«دەۆيچنيك»: قىزويناق پا, جىنويناق پا?

1305
0
بولىسۋ:

قىزويناق – قىز ۇزاتىلار الدىندا قۇربىلارى جينالىپ وتكىزەتىن جيىن. بۇرىن قىزوي­ناقتا ۇزاتىلار قىز ەلىمەن, قۇربى-قۇرداس, بالالىعىمەن قوشتاسىپ, مۇڭلى اندەر ورىنداعانى كوركەم ادەبيەت­تەن بەلگىلى. سەبەبى, قىز بالا­نىڭ ىرقىنان تىس اتاس­تىرىپ, شالعا دا ۇزاتىلعان جاعدايلار جيى كەزدەسكەن.

قازىرگى قىزويناقتىڭ سيپاتى وزگەرگەن. سالتىمىزدا بار داس­تۇر­دىڭ بۇگىندە باتىستىق سيپات الىپ بارا جاتقانى انىق. «دەۆيچنيك» وتكىزۋ سانگە اينالدى. بىرى – مەي­رام­حانا, كافەدە قۇربىلارىن جي­ناپ وتكىزسە, ەكىنشىسى – «پيجاما» كيىپ ۇيدە پاتي ۇيىمداستىرادى. ارينە, ۇيدە وتكىزگەن قىزويناقتىڭ شىعىنى از. قۇربىلارى بىردەي «پيجاما» كيىپ, قىزعا ازىن-اۋلاق توسىنسىي جاسايدى. ۇزاتىلار قىزدىڭ اتى جازىلعان تاتتىلەردى تاپسىرىسپەن دايىنداپ, سىيعا تارتادى. قىزويناقتى مەيرام­حانادا وتكىزۋدىڭ شىعىنى ورتا ەسەپپەن العاندا 15 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. مەيرامحانا اكىم­شى­سىنىڭ ايتۋىنشا, قىزدار قالتاسىنا قاراي تاپسىرىس بەرەدى. قىمبات اس مازىرىن تاڭدايتىندار دا كەزدەسەدى. كوبىنەسە, «دەۆيچنيككە» كەلگەندەر وزدەرى دايىنداپ اكەلگەن بان­نەر­دىڭ الدىندا سۋرەتكە تۇسىپ, قىزدى قۇتتىقتاپ, سىيلىق بەرىپ, ەرتەرەك قايتىپ كەتەدى. مەيرامحانانىڭ جۇمىس ۋاقىتى اياقتالعانشا وتى­را­تىندارى سيرەك ەكەن. ونىڭ ەسە­بىنشە, استانادا «دەۆيچنيكتى» مەيرامحانادا وتكىزۋ قۇنى 30 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ون-ون بەس قۇربىسى بارى بىردەي «دەۆيچنيكتىڭ» سيمۆولى رەتىندە تۇرلى-تۇستى فاتا كيەدى. باعاسى 700-800 تەڭگە شا­ماسىندا. ۇزاتىلار قىزدىڭ كور­نە­كى سۋرەتى سالىنعان باننەردىڭ با­عاسى كولەمىنە قاراي 6000 تەڭ­گەدەن باستالادى. قۇربىلارى تا­عا­تىن بىردەي لەنتالار – 1300 تەڭگە, شاقىرۋ قاعازى – 900-1000 تەڭگە, شار – 300-400 تەڭگە. مەيرام­حانانى قىزدىڭ قۇربىلارىنىڭ تاپسىرىسىنا قاراي بەزەندىرۋ قۇنى دا جوعارىلاي بەرەدى.
قىزويناق جاساۋ, جاساماۋ ار­كىمنىڭ ەركىندەگى شارۋا. بىراق وتكىز­سەك, قالاي وتكىزگەن جون? كوپ­شىلىكتىڭ پىكىرىن تىڭداپ كوردىك.

انشىلەرگە ەلىكتەۋدىڭ قاجەتى نە?

ايدا ەرالى,
قارجىگەر:
– مەنىڭشە, «دەۆيچنيك» وتكىز­گەن­دە تۇرعان ەشتەڭە جوق. وسىدان ۇش جىل بۇرىن قۇربىلارىم ماعان دا جاساپ بەرگەن. ەشقانداي ەرسى شوۋ, ۇندىنىڭ ساريىن كييۋ, بىر كينونىڭ كەيىپ­كەر­لەرىنە ەلىكتەپ, سولاردىڭ كيىم ۇلگى­سىندە كيىنۋ دەگەن راسىمدەر بولعان جوق. قۇربىلارىم كوكتەم كەزىندە بول­عان سوڭ, بىرىڭعاي جاسىل تۇستى كويلەك كيدى. مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان جاقىن قۇربىلارىممەن كاراوكەدە ان سالىپ, اڭگىمەلەسىپ, ويىن ويناپ قايتتىق. ماعان ارناپ كونتسەرتتىك باعدارلاما جاساعاندارى كوڭىلىمدى كوتەردى. مەنىڭ جاقسى, جامان مىنەزىمدى جيناقتاپ, قويىلىم قويىپ بەرگەندە, كۇلكىدەن ىشەگىم تۇ­يىلدى. شىنىندا, مىنەزىڭدەگى كەم­شى­لىكتەرىڭدى ازىل-قالجىڭمەن جەتكىزگەن قىزىق ەكەن. ولارعا رەنجىگەن جوقپىن. ورىندى ەسكەرتۋ دەپ قابىلدادىم. تويىما كەلە المايتىن قۇربىلارىم, الدىن الا سىيلىقتارىن سول جەردە سىيلادى. مەن ۇشىن ەستەلىك كەش بول­دى. «دەۆيچنيكتە» تۇسكەن سۋرەتتەرىمدى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاما سالىپ, سىيلىقتارىمدى كورسەتىپ ماقتانعان ەمەسپىن. ول اركىمنىڭ جەكە قۋانىشى عوي. قازىر كوبىنەسە, شوۋ بيزنەستە جۇر­گەن انشى, تەلەجۇرگىزۋشىلەرگە ەلىك­تەپ ەرەكشە «دەۆيچنيكتەر» جاساۋ سان­گە اينالعان بولار. قازىرگى كەزدە ەرەك­شە بۇرىن-سوڭدى بولماعان شوۋ دەپ ايتسا دا, بارى باتىستا بۇرىننان بار دۇنيە. سوندىقتان ەشكىمگە جا­ڭا­لىق ەمەس. بۇگىندە بىرەۋدى تاڭعالدىرۋ قيىن.

قىزويناقتىڭ جىنويناققا اينالارىن بىلمەيدى-اۋ…

بەكجىگىت سەردالى,
مادەنيەت قايراتكەرى:
– سلاۆياندار قىز تۇرمىسقا شى­عار الدىندا قۇربىلارىن جيىپ, «دە­ۆيچنيك» راسىمىن وتكىزىپ جاتادى. نە­گىزىنەن, بۇل داستۇر بەلارۋس, ۋكراي­نا, بولگارييا, سەربييا, پول­شا, رە­سەيدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە كە­ڭىنەن تاراعان. ەسكى سلاۆيان جورا­ل­عىسى بو­يىنشا كۇيەۋگە كەتىپ بارا جات­قان بوي­جەتكەن قامسىز كۇندە­رى­مەن, قىز عۇ­مىرىمەن قيماي قوش­تا­سىپ, سىڭ­سىپ, قۇربى­لارىنا مۇڭىن شاعادى. مۇن­داي جى­لاپ-سىقتاۋ بىر اپتا, كەي­دە ەكى اپتاعا ۇلاسادى. قى­ز­ويناققا كۇ­يەۋ بالا جاعىنان دا بوي­داق جىگىت­تەر كەلىپ, قىز قۇربىلارىنا تاتتى تا­عام­دارىن ۇسى­نىپ, تاڭ اتقان­شا ان سالىپ, ەروتي­كالىق بي بيلەپ, كوڭىل كوتەرەدى.
وسى بىر قانىمىزعا جات داستۇر سىنالاپ بىزگە دە ەنىپ جاتقان سىڭاي­لى. اسىرەسە, الماتى, استانا, سول­تۇستىك وڭىرلەردە «قىزويناق» قىز-قىر­قىننىڭ ويىن-ساۋىق داستۇرىنە اينالىپ بارا جاتقانداي. ەستەرىڭىزدە بولسا, بازبىر قازاق انشىلەرى تۇر­مىسقا شىعار الدىندا قۇربىلارىن مونشاعا شاقىرىپ, وسىنداي «دەۆيچ­نيك» وتكىزگەن بولاتىن. مىنە, سولار­عا ەلىكتەگەن قىزدار «باستاڭعى» دەي­تىن قازاقى جورالعىمىزدى جەلەۋ ەتىپ, ۇزاتىلار الدىندا كافە-مەي­رام­حا­نادا, جالدامالى پاتەرلەردە نە وز ۇيىندە قۇربىلارىمەن باس قو­سىپ جۇر. «باستاڭعىنىڭ» جونى بولەك. ونى ۇيدىڭ ۇلكەندەرى جولاۋشىلاپ كەت­كەن­دە اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى بىر ۇيگە جينالىپ, ازىل-وسپاق اي­تىسىپ, ۇلتتىق ويىندار ويناپ, ان سالىپ, كۇي تارتىپ, ارتۇرلى ونەر­لەرىن ورتاعا سال­عان. قازىرگى «باس­تاڭعىنىڭ» جونى باس­قا, وندا قييالعا, ەركىندىككە كوبى­رەك مان بەرىلەدى. قىز-قۇربىلار بەل­گىلى بىر ستيلدە, مىسالى, ۇستى-باسىنا قىنا جاعىپ, تەڭىز قاراقشىلارى, سابي, ۇندى اكتري­سالارى, قۋىرشاقتار الەمى, ەرتەگى كەيىپكەرلەرى كەيپىندە كيىنىپ, ويدا جۇرگەن فانتازييالىق قيمىل-ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرادى. كەيپىنە ەنگەندەرى قازاق ەرتەگى­لە­رىنىڭ كە­يىپكەرلەرى بولسا مەيلى عوي. ۇلگى ەتەتىندەرى باتىس مۋلتفيلم­دەرىنىڭ ادام شوشىرلىق مۋتانت-قۋىر­شاقتارى. تالعامعا تالاس جوق, ارينە. بىراق بۇل سەنىڭ داستۇرىڭ بە? وسىنى بىر سات ويلاسا ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى ۇيدە, داستارقان باسىندا «قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيىپ», ۇلت­تىق سالت-جورالعىمىزدى كۇندەلىكتى ايتىپ وتىرماۋدىڭ ناتيجەسى. بىر وكىنىشتىسى, قىزوي­ناقتىڭ داستارقان باسىندا اراق-شاراپپەن وتكىزى­لەتىنىندە. ال شاراپ ىشكەن سوڭ ارادا جاسىرىن سىر قالا ما? قۇربىلار اعىنان جارىلىپ, ىشتەگى قۇپييا پىكىر­لەرىن, كورگەن-بىل­گەنىن, ەستى­گەنىن ورتاعا سالىپ, قاجەت بولسا, توسەك قاتىناسىنىڭ كەيبىر قىر­لارىمەن وزارا بولىسىپ, تۇرلى ويىن-ساۋىقپەن تاڭ اتىرادى. «دە­ۆيچ­نيكتىڭ» باسىم بولىگى ۇزاتىلار قىزدىڭ ۇيىندە وتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇعان جول بەرىپ وتىرعان اتا-اناسى نە ويلايتىنى بەلگىسىز. الدە, ولار قىزويناقتىڭ تۇن جارىمىنان سوڭ جىنويناققا اينالىپ سالا بەرەتىنىن بىلمەي مە ەكەن?..

داستۇردى ساقتاۋ وزىمىزگە بايلانىستى

بولات بوپايۇلى,
ەتنوگراف:
– قازاقتا قىزعا ارنالعان سالت پەن داستۇر وتە كوپ. ما­سەلەن, قىزدارعا قاتىستى بەسىك قۇدا, اتاستىرۋ, ۇكى تاعۋ, سەلتەتكىزەر, ۇرىن بارۋ, قىزكورىمدىك, قىز تانىستىرۋ, سىرعا سالۋ, قىزويناق, سىڭسۋ, جار-جار ايتۋ, قىز ۇزاتۋ, قىز جا­ساۋى, قىز شىمىلدىعىن جاساۋ, قىز جابدىعى, قىز سىبا­عا­سى, قىز­عا باتا بەرۋ دەگەن ادەپ-عۇرىپتار بولعان. وسى اتال­عان جو­رالعىنىڭ بارلىعى قىزدىڭ تاربيەسىنە, ادە­بىنە, بىلىمىنە, ونەگەلى ۇلگىسىنە قاراي جاسالعان كا­دەلەر. باس­تاڭعى – قازاقتا بۇرىننان كەلە جاتقان جاس­تارعا ارنال­عان سالت. اۋىلدىڭ جاستارى بىر ۇيگە جينالىپ, ويىن-ساۋىق وتكىزگەن. ان ايتىپ, بي بيلەپ, كۇي شەرتىپ, ونەر جارىس­تىرعان. باستاڭعىدا تانىسىپ, باس قۇراپ جاتاتىن جاستار دا كوپ بولعان. «باستاڭعى» اتاۋىنىڭ تۇپ توركىنى باستاۋ, با­سى, باستاپقى جول دەگەننەن شىققان. سوندىقتان باستاپ­قى ماحاببات باسقا قونعان باق دەپ قاراعان. جاستار باس­تاڭعىدان تارتىپتى, تاربيەلى بولىپ تارقاساتىن بولعان. قا­زىر قازاقتىڭ تاريحى تەرەڭ سالت­تارىنىڭ مانى وزگەرىپ بارا جاتىر. دالادان قالاعا كوش­تىك. كيىز ۇيدەن كوپقاباتتى ۇيگە قونىستاندىق. دالا ساحا­راسىنان مەيرامحاناعا كەل­دىك. قالالىق بولعان سوڭ, وزگە ۇلتتاردىڭ سالتىن قابىل­داي­تىن سۇزگى كەرەك. كۇن­دەلىكتى ومىر سالتىمىزعا سىڭىستى بولىپ كەتۋ, كەتپەۋى وزى­مىزگە بايلانىستى. قىزويناقتى دا جون-جوسىعىمەن وت­كىزسە, ەشكىم قارسى بولمايدى. باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق كيى­مىن كيىپ, سالتىن سانالى تۇردە قا­بىلداپ جاتقان جاع­داي­لار دا بار. تاۋەلسىزدىك بىزگە تا­باندىلىقپەن كەلدى. قا­زاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قا­لاتىن كىلت – رۋحا­ني دۇنيەمىز. سوندىقتان قولدا بار باي­لىعىمىزدىڭ قا­دىرىن بىلەيىك. سالت-داستۇرىمىزدى بەرىك ۇستانعانىمىز جون. قىزويناقتى مەيرامحانا, كافەدە قۇربىلار جيى­لىپ, ىردۋ-دىردۋ قىلماي, مان-ماعىناسىن بىلگەنى ابزال. اقشا­عا بيشى جىگىتتەردى جالداپ اكەلمەي, ەت جاقىندارىمەن توي­لاۋ دا جەتكىلىكتى. تۋىس-تۋعاننىڭ, قۇربى-قۇرداستىڭ ىشىندە دە انشى-بيشىلەر جەتەرلىك ەمەس پە? سولاي قا­زاقتىڭ سالت-داستۇرى بويىنشا دا ادەمىلەپ وتكىزۋگە بولادى.

مايرا جانىسباي

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*