نىعمەت ايى – ناۋرىز

1530
0
بولىسۋ:

ناۋرىز مەيرامىن سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتى جىل سايىن 22 ناۋرىز كۇنى ارناۋلى نومىرمەن اتاپ وتىپ وتىردى. جاسىل بوياۋمەن شىعاتىن ارناۋلى نومىردى ەل ەلەڭدەپ كۇتىپ وتىراتىن. 16 جىل بويى وسى جاستار گازەتىن باسقارعان ساردار باسشى, ساڭلاق ازامات سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ناۋرىز نومىرى ۇشىن جىل سايىن ورتالىق كوميتەتتەن ەسكەرتۋ, سوگىس الاتىن. بىراق قايسار اعامىز قايمىققان جوق. حالىق ۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيىپ وتتى. 1988 جى­لى «لەنينشىل جاس» گازەتى مۇحتار شاحانوۆتى داستۇرلى «سۇحبات-تەلەفون» ايدارىنا شاقىرىپ, جارييالانعان ارناۋلى بەتتى گ.كولبيننىڭ نازارىنا جىبەردى. ەلدەن كەلگەن جۇزدەگەن حاتتار بۇعان قوسا تىركەلدى. بۇل ۇلكەن ماقساتتى كوزدەگەن سۇحباتتى اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆ ەكەۋىمىز جۇرگىزگەن ەدىك. مۇنى مۇحتار اعامىز وزىنىڭ «جەلتوقسان ەپوپەياسى» اتتى كىتابىندا ارنايى اتاپ وتەدى.

سول جىلعى ناۋرىزدا رەسپۋبلي­كا سارايىندا اقىندار ايتىسى وتىپ, كەزىندەگى قاتال سۇرىپ, جىتى با­قى­لاۋدان وتەتىن لەنين سارايى­نىڭ ساحنا تورىنە ماردان بايدىل­داەۆ اعامىز ارنايى بارىپ, ۇزىن­ا­­عاشتان اكەلگەن اقبوز اتتى بىرگە جەتەكتەپ شىققان كۇنىم دە الى ەستە. باس بايگەنى العان اقىن قىز جادىرا قۇتجانوۆانى اقبوزعا مىنگىزىپ, حالىق دۇرك كوتەرىلىپ, سارايدىڭ ىشى جاڭعىرعان سول كۇندەر دە – ەندى تاريح ەنشىسىندە. قايتا كەلگەن ناۋ­رىز قازاقتىڭ نامىسى مەن سەنى­مىن قايتا ۇشتاعان بولاتىن. داستۇرىمىز تورگە وزعان شاق ەدى.
سودان بەرى ناۋرىز مەيرامى داستۇرلى تۇردە جىل سايىن تويلانىپ كەلە جاتىر. بىردەن كوتەرىپ اكەتكەن وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىردىڭ قىزۋ ارە­كەتى بىرتىن-بىرتىن شىعىس پەن سولتۇستىككە دە جەتتى. باتىس بۇرىن­نان تويلايدى. ورال, اقتوبە, اتى­راۋ, ماڭعىستاۋ وڭىرى 14 ناۋرىزدان – امال كۇنىنەن, كورىسۋ كۇنىنەن باستاپ, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن جىلدار بويى ۇزبەستەن اتاپ وتىپ كەلەدى. كورىسۋ مەرەكەسى دەپ اتالاتىن كۇن بىز, وقۋشىلار ۇشىن دە, ەرەكشە قۋانىشتى كۇن بولاتىن. مەكتەپتىڭ الدىندا ۇزىن دالىز جاساپ, قاز-قاتار تۇرىپ, كەلە جاتقان بارشا ۇستازدارىمىزدىڭ قولىن الىپ, كورىسۋشى ەدىك. سودان كەيىن اتالار مەن اجەلەردىڭ, اعالار مەن اپالار­دىڭ ۇيىن جاعالاپ جۇرىپ, كورىسىپ شىعاتىنبىز. بۇل, كەيىن ويلاپ قاراساق, ۇلتتىڭ ۇلى كۇنى ەكەن, سالت-داستۇرىمىزدىڭ ولمەس, وشپەس بولمىسى ەكەن. اتا-بابامىزدىڭ بىزگە قالدىرعان ۇلى ونەگەسى مەن تاربيەسى ەكەن. بۇل كۇننىڭ دىنگە ەش قاتىسى جوق. قۇرمەت پەن تاربيەنىڭ, قاسيەت پەن وسيەتتىڭ, ۇلكەن مەن كى­شى­نىڭ, اعايىن مەن الىستىڭ, جا­قىن مەن قالىستىڭ اراسىن دانە­كەر­لەپ تۇراتىن يگى داستۇر, جاقسى جورالعى.
جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي­ۇ­لى­نىڭ ناۋرىزدى جاڭاشا وتكىزۋ تۋرالى وي-پىكىرلەرى باق بەتتەرىندە جارىق كوردى. ۇمىتپاسام, ول بۇل ورايداعى ۇسىنىس-ويلارىن بۇرىن دا بىر رەت كوتەرگەن. ەندى وسىنى دەندەپ ىسكە اسىرۋدىڭ جاي-كۇيى كۇن تارتىبىنە تۇسە باستاعانى – ۇلكەن جاڭا­لىق. «زامان تالابىنا ساي ناۋ­رىزدىڭ فورماتىن تۇبەگەيلى وزگەر­تۋ قاجەت. ناۋرىزدىڭ ايرىقشا تالىم-تاربيە, قادىر-قاسيەت بەرەتىن تۇرلەرى وتە ەرەكشە. سوندىقتان ناۋرىز مەيرامىنا جاڭا رەڭ بەرۋ ۇشىن ادامنىڭ ۇلتىنا, دىني ۇستانى­مىنا قاراماستان, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا مان بەرە وتىرىپ, قاز­اقستان حالقى تۇگەل قامتىلا­تىن­­داي مازمۇنىن جاساۋ كەرەك», – دەدى مينيستر. «ناۋرىز مەرەكەسى بۇقارالىق سيپاتتان اجىراپ, ساح­نا­لىق كەيىپكە ەنىپ, ازداعان جۇرت­شى­لىقتىڭ قىزىقتاۋىنا عانا اينال­عان فولكلورلىق قويىلىم كورى­نىسىنەن اسپاي جاتىر» دەگەن پىكىر تۇراقتانعانى دا راس. «سون­دىق­تان مەرەكەنىڭ وزىنە سايكەس اتري­بۋتتارىن قالپىنا كەلتىرىپ, فولك­لورلىق-ەتنوگرافييالىق اۋقىمنان جالپى قازاقستاندىق مەرەكە دارە­جەسىنە جەتكىزگەن جون. مەرە­كەدە باقىلاۋشىلار بولماي­دى, بارى دە قاتىسۋشى» دەيدى مۇحا­مە­دي­ۇلى مىرزا. ارينە, حالىق قاتىس­قان ىستە قادىر-قاسيەت بار.
وسى ورايدا ول ناۋرىز مەرەكەسى حالىق اراسىندا كەڭىنەن تويلانۋى ۇشىن الى دە جۇمىستار جۇرگىزىلۋ قا­جە­تىن اتاپ وتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, جاڭا جىلدا ايازاتانىڭ, روجدەس­تۆو­دا سانتا كلاۋستىڭ سابيلەرگە سىيلىق بەرۋى, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بىر-بىرىنە تارتۋ-تارالعى جاساۋى سيياقتى داستۇردىڭ بەرىك ورنىعۋى بۇل مەرەكەلەردى حالىققا بارىنشا جاقىنداتادى. «جاڭا جىلدان اربىر بالا توسىن جاڭالىقتار كۇتەدى. ناۋرىزدا دا بالالاردىڭ ەسىندە قالاتىنداي مەرەكە سىيلاعانىمىز جون. دەمەك ناۋرىزدى تويلاۋ ار­قى­لى بىز بار جاقسىلىعىمىزدى, شاراپاتىمىزدى بۇلدىرشىندەرگە ارناۋىمىز كەرەك. قازىرگى زامانعا لايىقتاپ, شوكولادپەن كومكەرىپ, كورنەكى قاپتاماسىن جاساپ, كوز تارتار قوراپقا سالىپ, ۇلتتىق تا­عام اياسىندا ازىرلەنەتىن جەنت, تال­قان, بالقايماق, كىلەگەي, قۇرت, سۇز­بە, ۋىز, ىرىمشىك جانە تاعى باس­قا­­لا­رىن ادە­مى ەتىپ əازىرلەۋ پروتسەسىن جولعا قويا­تىن مەزگىل جەتتى» دەيدى ول. ۋاقىتى كەلگەن نارسەگە باقىتى باي­لانادى.


وي سالاتىن, ويلاناتىن, كوپ بولىپ قولعا الاتىن, جالپىۇلتتىق پەيىلمەن تولعاناتىن ۇسىنىس ورتا­عا تۇستى. ناۋرىزدى تويلاۋدىڭ شەڭ­بەردەن شىقپايتىن جازى­لى­مى بار ەكەنى شىندىق. قالىپتان شىق­پاي, كيىز ۇي تىگىپ, ناۋرىز كوجە پىس­ى­رىپ, داستارقاننىڭ جىلى-جۇم­سا­عىن اكىمقارالار مەن بيلىككە باعىشتاپ, ەسىك كۇزەتكەن ەرسى قى­لىقت­ار دا قازىر دەندەپ بوي كورسەتە باستادى.
ناۋرىزدىڭ وتكىزىلۋ فورماتىن وزگەرتۋ ۇشىن, وسى ايتىلعانداردى جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن نە ىستەۋ كەرەك?
بىرىنشىدەن, ونىڭ ادەبي-مادە­ني, قوعامدىق-ساياسي, جال­پى­ۇلت­تىق تالىم-تاربيەلىك جۇيەسى جاسا­لۋى كەرەك. ول ۇشىن ارناۋلى ما­مان­دار مەن قالامگەرلەر, تەاتر مەن مۋزىكا قايراتكەرلەرى, تاريح­شى-ەتنو­گراف­تار بىرلەسىپ, ورتاق ستسەناريي جاساۋى قاجەت. ول ارنايى كوركەمدىك كەڭەستەن وتۋى تيىس. بىراق بيىل وعان ۇلگەرىس بولا ما, بولماي ما, ول جاعىن ايتۋ قيىنداۋ.
ەكىنشىدەن, ەجەلدەن قازاق ەلى حالىق كۇنتىزبەسى بويىنشا جاڭا «جىلدىڭ بىرىنشى كۇنى دەپ 14 ناۋ­رىز­دى» بەلگىلەگەن. باتىس وبلىس­تاردا بۇل كۇن الى كۇنگە كورىسۋ كۇنى دەپ اتالىپ كەلە جاتىر. كورىسۋ دەگەن سالت-داستۇر دىني ادەت-عۇرىپ ەمەس, ۇلتتىق-رۋحاني اتريبۋتيكا. 14 ناۋرىزدا جاڭا جىلدىڭ بىرىنشى كۇنى باستالادى, ال 22 ناۋرىز – بۇل كۇن مەن تۇننىڭ تەڭەلۋى. ياعني, كۇن توعىسى. 14 ناۋرىز امال كەزەڭى, ياعني اي توعىسى. ەسكى ايدىڭ جاڭا ايعا ورىن بەرۋى, جىلدىڭ كىرۋى. بۇل – تەك قازاقتا عانا ەمەس, باع­زى­دان تۇركى حالىقتارىندا بولعان داستۇر. شىعىستىڭ ۇلى شايىرى ابدراحمان جامي: «ون تورتىنشى تۋعان ايسىڭ, كىمدى ساعان تەڭەيىن» دەپ جىرلاعان. ياعني, ايدىڭ توعى­سىن جاڭا كۇنگە تەڭەگەن. وڭتۇس­تىك­كە ناۋرىزدى قارلىعاشتار جەت­كى­زە­دى. ونى كەي جەرلەردە ناۋ قۇسى دەپ تە اتايدى. ناۋىرزەك دەپ جۇرگە­نى­مىز دە سول قۇس. مۇقاعالي: «قار­لى­عاشىم كەلدىڭ بە, قارشى­عا­دان ساۋمىسىڭ, امان-ەسەن جەتتىڭ بە, ايىر قۇيرىق ناۋ قۇسىم» دەپ جىر­لاعان. ناۋ قۇسىمىز دا ايىر قانات, اق تاماق قارلىعاشتار.
كورىسۋدىڭ يدەياسى قانداي? كورىسۋ داستۇرى – حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ, ىنتىماعىنىڭ, دوستى­عى­نىڭ, اعايىنگەرشىلىگىنىڭ, كىشى­نىڭ ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتىنىڭ, جول-جورالعىنىڭ كورىنىسى. كەزىندە بۇل داستۇر بايتاق ەلىمىزدىڭ بارشا وڭىرىندە بولعان. كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭ­دە جات يدەولوگييانىڭ كەسى­رى­نەن جويىلا باستاعان. ۇلىتاۋ, جاڭاارقا وڭىرىندە بۇل داستۇر 60-جىلدارعا دەيىن بولعان ەكەن. سەمەي وڭىرىندە بولعانىن بىزگە اباي ابىزىمىز ايتادى:
قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ,
كۇلىمدەسىپ, كورىسىپ, قۇشاقتاسىپ.
شارۋا قۋعان جاستاردىڭ موينى بوساپ,
سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ, ماۋقىن باسىپ. (اباي, 1-توم, 155-بەت). بىر-بىرىن التى اي قىستا كورمەگەن, كورە الما­­عان جۇرت قۋانا كورىسىپ, قۇ­شاق­­­تاسقانىن وسى جىردان ايقىن كورەمىز. قازىر دە كورىسۋ كۇنىندە قۇشاقتاسىپ, توسكە توس تۇيىستىرىپ امانداسامىز. ناۋرىز­دىڭ باسى دەمەك وسى كورىسۋ كۇنىنەن باستالۋى كەرەك. ۋازىردىڭ پىكىرى دۇرىس, تاري­حي ىس-ارەكەتتىڭ ساباقتاستىعى وسىن­دا جاتىر.
قالاي كورىسۋ كەرەك? بۇل ماسە­لە­نى دە جاڭاشا تالداپ, دامىتۋ قا­جەت. بۇل دا جالپىۇلتتىق سيپات الاتىنداي قوزعالىسقا اينالماعى لازىم. اسىرەسە, بالالار اراسىندا, بالا­­باقشالار مەن مەكتەپتەردە بۇل داستۇردىڭ مان-مازمۇنى, پىشىمى مەن اجارلانۋى, تاربيەلىك تاعى­لى­مى باستى ورىندا تۇرعانى دۇرىس. بۇل تار­بيەشىلەر مەن ۇستازدار قاۋى­­­مىنا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەي­دى. بىراق ولارعا مەتوديكالىق-تا­لىم­گەرلىك, كورنەكى قۇرالدىق كو­مەك قاجەت. ول ۇشىن مينيسترلىك تارا­پى­نان جۇيەلى ستسەناريي تۇزىلۋى كەرەك. مۇمكىن كەلەشەكتە, مۇنى مەكتەپ­تەر­دە تار­بيە ساعاتتارى رەتىن­دە كىر­­گىزۋگە بولاتىن شىعار. باسقا دا ۇلت­­­ت­ىق مەرەكە كۇندەرىنە قوسا وتى­رىپ.
سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋ وبلىسى 14 ناۋرىزدى «امال مەرە­كە­سى» دەپ اتاپ, وتپان تاۋعا جينالىپ, جالپىحالىقتىق مەرەكە رەتىندە ارنايى اتاپ وتىپ جۇر. شارانىڭ باعدارلامالىق اۋقىمى ۇلكەن, رۋحانيياتتىق سەرپىلىسى جوعارى, حالىقتىق قولداۋى بيىك دەڭگەيدە. الماتىدا, استانادا وسى كۇنى باتىس وڭىرلەردىڭ ازاماتتارى بىر جەرگە جينالىپ, بىر-بىرىمەن كورىسىپ, جان-جاقتى مەرەكەلىك باعدارلاما جاساپ, اتاپ وتىپ جۇر. بۇعان سەكەمشىل ساياسي كوزبەن قاراۋعا بولمايدى. حالىق قولداعان ىس-ارەكەتتە ارقاشان بەرەكەت بار.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە قازىر اتاۋلى كۇندەردىڭ سان تۇرى بار. ەندى سولاردىڭ قاتارىنا 14 ناۋرىزدى «كورىسۋ كۇنى – بىرلىك كۇنى» دەپ رەسمي تۇردە زاڭ اياسىندا بەلگىلەپ بەر­سە, مۇنى قازاقستان حالقى قۋا­نا قوستار ەدى دەگەن ويدامىز. مۇمكىن 1 ناۋرىز العىس ايتۋ كۇ­نىن وسى كۇنگە بىرىكتىرىپ, قوعام­دىق-ساياسي رەڭىن اشا تۇسۋگە بولاتىن شىعار.
تورتىنشىدەن, ەل ايماعىنىڭ اۋارايلىق ەندىكتەرىنە وراي, ناۋ­رىز­دى وتكىزۋدىڭ تيىمدى نۇسقا­لارى ەكشەلۋى تيىس. مىسالى, استانا قالاسىندا ونى «سپورت-ارەنا» سەكىلدى حالىق سىيىمدىلىعى مول جەردە وتكىزسە, دۇرىس بولاتىن سيياق­تى. ۇلكەن زالدىڭ ىشىندە بىر­نە­شە ۇلتتىق, سپورتتىق, سايىس­تىق, با­سەكەلەستىك ىس-شارالاردى كەزەك­تەس جۇيەمەن وتكىزۋگە بولادى.
بەسىنشىدەن, وسى جەردە ناۋ­رىز­عا ارنالعان اقىندار ايتىسىن دا وتكىزۋگە تيىمدى. سونىمەن قاتار وسى جەردە ناۋرىزعا ارنالعان اقىن­دار مۇشايراسىن وتكىزۋ, ناۋ­رىز­عا ارنالعان كوركەمسوز, ولەڭ وقۋدان بالالار اراسىندا جارىس ۇيىمداستىرۋ, اتا-اجەلەر ارا­سىن­دا سالت-داستۇرگە قاتىستى ويىن-بايقاۋلار مەن تالىمگەرلىك ساباق وتكىزۋدى دە ورتاعا سالۋعا بولادى.
التىنشىدان, وسى مەرەكە اياسىندا تۇلپارلار بايگەسى, اتان جارىس, قازاقشا ۇلتتىق ويىندار, كيىز ۇيلەردىڭ كوركەمدىك ساپاسى تۋرالى سايىس, جاياۋ جارىس, ار جاستاعى بالالار جارىسى, حالىق ان-كۇيلەرىنەن ونەر جارىسى جۇيە­مەن وتكىزىلىپ, ول بۇقارالىق سيپات السا, ناۋرىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسى بايىپ, سان ەتنوستاردىڭ دا بەلسەنە ارالاسۋىنا نەگىز قالايدى. بۇل وز ورايىندا ەتنو­سا­رالىق ىنتىماق­تىڭ, سايىپ كەلگەندە ورتاق تۇراق­تى­لىقتىڭ تۇعىرىن بەكىتەدى.
جەتىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ بارشا اقپارات قۇرالدارى كورىسۋ كۇنىنەن تىكەلەي حابار جۇرگىزىپ, قازاقستان وڭىر­لەرىن تەگىس قامتۋعا كوڭىل بول­سە, بۇل كۇن كەلەر جىلدان باستاپ حا­­لىق ساناسىنا ورنىعىپ, جالپى­لىق سيپات الار ەدى. ول ۇشىن باق-تاردا الدىن الا دايىندىقتار جۇر­گىزىلىپ, ارناۋلى حابارلار مەن كليپتەر تۇسىرىلىپ, كۇننىڭ مان-مازمۇنىن جۇرتشىلىققا كەڭىنەن جەتكىزۋدىڭ كەشەندى ىس-ارەكەتتەرى جۇزەگە اسسا, ناۋرىز مەرەكەسى – 22 ناۋرىز كۇنى بىردەن ەلدىك اۋقىم­دا قاناتتاسىپ, قازاق ەلىنىڭ بەرە­كە-بىرلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ودان ارى بەكىتە تۇسەدى.
سەگىزىنشىدەن, ناۋرىزكوجە دايىن­داۋ داستۇرى جەكە كيىز ۇيلەردە عانا وتكىزىلمەي, ونى دايىنداۋدىڭ ار الۋان شارتتارى جۇزەگە اسىرىل­سا, تىپتى گيننەستىڭ رەكورد­تار كىتا­بى­نا كىرەتىندەي ەتىپ, مول ناۋرىز­كوجە دايىندالىپ, بارشا حالىق اۋىز تيىپ جاتسا, تىپتى عانيبەت ەمەس پە? وسىنىڭ بارى باق ارقى­لى الەمگە تارالىپ جاتسا, قازاق ەلىنىڭ ىنتىماعىنا تورتكۇل دۇنيە نازار اۋدارار ەدى.
توعىزىنشىدان, بۇعان اربىر ازامات ۇلتىمنىڭ ۇلىق مەرەكەسى دەگەن پاراسات بيىگىنەن قاراپ اتسا­لىس­سا, سىرتتان سىرداڭ باقىلاماي, وتباسىن, تۋعان-تۋىس, دوس-جارانىن ۇجىمداستىرسا, ناۋرىز نىعمەتى قاناتىن كەڭگە جايا تۇسەدى.
ونىنشىدان, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى باستاما كوتەر­گەن ماسەلەنى باسقا دا مينيستر­لىك­تەر, مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەر, جالپى ەلدىك­ ماقسات, ماڭگىلىك ەل مۇراتى دەپ تۇسىنە, تىزە قوسا قيمىلداسا, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تۋى بيىكتە جەل­بى­رەيدى. كوك تۋىمىزدى ناۋرىز سامالى تەربەيتىن كۇن ۇزاعىنان بولعاي!

وتەگەن ورالبايۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

بولىسۋ: