تەڭىز جىرشىسى

540
0
بولىسۋ:

ۇلتتىق قۇندىلىق­تارى­مىز­دىڭ ورتاسىنان وزىنىڭ ورنىن ويىپ العان كۇردەلى دە كوركەم شىعارمالار­دىڭ اۆتورى انەس ساراي­دىڭ وقىرمانى, شىنىندا دا, كوپ. ونىڭ باعزى تاريح­­تىڭ قاتپارىن قوپا­رىپ, عىلىمي ويدىڭ تاي­قا­زا­نىنا سالعان شەبەر­لى­گىنە قالىڭ وقىرمانى جانە قانىق. كۇنى كەشە ۇلت­تىق اكادەمييالىق كىتاپ­حانادا جازۋشىنىڭ التىن كومبەنىڭ ەسىگىن اش­قان تاعى بىر تىڭ تۋىن­دى­­­سىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتتى. 

«ەدىل-جايىق» رومان تري­لو­گييا كىتابى 1919-1920 جىل­دار اراسىن قامتيتىن, قۇجاتتىق-دەرەكتىلىك نەگىزدە جازىلعان شىعارما. ول «ۇلۋ ارالى», «ەدىل-جايىق», جانە «مۇز كەشۋ» اتتى ۇش كىتاپتان تۇرادى. باستى كەيىپ­كەرلەرى ومىردە بولعان ادام­دار. «ۇلۋ ارالى» رومانىندا احتان مۇحامبەديەۆ, ىزباسار جانە­كەنوۆ, قاجىعالي جاقىن­باەۆ­­تاردىڭ قيىن-قىستاۋ تاعدى­رى باياندالادى. اۆتور بۇل كىتابىندا ورالعا ارنالعان شايقاس تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى جازادى.
«ەدىل-جايىق» تريلوگيياسى – داۋىر جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان شىعارمالار. تەڭىز جاعاسىندا قاناتىن قاتايتقان جازۋشىنىڭ بۇل تاقىرىپتاعى العاشقى اڭگىمەسى 1963 جىلى «داۋىلدا» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. سودان باستاپ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وسى «ەدىل-جايىق» تريلو­گيياسىنا دەيىنگى بارلىق شىعار­ما­لارى تەڭىز تاقىرىبىنا ارنا­لىپ كەلدى. جازۋشىنىڭ وز زامان­داستارىنىڭ اراسىندا «تەڭىز جىرشىسى» اتانىپ كەتۋى تەگىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جازىلعان بۇل تاريحي تۋىندىلار­دىڭ اۆتوردىڭ وزگە شىعارمالارى­نان وزگەشەلىگى كوپ. تريلوگييا كەيىپكەرلەرى «جان بەرسەك تە جەر بەرۋگە بولمايدى» دەپ, ححى عاسىر­دىڭ جاستارىن ەلدى, وتاندى سۇيۋگە شاقىرادى. ساڭىلاۋى بار ساناعا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قاسيەتىن ۇعىندىرادى.
«ەدىل-جايىق» تريلوگييا­سى­نىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە سوز العان جازۋشى تولەن ابدىك: «تاريح دەگەن يدەولوگييا ەمەس. يدەولوگييا بىر بولەك. تاريح بىر بولەك. تاريح دەگەن ومىردە نە بولدى, سول. ونىڭ ىشىندە كەمشى­لىك­تەرىمىز بولۋى مۇمكىن. تاريح­تىڭ ارتىقشىلىعى – ەرتەڭ حالىق وزىنىڭ كەتكەن كەمشىلىگىن قايتالا­ماۋعا تىرىسادى. سول ۇشىن كەرەك. ارتۇرلى تاريحي جاعدايدان حالىق ۇيالماۋ كەرەك, ودان تەك ساباق الۋ كەرەك. انەكەڭ وسى تاريحقا تاري­حي شىعارما دەپ قانا قارايدى. اسىرەسىز, بۇرمالاۋسىز بايانداي­دى», – دەدى.
«انەس سارايدىڭ قازاق تاريحى تۋرالى, ونى سوناۋ كوك تۇركىلەردەن قوزعاپ, نوعايلى جۇرتىنىڭ شەجى­رە­سىن بايانداعان ەڭبەكتەرى وتە قۇندى. بۇل كىسىنىڭ ەڭبەكقور­لىعى ەرەكشە. ونىڭ جازعان شىعارمالارىنان ۇلتتىق رۋحتىڭ سامالى ەسىپ تۇرادى», – دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
سونداي-اق وتىرىستا بار ومىرى تەك ەڭبەكتەنۋدەن تۇراتىن جازۋ­شى­نىڭ بۇل قاسيەتىن اۋزىنا الما­عان جازۋشى بولمادى. شارا­عا قالامگەردىڭ جارى, بەلگىلى جۋرنا­ليست, جازۋشى, قوعام قايراتكەرى التىنشاش جاعانوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ساۋىتبەك ابدراح­ما­نوۆ, اكادەميك عاريفوللا ەسىم, جازۋشى سۇلتان ورازالين, قۋا­نىش جيەنباي قاتىسىپ, لەبىزدە­رىن بىلدىردى.

گۇلجان راحمان

بولىسۋ: