«قورقۇت اتا كىتابى» جانە مەملەكەتشىلدىك سانا

1273
0
بولىسۋ:

دوكتورانتۋرا وقىپ جۇرگەن كەزىم, ەپوستى زەرتتەۋدىڭ ادىس-تاسىلدەرى تۋرالى شەتەلدىك پرو­فەسسوردىڭ دارىسى جۇرىپ جاتقان بولاتىن. سول كۇنى فين, نەمىس, اعىلشىن عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ادىستەرى سوز بولدى. تاقىرىپتىڭ قىزىق بولعانى سونداي, شىداي الماي پروفەسسوردان:

– وسى ادىس-تاسىلدەر بويىنشا «الپامىس باتىر» داستانىن زەرت­تەسەم بولا ما? – دەپ سۇرادىم. سەبەبى, التى-جەتى وقيتىن كەزى­مىزدە باتىرلار جىرىن اپكەم ەكەۋمىز جارىسا وقىعانبىز. تىپتى قاتتى اسەر ەتكەنى سونداي, اتى­مىزدان جاڭىلىپ, بىر-بىرىمىزدى جىرداعى كەيىپكەرلەردىڭ ەسى­مى­مەن اتايتىنبىز. بالا كەزدە كو­ڭىلىمە كەرەمەت كۇي سىيلاعان سول ەپوستى ەندى الەمدىك ارەناعا شى­عارسام دەگەن وي قىلاڭ بەردى. سول كەزدە پروفەسسور:
– «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ قاي نۇسقاسى? – دەپ قايىرا سۇراق قويدى. سودان وزىم بىلەتىن:
– ا.نىسانوۆ نۇسقاسى, راحات جىرشى نۇسقاسى, قاراقالپاق باق­شىسىنان جازىپ الىنعان
ا.ديۆاەۆ نۇسقاسى جانە س.مۇقا­نوۆتىڭ جارييالاۋىمەن قازاققا كەڭىنەن تانىلعان نۇسقاسى, – دەپ تىزە باستادىم. ول سوزىمدى بولىپ:
– «الپامىس باتىر» جىرى­نىڭ قاي نۇسقاسى? – دەپ, سۇراعىن قايتالادى.
– كەشىرىڭىز, وقىعان نۇسقا­لا­رىمدى ايتتىم – دەدىم.
– جوق, كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا وزگەرتىلگەن نۇسقاسى ما, الدە ەسكى نۇسقاسى ما?
– ?
بۇل توسىن سۇراق بولدى. سون­داي-اق تاقىرىپقا ودان ارى تە­رەڭىرەك ۇڭىلۋىمە سەبەپ بولدى. سو­نىمەن «الپامىس باتىر» داس­تا­نىنىڭ بىر نۇسقاسى «قورقۇت اتا كىتابىندا» بار ەكەنىن بىلىپ, ەندى سونى وقۋعا اسىقتىم.
ەرتە زامانداردا حاتقا تۇسكەن «قورقۇت اتا كىتابىنىڭ» بۇگىندە درەزدەن جانە ۆاتيكان قالا­لا­رىندا ساقتالعان ەكى نۇسقاسى بار. تۇركييادا زەرتتەۋ جۇمىستارمەن جۇرىپ, ول ەكەۋىن دە تاپتىم. قۋان­عاننان ەجىكتەپ ەسكى ماتىندەردى وقىپ, تۇپنۇسقامەن تانىستىم. قورقۇت اتا ومىر سۇرگەن سىر بو­يىندا تۋىپ, ونىڭ ۇلاعات سوز­دەرىنەن نار الىپ وسكەسىن با, ول كىتاپتى وقۋ تىپتى كەرەمەت اسەرگە بولەدى. سوندا بايقاعانىم, بىزدىڭ ەپوستىق جىرلارىمىزدا كوتەرىل­گەن ەڭ باستى تاقىرىپ – مەم­لە­كەتشىلدىك پەن بىرلىك ەكەن عوي. ەلدىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەتتىڭ تۇ­تاستىعىن ساقتاۋ جولىندا با­تىرلار ەرلىك, قاھارماندىق ىستەرگە بارادى.
«قورقۇت اتا كىتابىندا» ون ەكى جىر بار ەكەن. بۇل ماقالادا بى­رىنشى جانە ۇشىنشى جىرعا توق­تالۋدى جون كوردىك. بىرىنشى جىر دەرسە حان مەن ۇلى بۇقاشتىڭ وقي­عاسىنا ارنالسا, ۇشىنشىسىندە بايبورى مەن ۇلى الىپ بامسى باياندالادى. سونىمەن, العاشقى جىر حاندار حانى باياندىردىڭ ار ايماقتىڭ بەكتەرىن تويعا شا­قىر­عان وقيعاسىمەن باستالادى. سول تويدا دەرسە حان وزىنىڭ پەرزەن­ت­سىزدىگىنەن قابىرعاسى قايىسادى. جىرداعى العاشقى شيەلەنىس تە وسى جەردەن باستالادى. ودان شى­عۋدىڭ جولى وقىرماننىڭ نازا­رىن ەرىكسىز وزىنە اۋدارادى. ياعني, دەرسە حان پەرزەنتتى بولۋ ۇشىن اۋەلى ەلىندەگى اشتى تويدىرىپ, جالاڭاشتى كيىندىرىپ, قارىزعا باتقاندى قارىزىنان قۇتقارادى. توبە-توبە ەت ۇيدىرىپ, سابا-سابا قىمىز دايىنداتىپ توي جاساپ, ەلدىڭ بارىن ريزا قىلىپ, حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سارتادى. اسىرەسە, ەلدىڭ ۇلكەن­دەرىن سىيلاپ, قۇرمەتتەپ, اۋزى دۋالى اقساقالدىڭ باتاسىن الىپ, ۇلى تاڭىردەن دۇعا تىلەيدى.


ال, «قورقۇت اتا كىتابىندا» دەرسە حان قيساپسىز مال-مۇلكىنە يە بولاتىن مۇراگەر ەمەس, حانعا تىرەۋ بولىپ, مەملەكەتكە ادال قىز­مەت ەتەتىن جانە ەلىنە قامقور بولاتىن پەرزەنتى بولعانىن قا­لايدى. سول نيەتى مەن قايىرىمدى ىستەرى جانە دۋالى اۋىز قارييانىڭ باتاسى مەن ريزا ەلدىڭ ريياسىز تىلەگىنەن سوڭ دەرسە حان ۇلدى بو­لادى. ول ون بەس جاسقا كەلگەندە مە­ملەكەت ىستەرىنە ارالاسىپ, ەر­لىك كورسەتەدى. وعان تۇركى جۇرتى­نىڭ ابىزى قورقۇت اتا «بۇقاش» دەپ ات قويىپ, باتاسىن بەرەدى.
وسى تاقىلەتتەس يدەيا «قورقۇت اتا كىتابىنداعى» بايبورى مەن الىپ بامسى تۋرالى ۇشىنشى جىر­دا مەيلىنشە كورىنىس تابادى. بىزدىڭ «الپامىس باتىردىڭ» بىر نۇسقاسى دەپ وتىرعانىمىز دا وسى. جىردىڭ ۇزىن ىرعاسى بى­لاي. ەپوس ار ايماق بەكتەرىنىڭ بايان­دىر حان الدىنا جينالعان وقيعاسىمەن باستالادى. سوندا حان كەڭەسىنە قاراگونە مەن ۇلى قارا بۋداق, قازان مەن ۇلى ورۇز, قازىلىققوجا مەن ۇلى بەك يۇگ­نەك قاتىسىپتى. بەكتەردىڭ ۇلدا­رىمەن بىرگە كەلىپ تۇرعانىن كورىپ بايبورىنىڭ كوڭىلى بۇزىلادى. تىپتى ۇلىنىڭ جوقتىعى جانىنا باتىپ جىلاي باستايدى. ونىڭ جىلاۋ سەبەبىن سۇراعاندا «شىركىن, ۇلىم بولسا, ول دا بايان­دىر حان­نىڭ الدىندا تۇرسا, قىز­مەت ەتسە. مەن ونى كورىپ سۇيىنسەم, قۋان­سام, ماقتانسام» دەيدى. سون­دا بايبورىنىڭ ارمانى ەتەكتەپ جي­عان مال-دۇنيەسىنە يە بولىپ قا­لا­تىن, كوپتىڭ قاتارىنداعى بىر ۇل ەمەس, حاننىڭ جانىنان تابى­لىپ, مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتە­­تىن, ەلىنە قورعان بولاتىن ۇل ەدى.
اسىلىندا, بىر پەرزەنتكە زار بولۋ – تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە ەپوستارىندا جيى كەزدەسەتىن مو­تيۆتەردىڭ بىرى. ونى تۋرا ماعى­ناسىندا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ مەملەكەتشىل, قايراتكەر, الىپ باتىردى كۇتۋى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. ياعني, بولاشاق باتىر دۇنيەگە كە­لەردە وعان قاجەتتىلىك تۋىپ, كۇت­پەگەن وقيعالار بولادى. ونى الەم ميفولوگيياسىندا «عاجايىپ جاع­دايدا تۋۋ» موتيۆى دەپ تە اتايدى.
سونىمەن, داستاننىڭ جال­عاسىندا حان كەڭەسىنە جينالعان بەكتەر كوككە قاراپ, قولدارىن جا­يىپ, «اللا تاعالا ساعان ۇل بەرسىن» دەپ دۇعا قىلادى. وسى جەردە «و زاماندا بەكتەردىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس ەدى, دۇعالارى سوزسىز قابىل بولا­تىن ەدى» دەپ كەلەدى جىردا. دەمەك, سول كەزدەگى بەكتەردىڭ قوعامداعى ورنى, بەدەلى, دارەجەسى جوعارى بولعان عوي. وسىدان سوڭ بايبورى ۇلدى بولىپ, ونىڭ اتىن الىپ بامسى دەپ قويادى. بايبورى ەندى كىرەشىلەرگە تاپسىرىس بەرىپ, ۇلى ۇشىن الەمنىڭ ەڭ باعالى سىي­لىقتارىن اكەلۋدى مىندەتتەيدى.
سول زامانداردا ەر جەتكەن اربىر جىگىت ۇلكەن ەرلىك جاساپ, وزىنىڭ باتىر ەكەنىن دالەلدەيتىن بولعان. سودان سوڭ توي جاسالىپ, حالىق تاراپىنان وعان لاقاپ ات بەرىلەدى دە, كەيىن سول ەكىنشى اتىمەن اتالادى ەكەن. سول داستۇر بويىنشا الىپ بامسى العاشقى ەرلىگىن جاسايدى. بايبورى قۋانىپ توي قىلىپ, وعان كۇللى تۇركى جۇر­تىنىڭ ابىزى قورقۇت اتا كەلەدى. ول «ەلىنىڭ تۋ ۇستار تۇلعاسى بول­سىن» دەپ, الىپ بامسىعا «باي­راق» دەپ ات قويىپ, باتاسىن بەرەدى. وسىدان كەيىن ول «بامسى بايراق» اتالىپ كەتەدى.
جىردىڭ جالعاسىندا بامسى بايراق وزىنە اتاستىرىپ قويعان بانۋ شەشەكپەن شاڭىراق كوتە­رەدى. وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن تويلاپ جۇرىپ اڭعالدىقتان قاپىدا جاۋ قولىنا تۇسىپ قالادى. جانىنداعى قىرىق جىگىتپەن بىر­گە بامسى بايراق تا تۇتقىن­دا­لىپ, كوپ جىلدار جات ەلدە ازاپ شەگەدى. ولار بايلاۋدا جاتقاندا ەلدە دە كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الا­دى. سويتىپ, ون التى جىل دەگەندە بامسى بايراق تۇتقىننان قا­شىپ, ەلىنە ساۋ-سالامات ورالادى. كەيىن جاۋ قولىنداعى جولداست­ا­رىن دا قۇتقارادى.
بارلىعى امان-ەسەن ەلمەن قاۋىشقاننان كەيىن, سوڭىندا بامسى بايراقتىڭ جانىنداعى قىرىق جىگىتكە باياندىر حان مەن قازان بەك قىزدارىن بەرىپ, ۇلان-اسىر توي جاسايدى. داستاننىڭ سوڭىندا حان مەن بەكتەر جانە باتىرلار ىنتىماق-بىرلىكتە بولىپ, ەلگە بەيبىت تە مولشىلىق زامان ورناعانى ايتىلادى.

ەكى جىردىڭ دا ون بويىندا باتىرلار, بەكتەر جانە حان ۇشەۋى ىنتىماق-بىرلىكتە بولىپ قانا بار قيىندىقتى بىرگە جەڭە الا­تىنى كورىنىس تابادى. ارقايسىسى جەكە دارا تۇلعا ەمەس, بىرى باسشى, قالعانى قوسشى بولعان تۇتاس مەملەكەتتىڭ سۇلباسىن ەلەستەتەدى.
باتىرلار جىرى كوبىنە حا­لىق­تىڭ جادىندا ساقتالىپ, اۋىزدان اۋىزعا تارالىپ كەلدى. ال ونىڭ حاتقا تۇسىپ, جازبا كۇ­يىندە ساقتالعان ەڭ كونە نۇسقاسى رە­تىندە «قورقۇت اتا كىتابىنداعى» ون ەكى جىردى ايتۋعا بولادى.
جىر-داستاندار ەرتەدەن ۇر­پاق تاربيەسىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بول­عا­نىن ەسكەرسەك, سوندا اتا­لا­رى­مىز ۇرپاعىن بىرىنشى كەزەكتە مەم­لەكەتشىل بولۋعا تاربيەلەگەنى عوي. وسىنداي تالىمدى بويىنا سى­ڭىر­گەن ۇرپاق ەلىن, جەرىن قورعاۋ ۇشىن ەرلىك جاساپ, باتىرلىق تا­نى­تادى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىن جاقسارتىپ, ماڭايىنا ىزگىلىك نۇرىن شاشادى. بابادان جەتكەن اسىل مۇرادان تۇيگەنىمىز وسى.

بەكارىس نۇريمان,
قىزىلوردا وبلىستىق «رۋحاني جاڭعىرۋ»
ورتالىعى «اتامەكەن» بولىمىنىڭ باسشىسى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*