قازاقتار مەن اعىلشىنداردىڭ تۋىستىعى جايلى

2959
0
بولىسۋ:

(انگلو-ساكسونداردىڭ ايتىلماعان تاريحى)

اعىلشىنداردىڭ تاريحى انگلو-ساكسوندىقتار تاريحىمەن ەتەنە بايلانىستى. ال, وسى اعىلشىنداردىڭ قازاقتارعا تۋىستىق قاتىسى بار بولۋى مۇمكىن بە? اۋ دەگەننەن شىندىققا جۋىسپايتىن بولىپ كورىنگەنىمەن, وسى پايىمداۋعا جەتەلەيتىن كوپتەگەن سەبەپتەر بار. وعان, ەڭ الدىمەن, اعىلشىنداردىڭ انگلو-ساكسون تايپالارىنىڭ اتىمەن بايلانىسىن ايتۋعا بولادى. سول انگلو-ساكسون اتاۋى قاڭلى-ساقتار بولۋى ىقتيمال. نەگە ولاي بولماسقا? انگلو-ساكسوندار بريتان ارالدارىن بىزدىڭ داۋىرىمىزدىڭ V – VII عاسىرلاردا جاۋلاپ الۋى تاريحي دەرەكتەردە كورسەتىلگەن جانە اعىلشىنشا Anglo-Saxons بولىپ جازىلادى. انگلو-ساكسوندار انگل مەن ساكسون دەگەن ەكى تايپانىڭ اتاۋى جانە ولار گەرماندىقتار بولىپ ەسەپتەلەدى دە نەمىسشە Angelsachsen دەپ جازىلادى. انگل دەگەن سوزدەگى «ق» ارىپىنىڭ تۇسىپ قالۋىن ەسكەرسەك, ول – قاڭلى دەگەنگە كەلەدى, ال ساكسون دەگەن سوزدىڭ تۇبىرى ساق ەكەنى كورىنىپ تۇر.

ساكسونداردىڭ ساقتار بولعانىنىڭ دالەلى – ب.د. XIX ع. باسىندا اعىلشىن تاريحشىسى شەرون تورنەردىڭ «انگلو-ساكسونداردىڭ شىعۋ تاريحى» ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەر. اتالعان كىتاپتا شەرون تورنەر انتيكالىق زاماننىڭ تاريحشى, زەرتتەۋشى ارى عۇلاما عالىمدارى پتولومەي, سترابون, گومەر, گەرودوت, ديودور جانە ت.ب. سىلتەمە جاساي وتىرىپ, انگلو-ساكسونداردىڭ كەمبرييا تۇبەگى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى اۋماقتاردان كەلگەنىن جانە ولاردىڭ ەلبا مەن رەيننىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان ساكسونداردىڭ ۇلى بىرلەستىگىنىڭ بىر بولىگى دەپ اتاپ وتەدى ارى ولار تۋرالى ەڭ العاش ب.د. 141 جىلىنا دەيىن ومىر سۇرگەنى تۋرالى دەرەك بارىن ايتادى. ول انگلو-ساكسونداردىڭ قازىرگى اعىلشىنداردىڭ ارعى تەگى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, بىلاي دەيدى:

«The early occupation of Europe by the Kimmerian and Keltic races, has been already displayed. The next stream of the barbaric tribes, whose progress formed the second great influx of population into Europe, where the Scythian, German, and Gothic tribes.  They also entered it out of Asia. It is of importance to recollect the fact of their primeval locality, because it corresponds with the circumstance, that Herodotus, besides the Scythia, which he places in Europe, mentions also an Eastern or Asiatic Scythia, beyond the Caspian and Iaxartes.»  ياعني: «ەۆروپاعا كيممەرلىك جانە كەلت حالىقتارىنىڭ كوشۋىنە بۇرىنىراق توقتالعان بولاتىنبىز. باربارلىقتاردىڭ ەۆروپاعا كەلەسى لەگى سيتزيياندىقتار (ساقييالىقتار; Σκύθης, Skythikē «قىچايكە» نەمەسە «قايزايق»), گەرماندىق جانە گوت تايپالارىنان تۇردى. ولاردىڭ العاشقى مەكەن ەتكەن جەرلەرىن ۇمىتپاعان ابزال, سەبەبى سولاي بولعاندا عانا بىز گەرودوتتىڭ ەۆروپادا ورنالاسقان ساقييامەن بىرگە كاسپيي تەڭىزى مەن سىرداريا وزەنىنىڭ ار جاعىندا شىعىس نەمەسە ازييالىق ساقييانىڭ بار بولعانىنا مەڭزەگەنىن تۇسىنەمىز». بۇل جەردە «باربارلىق» دەگەن گرەكتىڭ βάρβαρος – «باسقا تىلدە سويلەيتىندەر», ال لاتىنشا «شەت ەلدىكتەر» دەگەن ماعىنانى بەرەدى دە, گرەك نەمەسە لاتىندىقتاردان (ريمدىكتەر) باسقا حالىقتاردىڭ بارىن سولاي اتاعانىن ايتىپ وتۋ كەرەك. كەيىن ونىڭ ماعىناسى «جابايى» نەمەسە «حريستييان ەمەس» دەگەندى دە بىلدىرەتىن بولعان جانە كەيبىر دەرەكتەردە سولتۇستىك افريكالىق باربار نەمەسە بەربەر تايپالارىمەن بايلانىستىرادى. مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل سوزدىڭ توركىنى – «بالبال». سەبەبى, قازاقتار بالبالداردى ەرتەرەكتە باتىرلارعا ورناتقاندىعى جانە ولاردى ارۋاق دەپ تاۋ ەتەتىنى بەلگىلى. ال, اعىلشىنشا سوعىس – war (ۋور) بولىپ اۋدارىلادى جانە وز كەزەگىندە سوعىستىڭ قازاقشا سينونيمى «ۇرىس» (تۇبىرى – ۇر, ور, ۇرۋ, ورۋ), سوندا βάρβαρος «باربار» قازاقشا «بالبال» نەمەسە اعىلشىنشا «warwar» سودەرىنىڭ گرەكشە وزگەرگەن تۇرى بولىپ, «ارۋاق (ارەس) جاۋىنگەرلەرى» جانە عەرماندار دەگەنىمىز قازاقتىڭ كەرەيت نەمەسەر گەرەي رۋلارى دا بولۋىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سەبەبى, اlashainasy.kz  اقپاراتى اتاقتى جازۋشى ارى زەرتتەۋشى مۇحتار ماحاۋيننىڭ «شىڭعىس حان» شىعارماسىنان مىناداي ۇزىندى كەلتىرگەن: «كەرەي – ارىداعى ۇلى عۇن مەملەكەتى, بەرىدەگى ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ تۇپ مەكەنى, كەيىندە تاتار دالاسى اتاۋىمەن ماعلۇم بولعان كەڭ بايتاق ۇستىرتتە ەجەلدەن قالىپتاسقان ىرگەلى تايپالاردىڭ بىرى. ەسكىلىكتى قىتايدىڭ “تسزين شۋ” – “تسزين تاريحىندا”, ميلادي 284 – 287 جىلدار وقيعاسىن بايانداۋ بارىسىندا عۇن ۇلىسىنىڭ ۇيتقىسى بولىپ تۇرعان ون توعىز ارىستىڭ قاتارىندا “حەلاي”, “حەيلان” دەيتىن تايپا اتاۋى تاڭبالانعان. كەرەي (كەرەيت) دەپ ايعاقتايدى حح عاسىرداعى قىتاي عالىمدارى». 

بۇل ايتىلعانعا قوسارىم, قىتايلىقتار «ك»-نى «ح» دەپ «ر» ارىپىن «ل» دەپ دىبىستايدى. وسى جەردە «قىر» سوزىنىڭ  اعىلشىن تىلىنە اۋدارماسى – «hill» «حيلل» ەكەنىن جانە ول  قىتايشاعا ۇقساس وقىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەندى جون دەپ سانايمىن.  

جالپى, «كەرەيت» دەگەن تەرمين كەر (قىر = تاۋ)  + ايىى يتەҕەلە (اسپان تۇرعىندارى نەمەسە قۇداي) بولاتىن سوزدەر تىركەسىنەن قۇرالىپ تۇر.  ايىى نەمەسە اار ايى – «قۇداي» دەگەندى بىلدىرەتىنى ساقتاردىڭ (ياكۋت-ساقا) اڭىزىندا بار دۇنيە. سوندا قىرايت (گەرەي) – گەرودوت تاريحناماسىندا كورسەتكەن «تاۋ امىرشىسى» دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر.

سونىمەن بىرگە شەرون تورنەر ەۋروپاعا كەلۋشى ازييالىق وسى ەكىنشى ورداسىنان تەك قانا اعىلشىندار عانا ەمەس, قازىرگى زامانعى ەۋروپانىڭ باسقا دا حالىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە انگلوساكستار, لوۋلەندتىك شوتلاندار, نورماندار, دايلار (ادايلار), نوربەكتەر, سۋەدتەر, عەرماندار (گەرەي), دۋتحىقتار (دۋلاتتار), بەلگىلەر, لاڭبورىلەر جانە فرانكتەر تارايتىنىن, ال ولار – بىزگە ساقتار, عەرماندار نەمەسە گودتار دەگەن تەرميندەرىمەن بەلگىلى ادامزاتتىڭ ۇلى تەكتەرىنىڭ ۇرپاقتارى دەپ جازادى.  سول ساقتاردىڭ العاشقى پاتشاسى تارعىتاي ەكەنىن ارى ول تۋرالى گەرودوتتىڭ تاريحىندا بارىن دا جاسىرمايدى جانە ولاردىڭ كۇنگە, ايعا جانە جەر اناعا تابىناتىنىن جازعان.

ال ەندى ساقتاردىڭ قالاي ساكسون بولعانىن شەرون تورنەر بىلاي تۇسىندىرەدى: «The Saxons were a German or Teutonic, that is, a Gothic or Scythian tribe; and of the various Scythian nations which have been recorded, the Sakai, or Sacae, are the people from whom the descent of the Saxons may be inferred, with the least violation of probability. Sakai-suna, or the sons of the Sakai, abbreviated into Saksun, which is the same sound as Saxon, seems a reasonable etymology of the word Saxon.» اۋدارماسى: «ساكستار عەرماندىقتار نەمەسە تەۋتوندار جانە گوتتار  بولاتىن, ياعني گوت نەمەسە سيتزييان تايپالارى; ساكسونداردىڭ ساقتار ۇرپاعى بولۋىنا تولىق نەگىز بار. ساقاي-سۋنا, نەمەسە ساقتاردىڭ ۇلدارى دەگەن سوز ساكسۋن بولىپ قىسقارىپ, ساكسون سوزىمەن پارا-پار جانە ساكس دەگەن سوزدىڭ تورەسى بولۋىنا لايىق كورىنەدى».

وز جاعىمنان مەنىڭ ايتارىم, ول اعىلشىنشا «sun» (سۋن – /سان/) دەگەن دە سوزدىڭ بارى, ارى ول «كۇن» دەپ اۋدارىلادى. بۇنداعى «سۋن» مەن «كۇن» سوزدەرىنىڭ بىر-بىرىنە جاقىندىقتارىن ەسكەرسەك, وندا ساكسۋن – ساقكۇن (كۇن پاتشاسى) بولىپ تارجىمالانۋى كەرەك. ريمدىك تاريحشى پۋبليۋس كورنەليۋس تاچيتۋس عەرماندىقتاردىڭ وز اتاۋىن Tungrian تاڭرييان دەپ اتاعانى جونىندە دەرەك تە بار. سوندا ولار تاڭىرىلىكتەر, ياعني «تاڭىرىگە تابىنۋشىلار» بولعانى دەۋگە بولادى.

ال, انگلدار جايلى العاشقى ماعلۇماتتى تاچيتۋس جازعان بولۋى مۇمكىن دەيدى دەرەككوزدەر. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ «عەرمانييا» دەگەن ەڭبەگىندە انگلدار Anglii (انگليي) دەپ كورسەتىلىپتى. تاچيتۋس «انگلييلاردىڭ» شىققان جەرىن انگەلىن تۇبەگى دەپ ارى ولاردىڭ Swabian  (سۋاباندار)  تايپالارىنا جاتاتىنىن جازىپتى. وسى جەردە اعىلشىن تىلىندەگى ۋيكيپەدييا يۋليي تسەزاردىڭ «سۋابانداردى» Alamanni الاماني (الاماندار) دەپ اتاعانىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, عەرمان تايپالارىنىڭ كونفەدەراتسيياسىنىڭ بىر توبى ەكەنىن جازعان. وسى ايتىلعاندارعا سۇيەنە وتىرىپ, «انگليي» دەگەنىمىز قاڭلىلار, ال «سۋابان» – سۋان جانە «الامان» – الباندار بولىپ تۇر دەگەن وي تۇيۋگە بولادى. تەك بولماشى وزگەرىستەرگە ۇشىراعانى بولماسا, اتالعان سوزدەر كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ب.د. دەيىنگى XIV عاسىردا بەلگىلى بولا باستاپ, ب.د. دەيىنگى II عاسىردا سىردارييا بويى مەن كاسپيي ماڭىندا تاريحي جادىگەرلەرى تابىلىپ وتىرعان قازاقتاردى قۇراۋشى تايپالاردىڭ بىر بولىگىنىڭ اتاۋلارى ەكەنىنە شۇبا بولماۋى تيىس.  وعان دالەل رەتىندە, تاعى دا مۇحتار ماعاۋيننىڭ ماعلۇماتىن كەلتىرۋگە بولادى (alashainasy.kz).: «ەجەلگى تاريحنامانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى كەرەي (حەليان, تسيۋيليان) – شىنىندا دا, كونە عۇن جۇرتىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. بۇل كەرەي قاڭلىمەن ەكەۋى بىر حالىق دەپ كورسەتەدى. «باتىستاعى بولىگى قاڭلى اتانسا, شىعىستاعى جۇرتى كەرەي اتاندى», – دەيدى. ياعني ارعى زاماندا بۇلار قاڭعالى (تەلە–گاوگۇي) بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا بولدى دەگەن سوز».

قازىرگى زامانداعى اعىلشىنداردىڭ تاعى بىر جاقىندىعى, ولاردىڭ كونسەرۆاتيۆتىلىگىندە, ياعني ولاردىڭ سالت-داستۇرگە بەرىكتىگىندە. وسى قاسيەتتەرى, اسىرەسە, حان سارايىنىڭ تۇرعىندارىنا تان; حانشايىمعا ولار رەۆەرانس – سالەم سالۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. قانداي جاعدايدا بولماسىن, پاتشا سارايىنداعىلار وزدەرىنەن جوعارى ساناتتاعىلارعا قۇرمەت كورسەتىپ جانە وزارا سىپايى سويلەسەدى. اتقا مىنىپ, يىسشىل يتتەرمەن اڭعا شىققاندى, ەتتەن جاسالعان تاعامدار مەن شايدى ۇناتادى.

ەندى بىر ورتاق جاعى ولاردىڭ تىلىندە, ويتكەنى ولاردا دا ا, ع, ى, ق, و, ۇ, ۇ, ڭ, ھ دىبىستارى بار جانە كوپتەگەن سوزدەرى قازاقشاعا ۇقسايدى. مىسالى:

اعىل-شا جازىلۋىاعىل-شا ايتىلۋىبولجامدى    تۇپ نۇسقاقاز. جاز-ىقاز. ايت-ىاۋدارماسىۇقساستىعى
aire(ə)r –aerايرەااۋا, اۋە, ايا,                                                                                                 ورتا, اتموسفەرا, ۇرلەۋ, جەلدەتۋ, تىنىستاۋ ت.ب.

 

اۋە, ايا, ايالا, ايىر, aيىرۋ ت.س.س.

 

angryæŋɡrɪanger, angr, ǫngr,  ǫng, angazaz,  ange  انگرياڭىرياڭىراپ قالۋ, اشۋلانۋ, ىزالانۋ, ىزالانۋ, رەنجۋ, قىزبالانۋ, كۇيگەلەكتىك ت.ب.اڭىراۋ, ەڭىرەۋ, اقىرۋ, اڭگىر-تاياق, داڭعازا
attackəˈtak

 

attaque, attaquer, attaccoاتتاقاتاكشابۋىل, شابۋىلداۋ, تارپا باس سالۋ, سوققى بەرۋ, قىسىمعا الۋ, ۇستاپ قالۋى (جۇرەكتىڭ) ت.ب.اتقىلاۋ, اتىپ ۇرۋ, اتقىر, اتقۇر, ايتاقتاۋ, اتات, اي تاك تۇر ت.س.س.
babebeɪbibabee, babiبابەبەيبي, بەيبسابي, بوپە, بالا, كىشكەنتاي, بوتاقان, بالىم, جانىم, بيكەش ت.ب.بوپە, بيبى, بيتتەي ت.س.س.
bigbɪɡbig, bigge, buggeبيگبىك, بيكبيىك, ۇلكەن, زاۋلىم, ماڭىزدى, كۇشتى, كەڭ ت.ب.بيىك, بيىككە, بۋقا, بۇك, بەك ت.س.س.
boss

 

bɔs baas, baes baswǭ

bās

basa

بوسسبوسباسشى, باسقارۋشى, باقىلاۋشى, بۇزاۋ, بۇزاقى ت.ب.باس, باستىق, باي, باجا, بۇز ت.س.س.
girlɡɜːlgerle, girle, gyrle, gyreleگىرىلگۇەلقىز, بيكەش, بيشى, قىزتەكە ت.ب.گۇل, كەرىل, يرەلەڭ, قىزىل ت.س.س.

كەستەدەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, اعىلشىندار مەن قازاقتاردىڭ ورتاق سوزدەرى بار جانە بۇل كەلتىرىلگەندەر تەك ازعانتاي توپتاماسى عانا.
جوعارىداعى ايتىلعان نەگىزدەمەلەر اعىلشىندار مەن قازاقتاردىڭ اراسىندا بايىرعى زاماننان تۋىستىق, تىپتى اعايىندىق جاقىندىقتىڭ بارىن ايعاقتايدى دەپ ەسەپتەيمىن.

ادىلبەك يشانبەكۇلى

بولىسۋ: