تىركەۋگە تۇرعانىڭ ۇشىن – 425 مىڭ تەڭگە

2373
0
بولىسۋ:

انا مەن بالا ولىمىنىڭ الدىن الاتىن ۇتىمدى ۇسىنىس قابىلدانا ما?

«جۇكتىلىگىمدى جەتى ايىمدا بىلدىم», «قوي قايىرىپ كەپ, تۋىپ الدىم» دەپ وتىراتىن اپالارىمىزدىڭ ەستەلىگى ەرتەگى سيياقتى بوپ قالدى. قازىر بۇل سويلەمدەردىڭ ورنىن «مەنى گەنەتيككە جىبەردى», «بالام كاتامنەز كابينەتىندە جاتىر» سيياقتى ساناعا سالماق تۇسىرەتىن اۋىر تولقۋ باستى.

ويتكەنى, تازا اۋا مەن تابيعي تاماققا زارۋ زاماندا انا مەن بالا ماسەلەسى كادىمگىدەي كەلەلى ماسەلەگە اينالدى. وسى ولقىلىق­تىڭ الدىن الۋ ۇشىن, «حالىق دەن­ساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى» تۋرالى جاڭا كودەكس جوبا­سىنا جۇكتىلىكتىڭ 12-شى اپتا­سىنا دەيىن تىركەۋگە تۇرعان ايەلگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 425 مىڭ تەڭگە بەرۋدى ەنگىزۋ ۇسىنى­لدى. الدىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىن, ودان سوڭ انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتايتىن ۇتىمدى ۇسىنىس شىنىمەن قابىلدانا ما? ماسەلە – سوندا.
بۇگىندە جۇكتى ايەلدەردىڭ 70 پايىزدان استامى اۋىر ەكسترا­گە­ني­­تالدى جانە اكۋشەرلىك پاتو­لو­گييا­لارعا بايلانىستى اۋرۋحاناعا جاتادى. مەرزىمىنەن بۇرىن 11 پايىز ايەل بوسانىپ قالادى. جىل سايىن رەانيماتسييا بولىمىن­دە 350-گە جۋىق سالماعى تومەن جانە شالا تۋعان نارەستەلەر ەمدەلەدى.
ايتۋعا اۋىر بولسا دا, انا ولىمىنەن الدىڭعى ورىندا كەلە جات­قانىمىز تاعى شىندىق. بىل­تىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىرتانوۆ مەديتسينا سالا­سىنداعى ناتيجەسىز كورسەت­كىشتىڭ بىرىنە وسى انا ولىمىن جاتقىزىپ ەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە جۇكتى ايەلدەردىڭ كەش ەسەپكە الىنۋىن ايتتى. ول دا راس.
سوڭعى ۋاقىتتا حالىقتىڭ قالاۋىمەن بيلىك تە انا مەن بالا­نىڭ ماسەلەسىنە مان بەرە باستادى. وسىعان دەيىن قوردالانىپ كەتكەن دۇر دۇنيەنىڭ دۇرمەگىنە «دارى» بەرۋ كەزەڭى دە كەلىپ جەتكەندەي كۇيدەمىز. جىر بولعان 21 مىڭدى دا انالارىمىزدىڭ الدى وسى ايدان باستاپ الا باستايدى. ال ەندى جۇكتىلىگى ۇشىن تولەنەتىن 425 مىڭ تەڭگە, تىپتى, وز الدىنا بولەك اڭگىمە. جاعىمدى جاڭا­لىققا قۋانعان ايەلدەر جاعى: «بىز قاي بىر جەتىسكەننەن تىركەۋگە تۇرماي جۇر دەيسىڭ?! جۇمىس-جۇمىس دەپ, ەمحانانىڭ ۇزىن-سونار كەزەگىنە ۋاقىت تاپپاي سارىلۋدان قاشىپ جۇرەمىز عوي. جىلداپ تاباتىن تابىسىمىزدى بىر رەتتىك كومەك ەتىپ بەرەتىن بولسا, نەگە بارماس­قا?» دەيدى.
شىندىعى – وسى. بىلتىر ەلى­مىز بويىنشا انا ولىمى كوبەي­گەنىنە الاڭداعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىرتانوۆ ستاتيس­تي­كا تۇراقتى ەمەس ەكەنىن, بىردە جاقسى, بىردە تومەندەپ كەتەتىنىن اشىپ ايتىپ, بۇعان دەنساۋ­­لى­عىنا نەمقۇرايلى قاراي­تىن ايەلدەردىڭ دە كىناسى بارىن اشىپ ايتىپ ەدى. ايەل­دەر­دىڭ دەنى دەنساۋلىعىنا الاڭداما­عان­نان ەمەس, كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىنەن شىعا الماي قالىپ جاتاتىنى راس. سويتىپ, مەزگىلىنەن كەش قيمىل­داعان ارەكەتتىڭ سوڭى سان سوقتى­رىپ جاتادى.
قالاي دەسەك تە, انا مەن بالا ولى­مىن ازايتۋ – مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتتى ينديكاتورلارى­نىڭ بىرى. بۇگىندە شالا تۋعان شاقا­لاقتاردىڭ وسۋ, دامۋ قابى­لەتىن 3 جىلعا دەيىن قارايتىن كاتامنەز كابينەتتەر جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىز بويىنشا مۇنداي ارنايى بولمەلەر ازىرگە استانا, الماتى قالالارى مەن كەيبىر وبلىستاردا عانا بار. استاناداعى كاتامنەز بولىمى اشىلعان 3 جىلدا سالماعى 1,5 كەلىگە جەتپەيتىن 3 مىڭنان استام بالا تىركەلگەن. بىلتىر سالماعى تىم تومەن 25 بالانىڭ بارلىعى تىرى قالعان. وسىنداي ورتالىقتاردىڭ كومەگى­مەن سوڭعى 10 جىلدا بالا ولىمى 2,6 پايىزعا ازايعان. دەسە دە, بۇل كورسەتكىش الاقايلاپ قۋانۋعا سەپ ەمەس.
رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, بىل­­­تىر ەلىمىز بويىنشا 402 209 بالا ومىرگە كەلگەن. ونىڭ 23 900-ى مەرزىمىنەن بۇرىن تۋعان. كوز جۇمعان سابيلەردىڭ 41 پايىزى سالماعى از بالالار. اربىر مىڭ بالانىڭ 9-ى شەتىنەگەن.
«بالا ولىمىنە ارتۇرلى جاعداي سەبەپ بولادى. دەنى ساۋ انادان دەنى ساۋ بالا تۋادى. پەريناتالدىق كەزەڭدە انانىڭ دەنساۋلىعى دۇرىس بولماسا, ول دا بالانى اۋىر دەرتكە شالدىقتىرۋى مۇمكىن. مىنە, سوندىقتان بىز ولىم-جىتىم­نىڭ 55 پايىزى انانىڭ دەنساۋلى­عى­مەن تىكەلەي بايلا­نىستى دەپ ايتا الا­مىز. بۇل وقيعالاردىڭ 4,4 پايى­زى ادامي فاكتوردىڭ اسەرى­نەن بولا­دى. بىلتىر تۋعانىنا 28 كۇن دە بولماعان 100 نارەستەگە وپەرا­تسييا جاسالىپ, ونىڭ 83-ى امان قالدى. بالا ولىمىنە دارىگەر­لەر­دى جازعى­رۋعا بەيىم تۇرامىز عوي. بىراق ولىمنىڭ جارتىسىنان كوبىن­دە انانىڭ ۋاقىتىلى قارال­ماۋى, وز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراۋى دا سەبەپ بولادى», – دەيدى نەانو­تو­لوگ دارىگەر ىرىمگۇل حاسەنوۆا.
اقشا – قالتالىلار ۇشىن باي­لىق­تىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولسا, قارا­پايىم ادامدار ۇشىن كۇن­كورىستىڭ ولشەمى. وسى تۇرعىدان العاندا, كوپ انا بۇل جاڭالىققا قاتتى قۋاندى. «جەتىنشى بالاعا اياعىم اۋىر. ەندى وسى ۇسىنىستىڭ قابىلدانۋىن قالاپ جۇرمىن. ويتكەنى كوپبالالى انا ۇشىن بۇل اقشا كوپتىك ەتپەيدى. بىر بالا­مىز­دىڭ كيىمىن ايتپاعاننىڭ وزىن­­دە, قازىر ازىق-تۇلىكتىڭ قانداي قىم­بات ەكەنىن وزىڭىز جاقسى بىلە­سىز. بۇل بالكىم جوعارى جاق­تا­عى­لار­دىڭ بىر عانا جالاقىسى شى­عار. بىراق بىز ۇشىن ۇلكەن كومەك. بۇل وزىم سيياقتى ايەلدەرگە ۇلكەن موتيۆاتسييا بەرەتىن بولدى. مەنىڭ­شە, قازاق ەندى كوبەيەدى», – دەيدى كوپبالالى انا ديدار ەسەنوۆا.
يا, بىزدى قۋانتقانى دا ارداق­تى انامىزدىڭ سوڭعى سويلەمى ەدى…

زاۋرەش امانجولوۆا, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– كوپ مەملەكەتتە مۇنداي ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلىپ تۇرادى. بىزدە ەندى-ەندى قولعا الىنىپ وتىر عوي. ارينە, بۇل جاڭالىققا قۋانۋ كەرەك. بىز ۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – انانىڭ دەن­ساۋلىعى. ول ۋاقىتىندا تىركەۋگە تۇرسا, بالاسىنىڭ, وزىنىڭ دەنساۋ­لى­عىنىڭ دۇرىس­تىعىنا كوزى جەتسە – ۇلكەن جەتىستىك. بالا – بولاشاق دەيمىز. مۇنىڭ ارتىندا ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ تاعدىرى تۇر. 12 اپتاعا دەيىن بالانىڭ دەنە قۇرىلىسىنىڭ بارلىعى قالىپتا­سادى. تۇرلى گەنەتيكالىق اۋرۋلار­دىڭ بارلىعى ەكىقابات بولعان كەزدە انىقتالادى. ادامنىڭ اياعى اۋىر كەز ول ايەل­دىڭ ورگانيزمىنە ۇلكەن كۇش تۇسەدى. كەيبىر پاتو­ل­وگييالار سول كەزدە وزىنىڭ بەل­سەن­دىلىگىن ارت­تىرا­دى دا, ول اۋرۋدى دارىگەرلەر دەر كەزىندە انىق­تاي الادى. انانىڭ دەنساۋ­لىعى بىرىنشى ورىندا تۇرادى. كەيبىر ادام­دارعا بالا كوتەرۋگە بول­مايدى. ونىڭ بەلگىلى بىر اۋرۋ­لارىن ەمدەپ با­رىپ, قاراس­تىرۋ كەرەك. مىنە, تىزە بەرسەك, وسىلاي كەتە بەرەدى…سوندىقتان ار اناعا وسىلاي قولداۋ بىلدىرۋ – قۋانار­لىق, قۇپتارلىق ىس.

جەتكەرباي شورا, تەولوگ:
– قاسيەتتى قۇراندا «بىرەۋدىڭ جانىن قيماڭدار, بىر ادامدى ولتىرۋدىڭ كۇناسى – بارلىق ادامدى ولتىرۋمەن تەڭ, قييامەت كۇنى كۇنا­سىز ولتىرىلگەن بالالاردىڭ ەسەبى سۇرالعاندا…» دەگەن اياتتار بار. ياعني, يسلام دىنىندە جاساندى تۇسىك جاساتۋعا تىيىم سالىنعان. تەك بىر عانا جاعدايدا رۇقسات ەتىلەدى. ەگەر ومىرگە سابي اكەلۋ بارىسىندا انا دەنساۋلىعىنا قاتەر تونسە عانا ول بالانى ال­دىر­تۋعا بولادى. ىشتەگى سابيگە 40 كۇن دەگەندە جان بەرىلەدى. ياعني 40 كۇننەن كەيىن ول كادىمگى ادام, تىرى جان بولىپ ەسەپتەلەدى. ول كەزدە ونى الدىرتۋعا مۇلدەم بولمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا ار ايەل ەرتەرەك قيمىلداپ, وزىنىڭ دەنساۋ­لىعىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. بۇل ۋاقىت تا وسى كەزەڭمەن سايكەس كەپ تۇر ەكەن. ياعني, ودان ارعى ۋاقىتتا بارىپ, كەش تىركەۋگە تۇرىپ, بالا­نى الۋعا ماجبۇر بولماۋ ۇشىن انا ەرتەرەك ارەكەت ەتۋ كەرەك.

ايدىن اشىمحانوۆ,
№2 قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى:
– ەلىمىزدە جۇكتى ايەلدەردىڭ 20 پايىزىنىڭ عانا دەنساۋلىعى جاقسى, ياعني, 80 پايىزىنىڭ دەنساۋ­لىعىندا تۇرلى اقاۋ بار ەكەن. مۇنىڭ باستى سەبەبى, جۇكتى ايەلدەردىڭ دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالماۋىندا جاتىر. جۇكتى ايەلدەردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى دەر كەزىندە تىركەۋگە تۇرمايدى. دارى­گەر­لىك كەڭەس المايدى, دياگنوس­تيكالىق تەكسەرۋدەن وتپەيدى. بۇل بالادا تۋابىتتى اقاۋلاردىڭ, تۇقىم قۋالايتىن نەمەسە ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا زيياندى اۋرۋلاردىڭ بار-جوعىن دەر كەزىندە انىقتالۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. بالا ومىرگە ساۋ بولىپ كەلۋى ۇشىن ايەلدىڭ وز دەنساۋ­لىعىنا اسا مان بەرۋى قاجەت. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, انا ولىمى كوبىنە ايەلدىڭ اياعى اۋىر كەزىندە, بوسانۋ كەزىندە جانە بالا تۋعاننان كەيىن 42 كۇن ىشىندە ورىن الىپ جاتادى. سوندىقتان ەلىمىز بويىنشا مۇنداي باستاما­نىڭ قولعا الىنعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. بىزدىڭ ارمانى­مىز, قانداي جاعدايدا دا, انالارى­مىزدىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, ۋاقىتىندا تىركەۋدە تۇرسا بولدى.

P.S. ەلىمىز بويىنشا 3,5 ميلليونداي ايەل بالا تۋۋعا قابىلەتتى. سولاردىڭ ىشىندە 600-دەن استام ايەلگە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بالا كوتەرۋگە تىيىم سالىنعان. بۇگىندە تەك 200 مىڭنان استامى جۇكتىلىك بويىنشا ديسپانسەرلىك ەسەپكە تىركەلىپتى. ەندى بۇل ۇسىنىس قولداۋ تاپسا, جۇكتىلىگى بويىنشا ەسەپكە تۇرعانداردىڭ قاتارى ون ەسەگە ارتپاسىنا كىم كەپىل?!
30 جىلدا 1,5 ميلليونعا عانا وسكەندىگىمىز – قۇرعاق قاسىقپەن اۋىز جىرتقانىمىزدىڭ كورىنىسى ەمەس پە?
سانانى تۇرمىس بيلەيتىن قوعامدا كوبەيۋدىڭ جالعىز جولى تەك وسى دەمەسكە امالىمىز دا جوق-اۋ, سىرا…

گۇلجان راحمان

بولىسۋ: