مۇستافا شوقايدى ولتىرۋگە كىم تاپسىرىس بەردى?

4938
4
بولىسۋ:

بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا بەرلينگە بارعانبىز. الەمدەگى ەڭ ادەمى مەشىتتەر تىزىمىندە ون ەكىنشى ورىن الاتىن, بەرليننىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان «شاھيدتىك» (Şehitlik) مەشىتىندە يىسى تۇركى بالاسى مەن مۇسىلمان ۇمبەتىنە ايانباي قىزمەت قىلعان اتاقتى ادامدار جەرلەنگەن. مۇس­تافا شوقاي دا وسىندا ماڭگىلىك تىنشۋ تاپتى…

تاريحتان بىلەمىز: مۇستافا شوقاي گرۋزيياعا, كەيىن تۇركييا ارقىلى گەرمانيياعا, ودان ارى فرانتسيياعا بارادى. 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا, ەكىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىس باستالعان كۇنى پاريجدە تۇت­قىندالادى. ۇش اپتادان سوڭ بەرلينگە جەتكىزىلىپ, وعان تۇر­كىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى ۇسى­نىس جاسالادى. باسقارۋعا ۇسى­نىس تاستايدى. مۇستافا تۇر­كىستاننىڭ بولاشاعى ۇشىن گەر­مانيياداعى وقۋ ورىندارىندا كادرلاردى دايارلاۋدى جانە تۇركىستان شەكاراسىنا جاقىن جەردەن تۇركى تەكتىلەردەن تۇراتىن اسكەري قۇرىلىم جاساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. شوقايدىڭ بۇل تالابىن گيتلەر قابىلدامايدى. كوپ ۇزاماي مۇستافا شوقاي 1941 جىلى 27 جەلتوقساندا بەر­لين اۋرۋحاناسىندا جۇمباق جاع­دايدا كوز جۇمادى. رەسمي قۇجاتتا ول «قاننىڭ ۋلانۋىنان قايتىس بولدى» دەپ جازىلعان ەكەن.
مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركى­ستان سوۆەتتەردىڭ ۇستەمدىگى اس­تىندا», «2 تومدىق تاڭداما­لى­لارى», «تۇركىستانداعى توڭكەرىس. اقپان داۋىرى» اتتى ەڭبەكتەرى بار. ودان قالدى مۇستافانىڭ كاۆكاز ەلدەرىنىڭ, تۇركييانىڭ جانە با­تىس ەۋروپانىڭ گازەتتەرىندە تۇرىك, فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىندە كوپتەگەن ماقالاسى جا­رييالانعان. مۇستافانىڭ «ور­تا ازيياداعى ۇلتتىق قوزعالىس» اتتى ەڭبەگىن مۇقييات وقىپ, زەردە­لەگەن ادام قايراتتى كۇرەسكەردىڭ سىن ساداعى باسقا-باسقا ەمەس, ەڭ الدىمەن سول كەزدەگى سوۆەت ودا­عىنىڭ كوسەمى يوسيف ستالينگە تىكەلەي باعىتتالعانىن باعامداي الادى.
سوز جوق, قازاق ارىسى – وتە بىلىمدار تۇلعا. ونىڭ ومىربايان دەرەگىندە «مۇستافا شوقايۇلى شوقاەۆ, مۇسىلمان دىنىندە, 1890 جىلى جەلتوقساندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ ۇلى. تاشكەنت گيمنازيياسىن بىتىرگەندىگى جو­نىندەگى 1910 جىلى №1035 كامە­لەتتىك اتتەستاتپەن سانكت-پە­تەربوردىڭ يمپەراتورلىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتا­رىنا الىنىپ, زاڭ فاكۋلتەتىنە تىركەلدى. وندا تومەندەگى كۋرس­تاردى تىڭدادى: ريم قۇقىعىنىڭ تاريحى, ريم قۇقىعىنىڭ دوگ­ماسى, ورىس قۇقىعىنىڭ تاريحى, مەملەكەتتىك قۇقىق, شىركەۋ قۇقىعى, پوليتسييا قۇقىعى, ساياسي ەكونومييا, ستاتيستيكا, ازا­مات­تىق قۇقىق جانە سوت وندىرىسى, ساۋدا قۇقىعى جانە سوت وندىرىسى, قۇقىق جانە سوت وندىرىسى, قارجى­لاي قۇقىق, حالىقارالىق قۇقىق, قۇقىق ەنتسيكلوپەديياسى, قۇقىق فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى بو­يىن­شا», – دەپ جازىلعان.
مۇستافا شوقاي تۇركيياعا نەگە تابان تىرەمەدى? بۇل ەلدە ونىڭ ۇلكەن تۇركىستان تۋرالى يدەياسى قولداۋ تابۋى مۇمكىن ەدى عوي. سوعان قاراماستان, پاريجگە بارىپ تۇراقتادى. مۇنىڭ دا وزىن­دىك سەبەبى بار سەكىلدى. ويتكەنى بىر زاماندا مۇندا گەرتسەننىڭ «كو­لو­كولى» رەسەي پاتشاسىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرىپ تۇرعانى بەلگىلى.
ەميگراتسيياداعى مۇستافا شو­قايدىڭ سوۆەت وداعىنىڭ سو­لاقاي ساياساتىن اشكەرەلەگەن ما­قالالارى مەن ۇلكەن تۇركىستاندى قايتادان قۇرۋ يدەياسى ستاليننىڭ زارەسىن العانى تۇسىنىكتى.
