قانت دەرجاۆاسىنا قالاي اينالامىز?

825
0
بولىسۋ:

قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ادىلحان ماۋي مەن بيولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ليايليا انۋاروۆا ەلىمىزدە قانت قىزىلشاسى ەگىستىگىن ۇلعايتىپ, ونىمدى ارتتىرۋدىڭ تىڭ جولدارىن ايتتى. بۇل تۋرالى وقۋ ورنىنىڭ باسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستانداعى قىزىلشا ەگىستىگىنىڭ 95 پايىزىن گەرمانييا, فرانتسييا, نيدەرلاندى سىندى مەملەكەتتەردەن اكەلىنگەن سورتتار قۇرايدى. ول سۇرىپتار اۋرۋلارعا توزىمدى, تۇسىمى مول جانە تۇقىم ونگىشتىگى جوعارى.

– اشىعىن ايتقاندا, ەلىمىزدە شىرىك اۋرۋىنا توزىمدى, ونىم تۇسىمى جوعارى, اۋرۋ قوزدىرعىشتارى مەن زييانكەستەرگە قارسى دارىلەنگەن ساپالى تۇقىم جوق جانە ول وندىرىلمەيدى.  ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ, سارقان اۋداندارىندا بىرنەشە مىڭ گەكتار قىزىلشا وسىرۋگە تيىمدى جەرلەر بار. سول ايماقتاردا قىزىلشا وسىرەتىن تاناپتاردا شىرىك اۋرۋىنىڭ سپورالارى از جانە قانت قىزىلشاسىنىڭ شىرىك اۋرۋىمەن زالالدانۋى تومەن, اۋرۋدىڭ تارالۋ مولشەرى 5-7 پايىزدان اسپايتىن, كەم دەگەندە 500 تسەنتنەر, ودان دا مول ونىم بەرە الاتىن 30-40 مىڭ گەكتار جەر بار.  جامبىل وبلىسىندا دا 35-45 مىڭ گەكتار توپىراقتا تامىرجەمىسى شىرىكتەرىنىڭ قوزدىرعىشتارى وتە تومەن مولشەردە كەزدەسەتىن تاناپتار بار. ەگەر بىز تاتتى تۇبىر القاپتارىنىڭ كولەمىن 100 مىڭ, تۇسىمىن ار گەكتاردان 500 تسەنتنەرگە جەتكىزسەك, 500 مىڭ توننا قۇمشەكەر وندىرۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. بۇل دەگەنىمىز – بىز وزىمىزدى قانتپەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەكسپورتقا دا شىعارا الامىز, – دەيدى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى.

مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, مول تۇسىم الۋ ۇشىن ەسكى قىزىلشا ەگىلەتىن تاناپتار توپىراعىنىڭ قۇنارىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار سۋارمالى جەردى تيىمدى پايدالانىپ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ابزال. دەگراداتسيياعا ۇشىراعان القاپتاردى قايتا اينالىمعا كەلتىرۋ ۇشىن قىزىلشا داقىلىنىڭ شىرىك اۋرۋلارىمەن جوعارى دارەجەدە زالالدانعان القاپتارىندا تولىق اگروتەحنيكالىق تاسىلدەردى ساقتاپ, كۇز ايلارىندا دەگراداتسيياعا ۇشىراعان تاناپتاردا سۇدىگەر جىرتار الدىندا گەكتارىنا  40-60 توننا كوڭ بەرۋ قاجەت. بۇل شارالار جىلدا جۇرگىزىلۋى تيىس. سودان كەيىن جەردى 25-30 سانتيمەتر كولەمىندە جىرتىپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرعان جون.

– قازاقستاندا سوڭعى جارتى عاسىردا شىعارىلعان قىزىلشا سورتتارى مەن بۋدانداردىڭ شىرىك اۋرۋىنا توزىمدىلىگى وتە تومەن جانە ولار  90-100 پايىزعا زالالدانادى. ەلدە عالىمدارىمىز قانت قىزىلشاسىنىڭ اۋرۋعا توزىمدى سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋمەن اينالىسپاعان. ەگەر بىز قىزىلشا ەگىستىگىن ۇلعايتىپ, ونىمدى ارتتىرىپ, ەلىمىزدى قانتپەن قامتاماسىز ەتەمىز دەسەك, وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋىمىز كەرەك, – دەپ اتاپ وتتى بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ادىلحان ماۋي.

گەرمانييادا جىلىنا ونداعان قىزىلشا سورتتارى شىعارىلادى ەكەن. شىعارىلعان سۇرىپتار 4-5 جىلعا دەيىن شىرىك اۋرۋىمەن زالالدانبايتىنداي روتاتسييالانادى. ال زالالدانا باستاعان سورتتى باسقا اۋرۋعا توزىمدى سۇرىپپەن اۋىستىرىپ وتىرادى. ەۋروپا, اقش, كانادا سىندى ەلدەردە ەڭ بىرىنشى اۋرۋعا توزىمدى سورتتارعا كوپ كوڭىل بولىنەدى ەكەن.

وسى ورايدا ايتا كەتەيىك, قازاقستان قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن ەلدەر قاتارىنا جاتادى. دەسە دە بىز وزىمىزدى قانتپەن نەبارى 5-اق پايىزعا قامتاماسىز ەتەمىز. قالعان ونىمدەر رەسەي, ۋكراينا جانە بەلورۋسسييادان تاسىمالدانادى. ال بۇگىندە بۇل داقىلدىڭ ەگىس كولەمى 10 مىڭ گەكتاردان اسپايدى, تۇسىمى دە 4-6 ەسەگە دەيىن كەمىدى. ىلگەرىدە ەلىمىزدە قىزىلشا وڭدەيتىن 8 زاۋىت جۇمىس ىستەسە, بۇگىندە جامبىل, كوكسۋ جانە اقسۋ قانت زاۋىتتارى عانا ونىم شىعارادى. اتالعان كاسىپورىنداردىڭ وزى شيكىزاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بىر-ەكى اي عانا جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇر. سوندىقتان اتالعان سالانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ۇشىن الدىمەن عىلىمي تۇردە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزگەن جون دەيدى عالىمدار.

ا.احمەتقازى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*