بەيبارىستىڭ بارىسى يزرايلدە قايدان جۇر?

5102
0
بولىسۋ:

«وز جازۋى مەن ميفولوگيياسى بار قازاقستاننىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ وزىق مادەنيەتى بولدى. ولاردىڭ مۇراسىنىڭ جارقىن كورىنىسى, كوركەم بولمىسى مەن رۋحاني بايلىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى – «اڭ ستيلى ونەرى». جانۋارلار بەينەسىن تۇرمىستا پايدالانۋ ادام مەن تابيعاتتىڭ وزارا بايلانىسىنىڭ سيمۆولىنا بالانىپ, كوشپەندىلەردىڭ رۋحاني باعدارىن ايقىنداپ وتىرعان. ولار جىرتقىشتاردىڭ, نەگىزىنەن مىسىق تۇقىمداس اڭداردىڭ سۋرەتىن كوبىرەك قولدانعان».

بۇل – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان الىنعان ۇزىندى. شىنىندا, بىز تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان ۇلانعايىر ەۋرازييا قۇرلىعى, سونىڭ ىشىندە قازاق توپىراعى – جەر جۇزىندەگى تالاي تاريحتىڭ قاينار كوزى, باستاۋ بۇلاعى. پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان اڭ ستيلى بىزدىڭ ولكەمىزدە دۇنيەگە كەلىپ, كۇللى الەمدى شارلاپ كەتكەنى ايداي انىق نارسە. قالاي دەيسىز بە? ونىڭ بىرنەشە دالەلى بار.

بۇگىندە الەمدىك ونەردەگى ەڭ بيىك بەلەستىڭ بىرى بولىپ سانالاتىن اڭ ستيلى – نەگىزىنەن كوشپەلى حالىق­تارعا تان ورنەك. الىپ ساۋلەت كەشەندەرىنەن باستاپ تۇرمىستىق زاتتارعا دەيىن اڭ-قۇستىڭ بەينەسىن سالۋ بابالارىمىزدىڭ اسقان شەبەرلىگىنەن, مەتالمەن جۇمىس ىستەۋدى مەڭگەرگەنىنەن, وندىرىستىك تاجىريبەسىنىڭ مول بولعانىنان حابار بەرەدى.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, اڭ ستيلى ەۋرازييا قۇرلىعىندا بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى كەزەڭدەردە پايدا بولىپتى. بەرتىن كەلە بۇل ستيل ساندىك سيپاتتاعى ونەردىڭ وزىق تۇرىنە اينالدى. وعان قازاق جەرىنەن تابىلعان قازاندار, قارۋ-جاراقتار, ات ابزەلدەرى مەن كيىم-كەشەكتەردەگى اڭ-قۇستار, جان-جانۋارلار بەينەسى دالەل بولا الادى. مىسالى, ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ كيىمىندە 40 مىڭعا جۋىق اشەكەي بولعان ەكەن. كوبى – اڭدار بەينەسى. سونىڭ ىشىندە بىردەن كوزگە تۇسەتىنى – بارىس. وسىعان قاراپ-اق ونەردىڭ بۇل تۇرى ساقتار زامانىندا سالتا­نات قۇرعانىن شامالاي بەرۋگە بولادى…
…يزرايل استاناسى قۇدىستا (يەرۋساليم) «ارىستان قاقپاسى» دەگەن كونە عيمارات بار. بۇل تاريحي عيماراتتى بۇگىندە ەۆرەيلەر كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىر. الاي­دا تاريحىن اقتارساق, ەۆرەي­لەر­گە قاتىسى ازداۋ بولىپ شىعا كەلەدى.


«ارىستان قاقپاسىن» 1538-1539 جىلدارى بارىمىز سەريال ارقىلى جاقسى بىلەتىن وسمان يمپەرييا­سى­نىڭ بيلەۋشىسى سۇلەيمەن سۇلتان سالدىرعان. بۇل جايلى اڭىز بىلاي ايتىلادى. سۇلەيمەن سۇلتان بىردە تۇس كورەدى. تۇسىندە قۇدىس قالا­سى­نىڭ ەكى جاعىنان ەكى ارىستان تورۋىلداپ كەلە جاتادى. ەكەۋى دە وتتى كوزدەرىن قاداپ, سۇلتانعا قويىپ كەتەدى. سۇلەيمەن شوشىپ ويانادى. دەرەۋ بىر دانىش­پان­دى جانىنا شاقىرتىپ, تۇسىن جورى­تا­دى. ول سۇلتاننان ۇيىقتار الدىن­دا نە جايلى ويلاعانىن سۇرايدى. سۇلتان حالىقتان كوبىرەك سالىق تولەتۋدى ويلاستىرعانىن ايتىپ بەرەدى. سول كەزدە دانىشپان: «سىزگە كورىنگەن ەكى ارىستان – قۇدايدىڭ قاھارى. سىز سالىقتى ويلاپ, حالىقتى ۇمىتتىڭىز, سول ۇشىن سىزگە جاساعان ەسكەرتۋى», – دەيدى. سۇلەيمەن سۇلتان ايىبىن ۇعىپ, قاسيەتتى قالانى قورعاۋ كەرەگى ەسىنە تۇسىپ, وسى «ارىستان قاقپاسىن» تۇرعىزعان دەسەدى. قورعاننىڭ جاقتاۋىنا ەكى-ەكىدەن تورت ارىستاننىڭ بەينەسىن قالا­تا­دى. تۇرىك تاريحشىلارىنىڭ تۇسىن­دى­رۋىنشە, قاقپاداعى تورت ارىس­­تاندى سۇلەيمەن سۇلتان 1517 جىل­عى وسماندىقتاردىڭ ماملۇك­تەردى جەڭۋىنە وراي بەينەلەگەن كورىنەدى.
كونە عيمارات «ارىستان قاق­پاسى» دەپ اتالعانىمەن, وندا بەينەلەنگەن اڭ ارىستاننان گورى بارىسقا كوبىرەك كەلىڭكىرەيدى. سۋرەتتەگى مىسىقتۇقىمداس اڭدى ارىستان, بارىس, لەوپارد, پانتەرا دەپ تۇرلىشە اتايتىندار بار. بىز بارىس دەگەن نۇسقاسىنا توقتالدىق.
…قۇدىس اۋەلدە وسپان يمپەرييا­سىنا قارادى. ال ونىڭ الدىندا قاسيەتتى قالا ماملۇك سۇلتاندى­عى­نىڭ يەلەگىندە بولدى. بۇل مەملەكەتتىڭ نەگىزىن بەيبارىس سۇلتان قالادى. ماملۇك سۇلتان­دىعى 1250-1517 جىلدارى ومىر سۇردى. ول كەزدە قاعيرا (كاير), حالەب (الەپپو), داماشىق (داماسك) جانە مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى ۇش شاھارى – مەككە, مەدينا, قۇدىس قالالارى ماملۇك­تەرگە باعىنىشتى بولدى.


ۇش عاسىر بيلىك جۇرگىزگەن ماملۇكتەر مەملەكەتىن 1517 جىلى وسمان بيلەۋشىسى ى سەليم سۇلتان (سۇلەيمەن سۇلتاننىڭ اكەسى) قۇلاتتى. ول ماملۇكتەردىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى تۇمانباي سۇلتاندى دارعا اسىپ, بۇكىل يەلىگىن تارتىپ الدى. دەمەك, قۇدىستاعى بارىس بەينەسى – وسى ماملۇكتەردەن, ناقتىراق ايتقاندا بەيبارىس سۇلتاننان قالعان بەلگى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
يزرايل استاناسى تەل-اۆيۆتەن وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 20 شاقىرىمداي جەردە لود دەگەن قالاشىق بار. وسى لودتا جينداس دەگەن كوپىر بار. فرانتسۋز شىعىس­تانۋشىسى شارل سيموننىڭ زەرتتەۋىنشە, بۇل كوپىر 1273-1274 جىلدارى سالىنىپتى. وسى كوپىر­دىڭ ەكىنشى اتى – بەيبارىس كوپىرى.
بەيبارىس سۇلتان بيلىك قۇرعان جىل­دارى قۇدىستا بىرقاتار قۇرى­لىس نىساندارىن سالدىرعانى بەل­گىلى. سونىڭ ىشىندە كوپىر قۇرى­لى­­سىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتتى. ورتاعاسىرلىق جينداس, يبنا, اد-حالام دەگەن كوپىرلەردى بەيبا­رىس سۇلتان سالدىرعان. بۇگىندە ۇشەۋى دە امان ساقتالعان. قازىرگى يزرايل جەرىندە جاتىر. ايتايىن دەگەنىمىز, وسىنداعى جينداس كوپى­رىن­دە دە ەكى بارىس بەينەسى بار. ەكى بارىس بىر بىرىنە قاراپ تۇر: ەكەۋىنىڭ ورتا­سىنا ويىپ تۇرىپ ارابشا جازۋ جازىلعان.
«بيسميللا… مۇحاممەد پەن ونىڭ وتباسىنا, ونىڭ ىزىنەن ەرۋشىلەرگە اللانىڭ سالەمى بولسىن. بۇل قاسيەتتى كوپىر ۇلى سۇلتان ال-مالىك ال-زاكر رۋكن اد-دين بايبارىستىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, ونىڭ ۇلى, تاق مۇراگەرى سۇلتان ال-مالىك ال-سايد ناسير اد-دين بەركەنىڭ (باراكا) قۇر­مە­تىنە وراي سالىندى. اللا ولارعا راقىمىن توگىپ, جەڭىسكە جەتە­لەسىن…». كوپىر رامازان ايىن­دا ىسكە قوسىلعان.


بەيبارىس سالدىرعان قۇرى­لىس­تار­دا بارىستىڭ بەينەلەنۋى نەنى بىلدىرەدى? سۇلتاننىڭ (دۇرىسى بايبارىس) ەسىمىنىڭ وزى «قۋاتتى بارىس» دەگەننەن شىققان. بالكىم, سودان بولار بەيبارىس بارىس ستيلىن وزىنىڭ جەكە گەرالديكاسىنا اينالدىردى. ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى دۇنيەلەردىڭ بارىنە بارىس بەينەسىن قوندىردى.
يزرايل تاريحشىسى موشە شاروننىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا ايتىلعان جيندا كوپىرى, قۇدىستاعى بارىس قاقپاسى جانە گازاداعى كاسر ال-باشا عيماراتىندا بەينە­لەن­­گەن بارىستاردىڭ بارى – بىر بارىس. تاريحشى ۇشەۋىن دە بەيبا­رىس­تىڭ بارىسى دەپ قاراس­تى­­رادى. ۇشەۋىنىڭ دە سالىنعان ۋاقى­تى بىردەي: 1273 جىلى جاسالعان.
بۇگىندە پالەستينا جەرىندەگى كاسر ال-باشا عيماراتىن دا زاما­نىندا بەيبارىس سۇلتان سالدىرعان ەكەن. بۇل عيماراتتىڭ دا قابىرعا­سىندا بىر-بىرىنە قاراپ تۇرعان ەكى بارىس بەينەلەنگەن. ماملۇكتەر سالدىرعان, كەيىن وسماندىقتار, ودان كەيىن بريتاندىقتاردىڭ شتابى بولعان بۇل عيمارات قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك مۋزەي قىزمە­تىن اتقارىپ تۇر.
بەيبارىستىڭ بارىسى بەينە­لەن­گەن تاعى بىر تاريحي عيمارات – يزرايلدەگى گولان بيىگىندە ورنالاسقان نامرۇد قامالى. بۇل قامالدى 1229 جىلى اييۋبيدتەر اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان اتاقتى سالاح اد-ديننىڭ ەكىنشى ۇلى ال-ازيز يبن وسمان تۇرعىزعان. اييۋبيد­تەر بيلىگى قۇلاپ, ورنىنا ماملۇكتەر كەلگەننەن كەيىن نامرۇد قامالىن بەيبارىس ودان ارى جەتىلدىرە تۇستى. ىرگەسىن نىعاي­تىپ, قامالعا ەكى مۇنارا تۇرعىزدى. سوڭىرا سۇلتان بۇل قامالدى وزىنىڭ قولباسشىسى بىلىككە سىيلادى. بىلىك بەيبارىس سىيلاعان قامالدى ودان ارى جاڭعىرتىپ, 1275 جىلى قامالدىڭ قابىرعاسىنا سۇلتاننىڭ تاڭباسى – بارىس بەينەسىن قالاتتى. وسىلايشا, بىلىك وزىنىڭ بەيبارىس سۇلتانعا دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرگەن بولاتىن.
بەيبارىستىڭ بارىسى تەك قامال, قورعان, كوپىردە عانا ەمەس, مەشىت, مەدرەسە, تىپتى تۇرمىستىق زاتتاردا دا بەينەلەندى. بارىس بەينەسىن مىسىر استاناسى كايرداعى بەيبا­رىس مەشىتىنىڭ قابىرعاسىنان دا كورۋگە بولادى. بۇل مەشىتتى 1266-1268 جىلدارى بەيبارىس سۇلتان­نىڭ وزى سالدىرعان بولاتىن. قۇدىس­­تاعى يزرايل مۋزەيىندە دە بەيبا­رىس­تىڭ بارىسى بەينەلەنگەن ورتاعاسىرلىق مۇسىن تاس ساقتاۋلى تۇر. بۇل تاس تسفات قالاسى ماڭىن­داع­­ى قازبا كەزىندە تابىلعان ەكەن. سونداي-اق بەيبارىستىڭ وزى سوق­تىر­­­عان تيىنىندا, تىپتى ىدىس-اياق­­تارىندا دا بارىس بەينەسى بول­عان.

بۇدان شىعاتىن تۇيىن قانداي? بەيبارىستىڭ تۋعان جەرى – قازاق توپىراعى. سۇلتان وزى بيلىك قۇرعان ەلدەرگە قازاقتىڭ بىر بەلگىسىن اپارىپ, ساۋلەلەندىردى. ماملۇكتەردى بيلەگەن قايتپاي سۇلتان دا (ول دا قازاق توپىراعىندا تۋعان) بەيبارىس باستاعان ىزگى داستۇردى جالعادى. قايتپاي سۇلتان دا وزى تۇرعىزعان عيماراتتارعا, مەشىتتەرگە قازاقتىڭ قوشقارمۇيىز ويۋىن سالدىرعان ەدى.
مۇنىڭ بارى نەنى بىلدىرەدى?
بۇل – بىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ وزىق مادەنيەتى بولعانىنىڭ ايشىقتى دالەلى. ماملۇك سۇلتاندىعىن 300 جىل بويى بيلەگەن بەيبارىس, قايتپاي, بارقۇق, بارىسباي, جانبولات, تۇمانباي سۇلتاندار – بىزدىڭ بابالارىمىز. ونى ماقتانىشپەن ايتاتىن كەز كەلدى. ەلباسى ايتقانداي, «ەجەلگى ريم دەگەن قازىرگى يتالييا ەمەس, بىراق يتالييالىقتار وزدەرىنىڭ تاريحي تامىرىمەن ماقتانا الادى». ەندەشە, نەگە بىزگە دە تاريحي تامىرىمىزبەن ماقتانباسقا?!

سەرىكبول حاسان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*