1925 جىلعى 25 مامىردا يو­سيف ستالين «اق جول» جۋرنالى تۋرالى كيركرايكومنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنە جولداعان حاتى بار. حات ەكى پۋنكتتەن تۇرادى. سونىڭ بىرىنشى پۋنكتىندە ستالين بىلاي دەيدى: «يا يمەل ۆوزموجنوست نا دنياح پوزناكوميتسيا س جۋرنالوم «اك جول». يا ۆسپومنيل ۆ سۆيازي س ەتيم نەكوتورىە ستاتي نەبەزىز­ۆەستنوگو چوكاەۆا ۆ بەلوگۆار­دەيسكوي پەچاتي ي ك ۋجاسۋ سۆوەمۋ وتكرىل نەكوتوروە, تاك سكازات, دۋحوۆنوە «ەدينستۆو» مەجدۋ ەتيمي ستاتيامي ي جۋرنالوم «اك جول». نەۆەروياتنو, نو فاكت. «اك جول», كونەچنو, پوميمو سۆوەي ۆولي داەت گرومادنىڭ ماتەريال چوكاەۆۋ. چوكاەۆ دالەكو نە پو­ميمو سۆوەي ۆولي وبوبششاەت ەتي ماتەريالى ي پرەپودنوسيت پۋب­ليكە. يا پونيمايۋ كريتيكۋ, يا ۆپولنە سوزنايۋ, چتو كريتيكوۆات دەياتەلنوست كوممۋنيستوۆ موج­نو ي نۋجنو. نو كريتيكا زلوراد­نايا ي زلوبستۆۋيۋششايا, – ەتو نە ناشا كريتيكا. تاكوي كريتيكە نە دولجنو بىت مەستا ۆ سوۆەتسكوي سترانە. تاكايا كريتيكا موجەت پرەدستاۆيت ليش ورۋديە ۆ رۋكاح بۋرجۋازيي پروتيۆ كوممۋنيزما, پروتيۆ سوۆەتوۆ, پروتيۆ ۆسەگو توگو, چەم جيۆەت ي دىشيت سوۆەت­سكيي سويۋز», – دەي كەلە, «اق جول» جۋرنالىن تۇپ-تامىرىمەن وزگەر­تىپ, ونداعى بەيپارتييالىق ينتەل­ليگەنتتەردى تىرقىراتىپ قۋىپ, جۋرنالدى كوممۋنيستىك ناسيحات ورگانىنا اينالدىرۋدى ۇسىنادى.
ەكىنشى پۋنكتتە «يا پروتيۆ توگو, چتوبى بەسپارتيينىە ينتەل­ليگەنتى زانيماليس پوليتي­چەس­كيم ي يدەولوگيچەسكيم ۆوسپيتا­نيەم كيرگيزسكوي مولودەجي. نە دليا توگو مى برالي ۆلاست, چتوبى پوليتيچەسكوە ي يدەولوگيچەسكوە ۆوسپيتانيە مولودەجي پرەدوس­تاۆيت بۋرجۋازنىم بەسپار­تيينوي ينتەللەگەنتام. ەتوت فرونت دولجەن بىت وستاۆلەن تسە­ليكوم ي بەز وستاتكا زا كوم­مۋ­نيستامي. يناچە پوبەدا چوكاەۆىح موجەت ستات ۆ كيرگيزيي نەيز­بەجنىم. ا ەتو راۆنياەتسيا يدەو­لو­گيچەسكومۋ ي پوليتيچەسكومۋ كرا­حۋ كوممۋنيزما ۆ كيرگيزيي», – دەپ تەمىر تۇيىن جاسايدى.
ەندى قاراڭىز: مۇستافا شوقاي پاريجدە تۇرىپ, ستالين ۇشىن «سوۆەت وداعىنىڭ يت-تەرى­سىن باسىنا قاپتاپ» جاتىر. بەر­لينگە كەلىپ, تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسايدى. «يناچە پوبەدا چوكاەۆىح موجەت ستات ۆ كيرگيزيي نەيزبەجنىم. ا ەتو راۆنياەتسيا يدەولوگيچەسكومۋ ي پوليتيچەسكومۋ كراحۋ كوممۋ­نيزما ۆ كيرگيزيي», – دەپ 1925 جى­لى مۇستافاعا ازۋ تىسىن بىلەپ جۇرگەن ادام مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي كۇش العانىن قالاي ما?!. البەتتە, قالامايدى.
قانداي جول بار? «نەت چەلو­ۆەكا – نەت پروبلەم» دەگەن سوزدى ايتقان ستالين ەمەس پە? تروتس­كييدىڭ اجالى نەدەن بولدى? مۇس­تافانىڭ اجالى قايدان كەلدى? تاريحي پاراللەليزم ەكى تاپسى­رىستىڭ دا اۆتورى بىر ادام ەكەنىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا?!.

نۇرتورە جۇسىپ

بولىسۋ:

4 پىكىر جازىلعان

  1. سەرىكباي 13 قاڭتار, 2019 at 01:52 جاۋاپ

    ستالين ‘اقجول» گازەتىندە نە جازىلعانىن قايدان بىلسىن. قازاقشا بىلمەسە… كىم دونوس جاساعانى بەلگىلى ەمەس پە?
    كەزىندە ناقتى ايعاقتار دا جارييالاندى. بىراق…

  2. كۋانىش 13 قاڭتار, 2019 at 21:31 جاۋاپ

    نەت چەلو­ۆەكا – نەت پروبلەم» دەگەن سوزدى ايتقان ستالين ەمەس پە? ايتكان دا دوكۋمەنتى, جازگاندا جوك -وتريك!

  3. باتىر 14 قاڭتار, 2019 at 12:14 جاۋاپ

    سوندا 1941 جىلدىڭ اياعىندا موسكۆا تۇبىندە اۋىر شايقاستار جۇرىپ جاتىرعاندا ستالين باسقا شارۋالارىن قويىپ, شوقايدى ولتىرۋ جۇمىستارىمەن اينالاسكان با ?

پىكىر جازۋ


*