» «اكىمشى تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن الۋشىلار ساناتىنىڭ تىزبەسىن وزى ازىرلەيدى جانە جەرگىلىكتى ماسليحاتتىڭ قاراۋىنا جانە بەكىتۋىنە ەنگىزەدى» دەلىنگەن.
وڭىرلىك بيلىك, قالا باسشى­لىعى وسى تىزبەگە قوسۋ ۇشىن وز وڭى­­رىنە قاجەتتى, اسا تاپشى, ما­ڭىز­دى ماماندىقتاردى انىق­تايدى.
ايتكەنمەن, ەل ۇكىمەتى ول تىز­بەدە مىندەتتى تۇردە كىمدەردىڭ بولۋ تيىستىگىن دە ناقتىلادى: «تىز­بەدە مىندەتتى تارتىپپەن تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن الۋشىلار قاتارىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ, بىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت, پوليتسييا قىزمەتى سالاسىنا جاتاتىندار, سونداي-اق الەۋمەتتىك مارتەبەسى بويىنشا كوپبالالى, تولىق ەمەس وتباسىلار جانە كەمتار بالالارى بار وتباسىلار بولۋى تيىس».
اكىمشى بەكىتىلگەن تىزبەنى جا­نە تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن الۋ مۇمكىندىگى تۋرالى حا­بار­لاندى­رۋدى ينتەرنەت-رەسۋرستاردا جا­­رييالانۋىن قامتاماسىز ەتۋى شارت.
اتالعان ساناتقا جاتاتىن ازاماتتار باسپانانى يپوتەكاعا الۋعا وتىنىش بەرگەن كەزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانككە تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتىن الۋ نيەتى بارلىعى تۋرالى جازباشا حابارلامانى قوسا ۇسىنادى.
تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتىن الۋ ۇشىن مىناداي قۇجاتتار قاجەت: تيىستى فورماداعى وتىنىش, وتىنىش بەرۋشىنىڭ جەكە كۋالىگى, جۇمىس ورنىنان انىقتاما, تۇرعىلىقتى جەرىنەن تيىستى ەلدىمەكەندە تۇراتىنىن راستايتىن مەكەنجاي انىق­تاماسى, نەسيە سوماسى, باس­تاپقى جارنانىڭ مولشەرى جانە ەسكروۋ-شوت رەكۆيزيتتەرى جايىنداعى مالىمەتتەردەن تۇراتىن, وتىنىش بەرۋشىگە باستاپقى تۇرعىن ۇي ساتىپ الۋ ۇشىن يپوتەكالىق قارىز بەرۋدىڭ ماقۇلدانعانى تۋرالى بانكتىڭ حاتى ۇسىنى­لۋى كەرەك. وسى قۇجاتتارىن جي­عان سوڭ, ازامات اكىمدىككە جۇگىنەدى.
قارجىسىن قايتارۋ تالاپ ەتىلمەيتىن «الەۋمەتتىك كومەك» تۇرىندەگى سەرتيفيكات بويىنشا وتىنىش بەرۋشى مەن اكىمشى اراسىنداعى كەلىسىم 2 جۇمىس كۇنى ىشىندە جاسالادى. ال بيۋدجەتتىك كرەديت تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن جاعدايدا, كەلىسىم 3 جۇمىس كۇنى ىشىندە بەكىتىلۋى كەرەك.
بىراق الدا اكىمدىكتەردە ۇزىن-سونار كەزەك تۋدىرا بەرمەۋ ۇشىن بۇل راسىم وزگەرەدى. 2019 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ, سەرتيفيكات الۋعا وتىنىش بەرۋشىلەردەن قۇجاتتى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەت­تىك كورپوراتسيياسى, ياعني حقكو-لار قابىلداي باستاماق.
قاعيدادا كورسەتىلگەندەي, ار اكىمدىك «جىل سايىن 1 ميلليارد تەڭ­گە جيىنتىق سوماسىنداعى 1 مىڭ­نان كەم ەمەس تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتىن» تاراتۋعا مىندەتتەلەدى جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە تيىستى سومانى قاراستىرادى.
جەرگىلىكتى بيلىك كىمگە قانشا كولەمدە سەرتيفيكات بەرىپ, باسپانا الۋىنا جاردەمدەسكەنى جو­نىندە «ەسەپتىك ايدان كەيىنگى ايدىڭ 5 كۇنىنە دەيىنگى مەرزىمدە» ۇكىمەتكە ەسەپ ۇسىنىپ وتىرادى.
ەسكەرەر جايت, تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن يەلەنۋشىلەر باسپانانى تەك «باستاپقى تۇرعىن ۇي نارىعىنان» عانا الا الادى. ەگەر قولدان السا, قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىنە كوپ جىل بولعان تۇرعىن ۇيدى تاڭداسا, وعان سەرتيفيكات جۇرمەيدى, تيىسىنشە, بيۋدجەتتىك سۋبسيدييا بەرىلمەيدى.
يەگەرلەردىڭ ناقتى قانداي باسپانانى ساتىپ الاتىنى دا اتاپ كورسەتىلگەن: «باستاپقى تۇرعىن ۇي – تۇرعىن ۇيدى قۇرىلىس سالۋشىدان, تاپسىرىس بەرۋشىدەن, قۇرىلىس ينۆەستورىنان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننان نەمەسە قۇرىلىس سالۋشىنىڭ, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ, قۇرىلىس ينۆەستورىنىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ اتىنان وتكىزەتىن باسقا زاڭدى تۇلعالاردان ساتىپ العان كەزدە مەنشىك قۇقىعى بىرىنشى رەت تىركەلەتىن جىلجىمايتىن مۇلىك نىسانى».
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ۇي قۇرىلىس جيناق بانكىمەن» بىرلەسىپ, تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتتارىن الۋشىلاردىڭ تىزىمىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ەلوردالىق اكىمدىكتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ تۇرعىن ۇي بەرۋ بويىنشا ازاماتتاردى ەسەپكە الۋ بولىمىنىڭ باس مامانى دانييار بالتيننىڭ مالىمەتىنشە, باس قالادا 2019 جىلى 2000 تۇرعىن ۇي سەرتيفيكاتىن بەرۋ جوسپارلانعان.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ الدىن الا تىزىمىن ۋاكىلەتتى ورگاندار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە وسى ماقساتتارعا كوزدەلگەن قاراجات كولەمى جانە اكىمدىك بەلگىلەگەن كۆوتا شەگىندە قالىپتاستىرادى جانە بانككە جىبەرەدى. وز كەزەگىندە بانك ۇمىتكەرلەردى توپتاستىرۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تولەم قابىلەتىن راستاعان ۇمىتكەرلەرگە حابارلاما جىبەرەدى. بەكىتىلگەن تىزىمگە ەنگىزىلگەن الۋشىلاردىڭ, بانكتىڭ جانە اكىمشىنىڭ اراسىندا ەسكروۋ-شوت شارتى جاسالادى. سودان كەيىن 5 جۇمىس كۇنى ىشىندە الەۋمەتتىك كومەك قاراجاتى اتالعان شوتقا اقشالاي تۇردە اۋدارىلادى.
قاعيدالاردا جازىلعانداي, وتىنىش بەرۋشى وزىنىڭ ەسكروۋ-شوتىنا قاراجات اۋدارىلعان كۇننەن باستاپ 30 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە يپوتەكا رەسىمدەمەسە, اكىمشى تۇر­عىن ۇي سەرتيفيكاتىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە كەرى قايتارىپ الادى.

ايحان شارىپ

بولىسۋ: