دالاداعى ديۆەرسانتتار

1597
0
بولىسۋ:

بايعانين اۋداندىق اكىمدىگىندە وتىرمىز. مۇندا كەلگەن ماقساتىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى تاقىرىپتارعا قاتىستى ماسەلەلەر ەدى. اتاپ ايتار بولساق, وسى وڭىردە اقتولاعاي بورلى تاۋ سىلەمدەرى مەن كۇلدىردىڭ تاقىرى اتتى جەرلەر بار. مىنە, قۇپيياسى مول, تىلسىم سىرعا تولى سول نۇكتەلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسپاسوز بەتتەرىندە كوپ جازىلماي, جوندى سوز بولماي كەلەدى. ويىمىز: «سولاردى كوزبەن كورىپ, اتالعان جۇمباق جەرلەر تۋرالى ەل اراسىنداعى مالىمەت-دەرەكتەرگە دەن قويساق», – دەگەن نيەت-تىن. 

– بۇل قادامدارىڭىزدى قۋات­تاپ, قولدايمىز, – دەدى جولساپارى­مىزد­ىڭ جايىنان حاباردار بولعان اۋدان اكىمى اسقار شەرييازدانوۆ.
بۇل اراعا ەندى جولدارىڭىز قايتا تۇسە مە, تۇسپەي مە, بىلمەي­مىن. سوندىقتان وسى وڭىردەگى 1944 جىلعى كوكتەمدە نەمىس ديۆەر­سانت­تارى تۇسكەن جەرگە بارىپ, ونى كورە كەتسەڭىزدەر دۇرىس بولار ەدى.
– مىناۋ قىزىق ەكەن. ول قاي جاقتا?
– ونى سىزدەرگە جولباسشى بولاتىن مىنا لۇقپان اعامىز ايتادى. وسى وڭىردىڭ تۋماسى, كوپ جىلداردان بەرى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى بولىپ ىستەيتىن بۇل كىسىنىڭ جەم, ساعىز بويىنا بايلا­نىستى بىلمەيتىنى جوق. سوندىق­تان…
اۋدان اكىمىنىڭ: «ەندىگى اڭگى­مەنىڭ بارى جولدا ايتىلادى», – دەگەن ويىن ىشتەي سەزگەن بىز مۇندا كوپ ايالداماي, تەزدەتىپ سىرتقا شىقتىق. اسقار ايتسا ايتقانداي, سەرىگىمىز لۇقپان قادىرۇلى اقجار­قىن ارى اڭگىمەشىل ادام ەكەن. كولىككە مىنىپ, 150 شاقىرىمداي جەردەگى مييالى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراي بەت العان سوڭ, ول كىسى وسىدان 74 جىل بۇرىنعى وقيعادان حابا­رىم­نىڭ بار-جوعىن سۇرادى. وعان بۇل تاقىرىپتىڭ وتكەن عاسىر­دىڭ ورتاسىنان بەرى مەرزىم­دىك باسپاسوز بەتتەرىندە ارا-تۇرا كورىنىس تاۋىپ كەلە جاتقانىن ايتتىم. سويتتىم دە, سوزىمە دالەل رەتىندە ەسىمدە قالعان جازۋشى بەرقايىر امان­شين مەن مەملە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى سەرىك شاكىباەۆتىڭ جانە اتىراۋلىق جۋرناليست وتەپبەرگەن الىم­گەرەەۆتىڭ دەرەكتى شىعارما­لارىن كەلتىردىم. اڭگىمە بارى­سىندا بۇل تۋىندىلاردا وقيعانىڭ بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسى­نىڭ وڭتۇستىك شىعىسىندا بولعان دەپ بايان­دالاتىنىن دا جاسىرعا­نىم جوق. مۇنى اسىقپاي تىڭداعان لۇقپان قادىرۇلى وز كەزەگىندە اتالمىش ماسەلەگە بايلانىستى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يبراھيم ەر­مەكباەۆتىڭ دا دەرەكتى دۇنيە جازعانىن, «شەپسىز مايدان» دەپ اتالاتىن ول حيكاياتتا بىراز تىڭ دەرەكتەر مەن فاكتىلەردىڭ بار ەكەنىن قاپەرىمە سالدى. سودان سوڭ ديۆەرسانتتار ەكى وبلىس شەكارا­سىنداعى ەلسىز ايماققا تۇسىرىل­گەنىن, ولار بۇلدىرۋ ارەكەتتەرىن بايعانين اۋدانىنىڭ سارىقاسقا, ۇيالى, قاراجار, اققۇمساعىز,
№3 مۇناي ايداۋ ستانساسى جانە الاتاۋ توڭىرەگىندە وربىتۋگە تىرىس­قا­نىن باياندادى.
– وعان دالەل, ايعاق بار ما? – دەدىم وسى اراعا كەلگەندە جولباس­شىمنان اڭگىمەنى بىر ناقتىلاپ الماق بولىپ.
بۇعان لۇقپان قادىرۇلى قارۋلى توپتىڭ قولىنا تۇسكەن جەرگىلىكتى فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ تاعدىرىن مىسال ەتىپ, جاۋاپ بەردى. شاقىرىلماعان قوناقتاردىڭ: «بىزگە جول كورسەتىپ وتىراسىڭ. سۋى بار, تاساسى مول, قاۋىپسىز جەرلەرمەن الىپ جۇرەسىڭ» دەگەن تالابىنا الگى كىسى ىشتەي قارسىلىق بىلدىرمەك بولادى. سويتىپ ايتىلعان تاپسىرماعا كەرى ارەكەت جاساۋمەن جاۋاپ بەرگەنىنە ىزالانعان ديۆەر­سانتتار ايدالادا اتىپ كەتەدى. ساپارىمىزدىڭ بارىسىندا سول جەردى بارىپ كورمەكشى ەكەنبىز.
…مييالىعا تۇندەلەتىپ جەتتىك. تاڭەرتەڭ اۋىل اكىمى يساتاي مانىباەۆتىڭ باستاۋىمەن تاعى دا جولعا شىعۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ ايتۋىنشا اتىراۋدىڭ جىلوي, اقتوبەنىڭ بايعانين اۋداندارى شەكتەسكەن وسى جەردەگى 1944 جىلعى جاۋ دەسانتى تۇسكەن وڭىر ەندى ونشا الىس ەمەس. بۇل جەم وزەنىنىڭ بويىن­داعى ايماق ەكەن. بۇيرات-بۇيرات قۇم توبەلەر مەن اپپاق بورلى قىراتتاردى ارتقا تاستاپ, جىڭعىلدى جارقاباققا جاقىن­داعانىمىزدا, الدىمىزدان كەڭەس زامانىنداعى قوي قورانىڭ ورنى كورىندى. ول بىر كەزدەگى اتاقتى شوپان, ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان قوش­قارباي جارتىباەۆتىڭ جۇرتى دەستى كولىك ىشىندەگىلەر. سول جەردى ارتقا تاستاپ بارىپ بيىك بەتكەيدەن تۇسە بەرگەنىمىزدە… يا, سوندا… جالعىز زيرات تۇر. قالىڭ قاراعان ارالاس سايداعى زيراتقا بىرتە-بىرتە جا­قىنداي دا باستادىق. سول مەزەتتە شاعىن تاقتا كوزگە شالىندى. وندا: «بايجان اتاعوزيەۆ. 1894 – 1944 ج.ج.» دەگەن جازۋ بار ەكەن.
– ديۆەرسانتتار قولىنان قازا تاپقان كىسى – وسى, – دەدى لۇقپان قادىرۇلى بەيىتكە تىزە بۇگىپ, قۇران وقىعان سوڭ. –بالا كەزىمىزدە باسىندا اعاش بەلگى تۇراتىن. كەيىن مۇندا جازداعى اپتاپتان جەر ورتە­نىپ, جارتىسىن وت جال­ماپ كەتىپتى. قورشاۋداعى سۇيەۋلى تۇر­عان تاق-
تاي – سونىڭ جۇرناعى. 1989 جىلى, جىلويدان ۇرپاقتارى كەلىپ, مارقۇمعا ۇلۋ­تاستان جاڭا ەسكەرت­كىش تۇرعىزىپتى دەپ ەستىگەن­بىز.
ول – وسى.
– وقيعا قالاي بولعان?


جولباسشىمىز بۇل ساۋالعا ولكەتانۋشى يبراھيم ەرمەكباەۆ­تىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىنە سۇيەنىپ جاۋاپ بەرەتىنىن ايتتى. ونداعى دەرەك­تەرگە قاراعاندا ۆەرماحتىڭ شەتەل­دىك شىعىس ارميياسى جونىندەگى بولىمى كەڭەس-گەرمان مايدانىندا قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى ازعى­رىپ, ولاردان كسرو-نىڭ زاكاۆ­كازە مەن ورتا ازييا رەسپۋبلي­كالارىنا اتتاندىراتىن شپيون­دىق-ديۆەرسييالىق توپتار جاساقتاي باستايدى. ماقسات اتالعان ايماق­تاردىڭ تىلىنداعى ستراتەگييالىق ماڭىزى بار تەمىر جول, مۇناي قۇبىرى مەن ازىق-تۇلىك قويماسى سيياقتى نىسانداردى جارىپ, ىستەن شىعارۋ, ەل اراسىنا ىرىتكى سالىپ, كوتەرىلىسكە ۇندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ەدى. تۇتقىنداعى مۇسىلمان رەسپۋبليكالارى ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرىنەن ىرىكتەپ الىنعان وسىن­داي دەسانت 1942 جىلدىڭ قۇزىندە ازىربايجانعا, 1943 جىلدىڭ جازىندا تۇركىمەنستانعا تۇسىرىلىپ, 1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە شاقى­رىل­ماعان قوناقتار نەمىستەر­دىڭ الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن 4 موتور­لى اۋە كەمەسى بورتىنان قازاقستانعا دا تاستالادى.
مۇنى استراحانداعى اەروناۆي­گاتسييالىق باقىلاۋ قىزمەتى جىبەرگەن راديوگرامما ارقىلى بىلگەن بىزدىڭ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ قۇرىلىمدارى شۇعىل ىسكە كىرىسەدى. سونىڭ ەڭ باستىسى ديۆەرسانتتار تۇسۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن گۋرەۆ پەن اقتوبە وبلىسى شەكا­را­سىنداعى جىلوي, بايعانين اۋدان­دارىنىڭ اۋماعىنا وپەرا­تيۆتى توپتىڭ جىبەرىلۋى ەدى. ولاردىڭ مىندەتى باتىس, سولتۇستىك جانە شىعىستان بىر-بىرلەرىنە قاراي شەڭبەر قۇراي وتىرىپ, سارىقاسقا, ۇيالى, كيروۆ, الاتاۋ, №3 مۇناي ايداۋ ستانساسى ماڭايىن سۇزىپ شىعۋ-تىن. سول كەزدە جەرگى­لىكتى ەلدىمەكەننەن جىبەرىلگەن شابارماننان: «يەن دالادا بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ جۇرگەنىن كوردىك», – دەگەن حابار جەتەدى.
…بايعانين اۋدانىنداعى كيروۆ كولحوزىنان ۇيالى اۋىلىنا باتا وقۋعا بارا جاتقان 4 قارييانىڭ بەيتانىس جاندارمەن جولىعىپ قالعانى راس ەدى. «اقتوبە جاقتان كەلەمىز. اسكەردەن قاشقانداردى ىزدەپ جۇرگەنىمىزدە, كولىگىمىز قۇمعا باتىپ, جاياۋلاپ قالعان جايىمىز بار. توڭىرەكتە قۇدىق نە اۋىل بار ما?» دەيدى كاپيتان شەنىندەگى تۇسى سۋىق, قويۋ قارا شاشتى قازاق. اقساقالداردىڭ ۇلكەنى بەردەنباي جولجانوۆ وعان قۇدىقتىڭ الىس­تىعىن, جاقىن ماڭايدا جەم وزە­نىنىڭ بارىن ايتىپ, قوش-ساۋ ايتى­سادى. قارتتار ۇيالىعا جەتىسىمەن كوڭىلدەرىندەگى كۇمان-كۇدىكتەرىن اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى ەسەن قۇدايبەرگەنوۆكە ايتادى. ول كىسى وز كەزەگىندە اۋداندىق نكۆد-عا حابارشى جىبەرىپ, شابارمان قولىنا ۇستاتقان حاتىندا ەل شەتىن­دە قارۋلى توپتىڭ پايدا بولعانىن باياندايدى.
ديۆەرسانتتار بۇل كەزدە كيروۆ كولحوزىنىڭ بايجان اتاعوزيەۆ باسقاراتىن مال فەرماسىنا كەلگەن ەدى. ۇستەرىندە قىزىل اسكەر فورما­سى بار ونشاقتى ادامنىڭ ويدا جوقتا اۋىلعا ساۋ ەتە تۇسۋى مۇندا­عىلاردى ۇرەيلەندىرمەي قويمايدى. اسىرەسە دىكىلدەپ, اركىمگە بىر شۇيلىككەن قاراسۇر كاپيتاننىڭ ەكپىنى ەرەكشە ەدى. ول وسىدان بىر كۇن بۇرىنعى جول ۇستىندە كەزدەسكەن شالدارعا ايتقان سوزىن بۇلارعا دا قايتالاپ, ازىق-تۇلىكتەرىنىڭ تاۋسىلعانىن, سوندىقتان قوي ساتىپ الماقشى بولىپ وسىندا بۇرىلعاندارىن تىلگە تيەك ەتەدى. «مۇنداعى مالدىڭ بارى كولحوزدىكى. وكىمەتتىكى. سوندىقتان ەشكىمگە ەشتەڭە بەرە دە, ساتا دا المايمىز» دەگەن ۇن ەستىلەدى وسى كەزدە وشارىلىپ تۇرعان جۇرت اراسىنان. بۇل جاسى جەر ورتاسىنا كەلگەن ەل اعاسى بايجان اتاعوزيەۆتىڭ داۋسى ەدى. مۇنى ەستىپ, ونىڭ قاسىنا جەتىپ بارعان قارۋلى توپ باسشىسى وعان قاتتى-قاتتى سوزدەر ايتىپ, تەپسىنە باستايدى. كەزىندە, ياعني 20 جىلدارى ورالدان قاشقان اقگۆار­ديياشىلارمەن شايقاسىپ, چون وتريادىندا بولعان, كەيىن سوعىسقا قاتىسىپ, جارالانىپ قايت­قان فەرما مەڭگەرۋشىسى ودان ىقسىن با, ۇستى-ۇستىنە قويىلعان سۇراقتارعا دالەلدى سوزدەرمەن جاۋاپ بەرىپ, بۇلاردىڭ بۇيرىق­تارىنان باس تارتادى. بۇعان كەك­تەن­گەن كاپي­تان كەشكى جايى­لىم­نان قايت­قان وتاردان بىر سەمىز تۇساقتى ۇستاتىپ الادى دا: «بىزگە جول كورسەتەسىڭ» دەپ, بايجان اتا­عو­زيەۆتى, ونىڭ مىنىپ جۇرگەن اتىن وز­دەرىمەن بىرگە كۇشتەپ الىپ كەتە­دى.
وسى ۋاقىتتا ديۆەرسانتتار تۇس­كەن اۋماقتى سولتۇستىك, شىعىس جانە باتىس جاقتان شەڭبەر قۇرا قاۋسىرىپ كەلە جاتقان ۇش وترياد­تىڭ بىرى كيروۆ كولحوزىنا جا­قىنداپ قالعان بولاتىن. بۇل جىلوي جاقتان اقتوبەنىڭ بايعا­نين اۋدانى شەتىنە جەتكەن گۋرەۆ وبلىستىق نكۆد باستىعىنىڭ ورىنباسارى شارمايدىڭ جاساعى ەدى. ولار ديۆەرسانتتار دۇرلىكتىرىپ كەتكەن فەرماعا كەلىپ, مان-جايدى سۇراپ جاتقاندا, توبە باسىنداعى قاراۋىل اۋىلعا اسكەري كيىمدى ەكى ادامنىڭ بەتتەپ كەلە جاتقانىن ايتادى. جاساق ولاردى قورشاۋعا الۋعا ارەكەت جاساي بەرگەندە: «اتپاڭ­دار! بىز وز ەركىمىزبەن بەرىلۋگە كەلە جاتقان ديۆەرسييالىق توپتىڭ ادامدارىمىز. تۇتقىنداعى توزاقتان قۇتىلۋ ۇشىن وسى جولدى تاڭداپ, ەلگە جەتسەك دەپ ەدىك. ول ارمانىمىز ورىندالدى. ەندى نە ىستەسەڭدەر دە وزدەرىڭ بىلىڭدەر» – دەيدى ۆينتوۆكاسىن جەرگە تاستاعان قىزىل اسكەر كيىمىندەگى ورتا بويلى قازاق جىگىتى كوڭىلى بوساپ. مىنا سوزدى ەستىگەن شارماي ولاردىڭ وزى­نە جاقىنداۋىن تالاپ ەتىپ, الگى ەكەۋدەن: «مۇندا قايدان, قالاي كەلدىڭدەر?» دەپ جاۋاپ الا باستاي­دى.
– بۋحارەستەن. سونداعى بەنازي اەرودرومىنان ۇشقانبىز, – دەيدى ۇزىن بويلى ەرەسەك تۇتقىن.
– اتى-جوندەرىڭ…
– مەنىڭ فاميلييام – باستاۋ­باەۆ. ال مىنا جىگىت – قاليەۆ.
– كەلگەندەرىڭە قانشا كۇن بولدى?
– بىر جەتىدەن اسىپ بارادى.
– قانشا ادامسىڭدار?
– 15 ەدىك. بىر جىگىتىمىز ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتتى. قازىرگى قالعانىمىز – 14.
– باسشىلارىڭ كىم?
– وبەر-لەيتەنانت اليحان اعاەۆ.
وسىلاي دەگەن قوس مىسكىن 1941 جىلدىڭ كۇزىندە وزدەرى قىزمەت ەتەتىن اسكەري بولىممەن قورشاۋدا قالعاندارىن, تۇتقىنعا الىنعان ولاردىڭ ىشىندەگى ورتا ازييادان شىققانداردى نەمىستەر 1942 جىل­دان باستاپ شپيوندىق بارلاۋ مەكتەبىندە وقىتقاندارىن بايان­دايدى. اڭگىمە اراسىندا ديۆەرسييا­لىق توپقا تارتىلعان بۇلاردىڭ بارى ساتقىن ەمەسىن, كوبىنىڭ ەلگە جەتسەك, ارعى جاعىن بارعان سوڭ كورە جاتارمىز دەپ فاشيستەر ۇشىن بىر بارماعىن ىشكە بۇككەن جاندار ەكەنىن ايتۋدى دا ۇمىتپايدى. تۇتقىنداردىڭ ودان كەيىنگى سوز ەتكەنى وزدەرىمەن پاراشيۋت ارقىلى تۇسىرىلگەن مول قارۋ-جاراق جاعدايى بولدى. ول سارىقاسقا ماڭىنداعى توعايعا جاسىرىلعان ەكەن. مىنا مالىمەت­كە سەنەر-سەنبەسىن بىلمەگەن شار­ماي ويلانىپ وتىردى دا: «ول جەردى وزىمىزدىڭ ادامدار اراسىنان كىم بىلەدى?» – دەدى توڭىرەگىنە بارلاي قاراپ. سول ساتتە جينالعان توپ اراسىنان بىر كىسى قول كوتەرىپ, العا شىقتى. بۇل وتريادقا كورشى اۋىل­دان قوسىلعان فەرما مەڭگەرۋ­شىسى بايشىعان اقساقال ەدى.
– مىنالاردىڭ ايتقان جەرىن تابا الاسىز عوي.
– يا.
– ولاي بولسا باستاڭىز. كەتتىك سول جاققا. وسىلاي دەگەن وپەراتيۆتى توپ جەتەكشىسى تۇتقىنداردى بىر ميلي­تسيو­نەرمەن اۋىلدا قالدىرىپ, وزدە­رى سارىقاسقاعا جونەپ بەردى. ويى – قارۋ-جاراق جاسىرىلعان زيرات ماڭىنا تەز جەتۋ. «ديۆەرسانت­تار سوندا, سول جاققا قاراي كەتتى, – دەدى ىشىنەن كۇبىرلەپ. – باسقا جەرگە بەت الۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكە­نى جارىلعىش زاتتار مەن را­تسييا, بارى-بارى سول توڭىرەككە كومىل­گەن عوي».
ول وسىنداي ويمەن ارپالىسىپ كەلە جاتقاندا شولعىنشىلار قارۋلى توپتىڭ فەرمادان 10 شاقى­رىم­داي ۇزاعان سوڭ ايالداپ, قايتا­دان جۇرىپ كەتكەنىن جەتكىزدى. راس ەكەن. وترياد مۇشەلەرى الگى جەرگە كەلگەندە, سويىلعان قويدىڭ قان-جىنى مەن قارايعان وت ورنىن جانە ار جەردە جاتقان تەمەكى تۇقىل­ىن كوردى.
…ال بۇل ۋاقىتتا ديۆەرسانتتار جەم وزەنىن بويلاپ, قاراجار قىرقاسىنا يەك ارتقان ەدى. قارۋلى توپ باسشىسى اليحان اعاەۆتا مازا جوق. سەبەبى, مۇندا كەلگەندەرىنە ون كۇننەن اسسا دا باتىستاعى قو­جايىن­دارىنىڭ بەرگەن تاپ­سىرما­لارىنىڭ الى بىردە بىرىن ورىنداي المادى. ۆەرماحت زوندەنفيۋرەرىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ ايتقانى: سوعىس­تان قاشىپ-پىسقاندار بولسا, سولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, وزدە­رىنە قوسىپ الۋ, جۇرگەن جەر­لەرىندە بەرلين باسپاحاناسىنان قازاقشا شىققان ۇندەۋلەردى تاراتۋ, كوزگە شالىنعان مۇناي ۇڭعىمالارىن جارىپ, ىستەن شىعارۋ-تىن. بىراق بۇل جەردە اسكەرگە بارۋدان بويتا­سالاپ جۇرگەن ەشكىم كورىنبەيدى. سودان كەيىن مۇنداعى ەل-جۇرت دەيتىنىڭ كىلەڭ كارى-قۇرتاڭ, قاتىن-قالاش, بالا-شاعا ەكەن. وكىمەتكە قارسى ايتقان سوزىڭە تۇسىنبەيدى. ۇندەۋگە قۇلاق تۇرىپ, نە بۇرىلىپ تا قارامايدى. ولاردىڭ جاراتقان يەدەن جالبارىنىپ تىلەيتىنى: «سوعىس تەز بىتىپ, مايدانداعى ەر-ازاماتتارىمىز امان-ەسەن ورالسا» دەگەن بىر-اق سوز.
قارۋلى توپ باسشىسىنىڭ قانىن قارايتقانى وسىنداي ۇيلەسىمسىزدىكتەر ەدى. وعان قوسا ىشىنەن جىك شىعىپ, اۋەدەن تۇسكەن تۇنى بىرەۋىنىڭ, جەتى كۇننەن سوڭ ەكەۋىنىڭ قاشىپ كەتكەنىن كورمەي­سىڭ بە? …وسىنىڭ بارى جوندى سوي­لەس­پەي, سۇراعان نارسەگە قىر­سى­عىپ جاۋاپ بەرمەي كەلە جاتقان فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ ارەكەتى مە دەپ ويلاعان ول وعان دۇرسە قويا بەرىپ ەدى, بايجەكەڭ ودان ىقپادى. بىر-بىرىنە قاتتى سوز ايتۋدىڭ اقىرى قول جۇمساعان توبەلەسكە ۇلاستى. سول كەزدە وزىن ۇستاي الماعان اعاەۆ ارىستاي ەل اعاسىن تاپانشامەن تارس ەتكىزىپ اتتى دا تاستادى. «باس­قاسى باسقا, ال مىناۋ ناعىز سۇم­دىق» دەپ ويلادى ونى كورىپ تۇرعان توڭىرەگىن­دەگىلەر. سويتتى دە سول تۇنى قاتىگەز كاپيتاننىڭ قاراماعىنان تاعى ەكى ادام تايىپ تۇردى. ولار كەيىن №3 مۇناي ايداۋ ستانساسىن كۇزەتىپ تۇرعان پاحومەنونىڭ جا­سا­عىنا ارىپ-اشىپ كەلىپ بەرىل­گەن وسى وڭىردىڭ تۋماسى ورا­زوۆ پەن باتىس قازاقستانداعى چاپاەۆ اۋدانىنىڭ قازاعى مۇقاتاەۆ ەدى.
قاراجارداعى قايعىلى وقيعا­دان بەس كۇن وتكەن سوڭ ديۆەرسانت­تاردى قۋىپ جەتكەن شارماي وتريادى ولاردى الىستان وراعىتىپ, جان-جاقتارىنان قورشاي باستادى. مەزگىل تۇسكە تاياپ قالعان كەز-تىن. بۇلتسىز اسپانداعى اشىق كۇن ساۋلەسىنەن توڭىرەكتىڭ بارى الاقانداعىداي انىق كورىنىپ تۇر. ەكى ورتا جازىق دالا. وندا قارايعان قىلپىق جوق. ايتاقىر. مۇنداي جاعدايدا قىلت ەتكەننىڭ بارى قاراۋىلعا ىلىنىپ, وققا بايلانارى انىق. وسىنى اسىقپاي بايقاپ, باعامداعان وترياد كومانديرى العاشقى الما-كەزەك اتىستان سوڭ ايقاستىڭ اجالدان باسقا ەشتەڭەگە قول جەتكىزبەيتىنىن سەزدى. ويتكەنى جەر جاعدايىنىڭ قولايسىزدى­عىمەن قاتار قارسىلاستارىنىڭ نەمىس بارلاۋ مەكتەبىنەن وتكەنىن, سوندىقتان نەشە تۇرلى تاسىلدى مەڭگەرگەن ماشىق يەلەرى ەكەنىن ەسكەرمەۋگە بولمايتىن-دى. وسى سەبەپتى ول بايشىعان اقساقالدى شاقىرىپ الدى دا, جەكە اڭگىمەدەن سوڭ ديۆەرسانتتارعا اراعايىندىققا جىبەردى. قولىندا ەشقانداي قارۋى جوق ەگدە ادامنىڭ قۇمدى توبەدەن تۇسىپ كەلە جاتقانىن كورگەن اعاەۆ توبى وعان وق اتپادى. وزدەرىنىڭ شەبىنە وتكىزىپ العاننان كەيىن نە ماقساتپەن كەلگەنىن جامىراپ سۇراي باستادى. قارييانىڭ ولارعا ايتقان سوزى وتە قىسقا بولدى. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى: بۇلار بۇگىن-ەرتەڭ بولماسا دا بۇرسۇگىننەن ارى قاراي تولىق قورشاۋدا قالادى. ونىڭ دالەلى جىلوي جاقتان اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى دەكەەۆتىڭ, بايعانين باعىتىنان وسى وڭىر ميليتسيياسىنىڭ باستىعى سارجا­لين­نىڭ, ال ورالدان بەرگى №3 مۇناي ايداۋ ستانساسىنان پاحو­مەنكونىڭ اسكەريلەندىرىلگەن كۇزەت بولىمى بەتتەپ كەلە جاتقان­دىعى. وزدەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعان مىنا جاساق بولسا, بۇل گۋرەۆتەن ارنايى جىبەرىلگەن شارمايدىڭ وتريادى. سوندىقتان قارسىلاسىپ, قان توگۋدىڭ قاجەتى جوق. ىمىراعا كەلىپ, بەرىلۋى كەرەك:
– وتتاپسىڭ! – دەدى مىنا سوزدى ەستىگەندە اعاەۆ. – بىزدى قورقىتىپ, ىرىتكى سالۋ ۇشىن ادەيى ايتىپ تۇرسىڭ عوي مۇنى.
وسىلاي دەگەن ول بايشىعان اقساقالدى كەرى جىبەرمەي, تۇتقىن­داۋعا بۇيرىق بەردى. سويتتى دە كوز الداۋ ۇشىن سەرىكتەرىمەن بىرگە وزدەرىن جاسىرىپ تۇرعان قۇبا بەل­دىڭ ار جەرىنە قولدارىنا ىلىككەن قاڭباق, قۋرايلاردى تاس پەن توپى­راق كەسەكتەرىنە باستىرا قارايتۋعا كىرىستى. سودان سوڭ وزەكتەگى قۋراعان اعاش تۇبىرلەرىنە وت قويدى دا سونى قالقا ەتىپ, جول كارتالارىندا كورسەتىلگەن الاتاۋ بورلى ۇستىرتىنە قاراي تارتىپ وتىردى. قارۋلى توپ جەتەكشىسىنىڭ مۇنداعى ويى اتالعان ايماقتاعى جىقپىل-جىقپىل ساي سىلەمدەرىنە جاسىرىنىپ جۇرىپ, تاۋلىگىنە 1500 توننا مۇناي جىبەرىپ تۇرعان گۋرەۆ-ورسك قۇبىرى تارماق­تارىنىڭ بىرىن جارۋ.
بۇل كەزدە شارمايدىڭ وتريادى مۇنىڭ بارىنەن قامسىز-تىن. «ىزدەگەن جاۋىمىزدى ىندەتە وتىرىپ تاپتىق» دەگەن ولار كۇنى بويى قارسى بەتتەگى كەلىسسوزگە جىبەرىلگەن قارييادان حابار كۇتتى. ودان كەش تۇسە قۇم توبەلەردىڭ باسىنداعى قارا-قۇرا مەن اسپانعا بوزامىقتانا كوتەرىلگەن تۇتىندى كورىپ, ديۆەرسانتتاردىڭ ەشقايدا كەتپەگەندەرىنە كوڭىلدەرىن بەك سەندىردى. سويتىپ تاۋلىك بويى تىرس ەتكەن دىبىس ەستىمەگەن سوڭ, تاڭەر­تەڭ قارسىلاستارى جاتقان جاقتى بايقاپ قاراعاندا, الدان­عان­دارىن بىر-اق بىلدى. وسى ۋاقىتتا ولارعا استىنداعى اتىن اقكوبىك تەرگە مالشىندىرىپ, №3 مۇناي ايداۋ ستانساسىنداعى اسكەري كۇزەت بولىمىنىڭ باستىعى پاحومەنكودان حابارشى جەتپەسى بار ما?! شابار­مان­نىڭ سوزىنە قاراعاندا بايجان اتاعوزيەۆتىڭ ايانىشتى ولىمىنەن كەيىن اعاەۆتىڭ اپەرباقاندىعىنان شوشىپ, جەرگىلىكتى تارتىپ قورعاۋ مەكەمەسىنە وزدەرى بارىپ بەرىلگەن سوڭعى ەكى قاشقىن نكۆد وكىل­دە­رىنە ديۆەرسانتتاردىڭ سارى­قاسقاداعى قارۋ-جاراق قويماسىن تاۋىپ بەرىپتى. بۇل – شاقىرىلماعان قوناقتاردىڭ تەررورلىق ارەكەتتەر جاساۋعا ەندى ەش مۇمكىندىگى جوق دەگەن سوز. سوڭعى جاڭالىق, تاڭ اتا اعاەۆتىڭ قاراماعىنان تاعى بەس جىگىت قاشىپ كەتىپ, قۇلاقشي اۋىلىنداعى ميليتسييا بولىمشەسىنە بارىپ بەرىلىپتى. بۇدان: «ونىڭ قاسىندا ەڭ كوپ دەگەندە تورت-بەس ادام عانا قالدى», – دەگەن قورى­تىندى جاساۋعا بولادى. وسىنى ايتقان شابارمان باستىعىنىڭ بۇلارعا ديۆەرسانتتار ىزىنەن قالما­ۋىن وتىنىپتى.
…ارادا تاعى ۇش كۇن وتتى. بۇل 20 مامىردىڭ تاڭى ەدى. ديۆەر­سانتتاردىڭ گۋرەۆ پەن اقتوبە وبلىستارى شەكاراسىنداعى ەلسىز ايماققا تۇسكەندەرىنە 17 كۇن بولعان. سودان بەرى ولاردى قوس وكپەدەن قىسقان قۇرساۋ بارىنشا تارىلىپ, شەگىنە ابدەن جەتكەن ەدى. سونى بىلگەن وڭىرلىك نكۆد باسشىلارى شەشۋشى شايقاس الدىندا كەزدەيسوق جاعداي تۋىن­داپ قالماس ۇشىن اتالمىش ايماقتى اۋەدەن بارلاپ كورۋدى ۇيعاردى. وسى ماقساتپەن ورسكىدەگى ن. اسكەري بولىمىنەن شاقىرتىلعان ينەلىك تارىزدى ۋ-2 شاعىن ۇشاعى شولعىن­شىلار نۇسقاعان الاپتى شارلاپ كەلىپ, قۇلاقشي ماڭىن­داعى سايدا بىر ات پەن تۇيەنىڭ تۇرعانىن, بىراق ولاردىڭ توڭىرە­گى­نەن ەشتەڭە بايقالماعانىن ايتتى. «بۇلار بايجان اتاعو­زيەۆ­تىڭ فەرماسىنان تارتىپ اكەتىلگەن مالدار عوي, – دەدى شارماي. – ديۆەرسانتتاردىڭ كورىنبەگەنى اۋەدەگى موتور ۇنىن ەستىپ, جاسىرى­نىپ ۇلگەرگەن-اۋ شاما­سى. كەتتىك سول جاققا».
بۇل جەرگە جان-جاقتان اندىزداي جەتكەن جاساق قارسى الدارىنان تارس ەتە تۇسكەن مىلتىق داۋسىنان جەر باۋىرلاۋعا ماجبۇر بولدى. وسىلاي بىراز جاتقان وپە­را­تيۆتى توپ مۇشەلەرى №3 مۇناي ايداۋ ستانساسىنان كەلىپ قوسىلعان ۋنكۆد وكىلى لوپاتكوعا قارادى. شاقىرىلماعان قوناقتار­عا قارسىلاسۋدىڭ تيىمسىز ەكەنىن رۋپورمەن ايتا باستاعاندا, وق قايتا­دان اتىلدى. بۇل ديۆەر­سانت­تاردىڭ ولىسپەي بەرىسپەۋدى بىلدىر­گەن بەلگىسى ەدى. وسىنى سەزگەن وترياد ادامدارى دا الماكەزەك اتىسقا كوشتى. بىر كەزدە الدىڭعى قاتاردا­عى جاس جاۋىنگەر بەلىندەگى گراناتا­سىن توبەنىڭ ارعى جاعىنا قۇلاشتاپ تۇرىپ لاقتىرماسى بار ما?! وكى­نىش­كە قاراي ول جارىلمادى. وزدە­رىنە قاراي قايتا ۇشىپ كەلە جاتقا­نىن كورگەن جۇرتتىڭ زارەسى زار تۇبىنە جەتتى. سويتسە تاجىري­بە­سىز جىگىت قارسى جاققا گراناتانىڭ شى­عىرشىعىن اعىتپاي لاقتى­رىپتى. وسىنى بىلگەن ديۆەرسانتتاردىڭ بىرى ونى جەدەل ىسكە قوسىپ, كەرى جونەلتكەن عوي. بىراق جاساق ۇستى­نەن اسىپ بارىپ قالىڭ قاۋ, قور­دالى مييانىڭ استاڭ-كەستەڭىن شى­­عارعان ول ەشكىمگە زالال كەلتىر­م­ەدى.
وسىدان كەيىن وپەراتيۆتى توپ تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان وق نوسەرى بوراپ بەرسىن. بۇل جىلوي جاقتان دەكەەۆتىڭ, بايعا­نين باعى­تىنان سارجالين­نىڭ, № 3 مۇناي ايداۋ ستانساسىنان پاحو­مەن­كو مەن دەسانت تۇسىرىلگەلى بەرى تىنباي ىزگە تۇسىپ كەلە جاتقان شارمايدىڭ جىگىت­تەرى ەدى. بارى وسى جەردە تۇيىس­كەن ولاردىڭ قورعاسىن بورانى الدارىنداعى سۇلاپ جاتقان قۇبا بەلدىڭ بورلى جارقاباقتارىن شۇرق-شۇرق تەسىپ, اق سەلەۋلى قۇم توبەشىكتەردى جۇندەي تۇتتى دەۋگە بولادى. العا دۇربىمەن كوز سالعان لوپاتكوعا شابۋىل شەبى انىق كورىنىپ تۇر. مىنە, وق نوسەرىن بىر توگىپ, بىر توقتاتىپ ەڭبەكتەگەن وپەراتيۆتى توپ مۇشەلەرى ەتەككە جەتتى. ودان ارى بەتكەيگە تىرمىسا ورلەپ بارادى. ال ديۆەرسانتتاردا دىبىس تا, قيمىل دا جوق. توبە باسىنا باسقالاردان بۇرىنىراق جەتكەن ەكى-ۇش ميليتسيونەر الدە­نەنى كورىپ اڭ-تاڭ كەيىپتە تۇرىپ قالدى دا باسشىلارعا قول بۇلعادى. «بەرى كەلىڭدەر!» – دەپ تۇرعانداي. قىرعا جۇگىرە باسىپ جەتكەن ولار دا وز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەدى. قۇبا بەل ديۆەرسانتتارعا پانا بولا الماپ­تى. قاباقتاعى جۇمساق بور­لى توپىراق پەن توبەشىكتەگى جۇقا قۇمدى تەسىپ وتكەن وق جاڭبى­رى ولاردىڭ جانىن جاھاننامعا جىبە­ر­ىپتى. وقيعا بولعان جەردى قاۋ­مالاي قورشاپ, ۇنسىز تۇرعان­دار­عا شاقى­رىل­ماعان قوناقتاردىڭ بىرى شالقا­لاي قۇلاپ, ەكىنشىسى ەتبە­تىنەن تۇسىپ, ۇشىنشىسى ىشىن باسقان, ال قالعان ەكەۋىنىڭ جارالانعاننان كەيىن سۇيرەتىلىپ بارىپ, جىرادا جان تاپسىرعان جاتىستارى ادام شوشىرلىق ەدى.
– بايشىعان قايدا? بايشىعان اقساقال…– دەدى وسى كەزدە شارماي. – ول جوق قوي مۇندا.
بۇعان لوپاتكو: «قايدان بىلەيىن?..» دەگەندەي, يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى. ونىڭ ەسىل-دەرتى باسقادا, قاسىنداعى بەيتانىس جىگىتتىڭ ايتقان سوزىندە ەدى. ول بۇرىنىراقتا وسى ديۆەرسانتتار توبىنان قاشىپ كەتىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنا بەرىلگەن, سويتىپ سارىقاسقاداعى جاسىرىلعان قارۋ-جاراقتىڭ قايدا ەكەنىن تاۋىپ بەرگەن تۇتقىن ەدى. لوپاتكونىڭ قازىرگى ويى وسى ادام ارقىلى مىنا بەسەۋدىڭ كىم ەكەنىن انىقتاپ, سوعان كوز جەتكىزۋ-تىن. كۋاگەر قينالعان جوق. ديۆەر­سانتتاردىڭ باسشىسى اعاەۆ, ونىڭ ورىنباسارى بيسەناليەۆ, اديۋتانت دىنىشەۆ پەن راديست زاكىروۆ جانە پۋلەمەتشى باتاشەۆ ەكەنىن اتاپ بەردى.
* * *
– بىزدىڭ بىلەتىنىمىز مىنە, وسى, – دەدى لۇقپان قادىرۇلى ديۆەر­سانت­تار تۋرالى جوعارىداعى ايتىل­عان ۇزاق اڭگىمەدەن كەيىنگى تىنىشتىقتى بۇزىپ. – وسى تاقىرىپقا بايلانىستى باسقا ساۋالدار تۋىنداسا, ونى يبراھيم ەرمەكباەۆتان سۇراۋىڭىزعا بولا­دى. و باستا-اق ايتتىم عوي, ول كىسى بارىن بىلەدى.
…مييالىدان قايتىپ, اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىگە كەلگەن سوڭ جولباسشىم ەسكەرتكەن ولكە­تانۋ­شىنى ىزدەدىم. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى مۇندا جوق بولىپ شىقتى. كۇزدە اتالىپ وتىلەتىن بايعا­نين اۋدانىنىڭ 90 جىلدى­عىنا بايلانىستى شىعارىلاتىن ەنتسيكلوپەديياعا ماتەريال جيناۋ ۇشىن اۋىلدارعا كەتىپتى. اقتوبەگە جەتىپ, قوڭىراۋ شالدىم. ىس-ساپار­دان الى ورالماپتى. سويلەسۋدىڭ ساتى تەك استاناعا كەلگەن سوڭ عانا تۇستى. اۋىزەكى اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ مەن يبراھيم اعامىزعا ناقتى-ناقتى ۇش سۇراق قويدىم. ونىڭ العاشقىسى ديۆەرسانتتارعا مامى­لە­گەرلىككە بارىپ, كەپىلدىككە الىن­عان بايشىعان اقساقالدىڭ تاعدىرى ەدى.
– قارۋلى توپ قولىنا تۇسكەن سوڭ, – دەدى ول كىسى, – قارت ەرەكشە باقىلاۋعا الىنادى. اعاەۆتىڭ قارييادان قاۋىپتەنگەنى ول توڭىرە­گىن­دەگى جىگىتتەردى ازعىرىپ, كوڭىل-كۇيلەرىن بۇزا ما دەگەن وي ەدى. بۇعان قوسا ديۆەرسانتتار دالادا اداسىپ, جول تابا الماعان جاعدايدا, ونداي قيىندىقتان قۇت­قا­راتىن وسى ادام دەگەن دە ماق­سات بار-تىن. سول سەبەپتى شاقىرىل­ماعان قوناقتار تۇتقىن تۇندە قاشىپ كەتپەس ۇشىن ونى كيىز تەكە­مەتكە وراپ, باستارىنا كولدە­نەڭى­نەن جاستانىپ ۇيىقتاپ جۇرەدى. ال شايقاس بولعان كۇننىڭ سوڭعى ساتىندە… يا, سول الاساپىراندا پۋلەمەتشىسىنەن ايىرىلعان اعاەۆ اتىس شەبىنە ەكى ادامىن قالدىرادى. سويتەدى دە, كومەكشىسى ەكەۋى تەرەڭ جىرانى بويلاپ باسقا باعىتقا بەت الادى. مۇنى كورگەن بايشىعان اقساقال ەتەكتەگى تۇساۋلى اتقا ۇمتىلادى. قارييانىڭ بۇل ارەكەتىن بايقاپ قالعان ديۆەرسانتتاردىڭ بىرى: «سەن قايدا باراسىڭ?» – دەپ ايعاي سالعاندا: «اعاەۆقا ات اپارىپ بەرەمىن. ات…» – دەيدى داۋىستاپ. مۇنى ەستىگەن وبەر-لەيتەنانت: «ە, سويت شال… بىز سەنى انا مۇيىستەن كۇتەمىز. تەز جەت, جاراي ما?» – دەپ مۇ­نى قوستايدى. سول ەكى ارادا وزەك­كە جەتىپ ۇلگەرگەن قارييا باي­جان اتاعوزيەۆتىڭ فەرماسىنان تار­تىپ اكەتكەن تورى ايعىردىڭ تۇ­ساۋىن الادى دا, سىرت كوز ۇشىن وعان مىن­بەي, بۇرىلىسقا دەيىن جەتەلەپ اپا­رادى. سودان سوڭ: «بىسمىللا!» – دەپ ەرگە قونىپ, №3 مۇناي ايداۋ ستان­ساسىنا تارتىپ وتىرادى.
– ديۆەرسانتتاردىڭ سارىقاسقا ماڭىنداعى توعايعا تىققان قارۋ-جاراقتارى تۋرالى ايتساڭىز, – دەدىم وسى ارادا يبراھيم اعامىز­دان ەكىنشى سۇراعىما جاۋاپ الماق بولىپ. – بۇل جونىندە نە بىلەسىز?
– وعان بۇرىنعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ارحيۆىندەگى قۇجاتتارمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى, – دەدى اڭگىمە يەسى. – سوندا بىر تىزىم بار. ول – 1944 جىلعى مامىر­دا تولتىرىلعان كوميسسييا مۇشە­لەرىنىڭ حاتتاماسى. وسى قاعازدا سارىقاسقادان مىناداي قارۋ-جاراقتار مەن زاتتاردىڭ تابىل­عانى جازىلعان. ولار: 2 جەڭىل پۋلەمەت, 1 جاشىك پۋلەمەت بولشەك­تەرى, 8 اۆتومات, 9 ۆينتوۆكا, 10 پيستولەت, 20000 ارتۇرلى پاترون وقتارى, 25 گرانات, 50 كيلو جارىل­عىش زاتتار, 2 جاشىك ديۆەرسييالىق سايماندار, 140 جانعىش بوتەلكەلى شيشا, 2 راكەتنيتسا, 3 راديوس­تانتسييا, قازاق تىلىندە باسىلعان 3000 انتيكەڭەستىك ۇندەۋ پاراق­شالار, 1 باسپاحانا ستانوگى, 20 كيلو قازاقشا شريفت, 12 تۇرلى تازا قۇجات ۇلگىلەرى, 130 جاڭا بلانك قاعازدارى, 136 كاۋچۋك مورلەر مەن شتامپتار, كەڭەستىك 66600 سوم اقشا مەن ونشاقتى ادامعا جەتەتىن 1 ايلىق ازىق-تۇلىك. حو-و-ش… ديۆەرسانتتاردىڭ سارىقاسقاداعى «مۇلىك-مۇكامالى» مىنە, وسىنداي بولعان, شىراعىم. بۇل – ەشبىر قوسپاسى جوق انىق دەرەك. ناقتى مالىمەتتەر. ارحيۆتە سولاي جازىل­عان.
– سوڭعى ساۋال. وبەر-لەيتەنانت اليحان اعاەۆ دەگەن كىم? ول ونىڭ شىن اتى ما, جوق لاقاپ ەسىمى مە? قايدان, قالاي پايدا بولعان ادام وزى?
– بۇل – بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسىنداعى جىلوي اۋدانىنىڭ تۋماسى. شىن اتى-جونى – امىرحان تىلەۋماعانبەتوۆ. 5 اعايىندى اۋلەت ەكەن. سوعىسقا دەيىن سول وڭىردە اگرونوم بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
1941 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلا­رىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى اتتى اسكەر قۇراماسىندا ۆزۆود كومان­ديرى بولىپ جۇرىپ نەمىستەر جاعىنا وتكەن. بۇعان ەس بىلگەننەن باستاپ قازاق دالاسىنداعى كانپەسكە, اشارشىلىق, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى مەن رەپرەسسييانى كورىپ وسكەن ونىڭ كەۋدەسىندە كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن اشۋ-ىزاعا تولى كەك پەن وشپەندىلىك وتى اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن. تىك مىنەزدى, وزىندىك پىكىرى بار, ۇلتجاندى ول 1928-1937 جىل­دارعى بىزدىڭ حالقىمىزعا جاسال­عان قىسىمنىڭ كەگىن قاي­تا­رۋ­دىڭ جولى وسى دەپ ۇعىپ, وت باس­قان سيياقتى. سويتىپ فاشيستىك گەرما­نييانىڭ كسرو حالىقتارىن وتارلاۋ مەن الەم ەلدەرىنە ۇستەمدىك ەتۋ پيعىلىن تۇسىنبەگەن بەيباق قاۋىپتى جولعا تۇسكەن. ايتىپ بول­ماس قىلمىسقا ارانداعان. سونىڭ سالدارىنان جامان اتى قالدى. ازابىن ەلدەگى اعايىندارى تارتتى.
يبراھيم اعا وسىلاي دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى. وزىم قويعان سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ العانىم ۇشىن ول كىسىگە راقمەتىمدى ايتتىم. سويتتىم دە, تەرەڭ ويعا كەتتىم.
«يا, – دەدىم ىشىمنەن. – سوعىس دەگەن جاقسى سوز ەمەس. وندا قان­شا­ما قاسىرەت, ازاپ, كوز جاسى جا­تىر دەسە­ڭىزشى. بۇل بۇلىنگەن دۇنيە, شاڭى­راعى ورتاسىنا تۇسكەن وتباسى, سەرگەلدەڭگە ۇشىراعان سان­­سىز ادام تاعدىرى عوي. وعان اياق-قولىن سنارياد جارىقشاعى جۇ­لىپ كەتكەن مۇگەدەكتى, بومبا ۇنى­­نەن قۇلاعىنىڭ جارعاعى جىر­تى­لىپ, دىبىس اتاۋ­لىنى ەستۋدەن قالعان ساڭى­راۋ­لىقتى, ايىپ با­تا­ل­و­نىنداعى زورلىق-زومبى­لىق­تى قوسىڭىز. ەگەر سوعىس بولماسا, وندا ولاردىڭ برەستە بىر اياعىنان ايىرىلىپ, حاركوۆتە قىرىلىپ, تۆەردە تۇتقىنعا تۇسىپ نەسى بار?»
تۇتقىن دەمەكشى, ولار دا تۇر-تۇرگە بولىنەدى. بىرەۋلەرى شايقاستا جارالانىپ, ەسىن بىلمەي قولعا تۇسكەن. ەكىنشىلەرى, بىلىمسىز كو­مان­ديردىڭ بىلىكسىز ارەكەتىنەن قور­شاۋدا قالىپ قور بولعان. ۇشىن­شىلەرى, جوعارىدا ايتقانداي, ىشتەرىندە وكىمەتكە بۇرىننان قىجىلى بار جاندار. ونى ۆەرماح­تىڭ سول كەزدەگى شىعىس ارميياسى دەپ ايدار تاققان بولىمدەرىندەگى رەنەگاتتار مەن بۇرىنعى اق گۆار­دييا­شىلار قالدىقتارىنان, ۆلا­سوۆ­شىلار مەن بەندەروۆشىلار جانە وككۋپاتسييا ايماقتارىنداعى بۇرىن سوتتالىپ, تۇرمەدەن بوسا­عانداردىڭ سىقپىتىنان بايقاۋعا بولادى. حالىقارالىق اسكەري تەرميندە بۇلار كولوبو­روتسەنيستەر دەلىنەدى. سولاردىڭ اراسىنان اعاەۆتىڭ كورىنۋى ارينە, وكىنىشتى. «وسىنىڭ بارى سۇم سوعىستىڭ سالدارى, – دەيسىڭ قامىعىپ. جو­عار­عىداي كورىنىس بىز بىلمەيتىن, سول ساتتەگى جاعدايعا تاۋەلدى ماسەلە. جانە… شەشۋىن تابا المايتىن سۇراق. قۇدايىم تەك سونداي شاتاسۋ مەن اداسۋدان ساقتاسىن.

جانبولات اۋپباەۆ,
اقتوبە وبلىسى,
بايعانين اۋدانى.

بولىسۋ: