تەڭگە – تاۋەلسىزدىك تولتۋماسى

581
0
بولىسۋ:

مىنە, اللا جازسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 27 جىلىن دا ەڭسەرەمىز. تاۋبە دەيمىز, قاعاناعىمىز قارق, ساعاناعىمىز سارق بولماساق تا, ەكونوميكالىق رەفورما وز جۇرىسىنەن جاڭىلعان جوق. تاريح دوڭعالاعى ار كەز وز اينالىسىنان جاڭىلمايدى. بىز وتكەنگە قاراپ, بۇگىندى سارالاپ, بولاشاقتى بولجايمىز. كەزىندە تول ۆاليۋتامىز اينالىمعا ەنگەندە بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋاندىق. بۇل بىزدىڭ ەكونوميكا­لىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى قارلىعاشى ەدى. بىز سول كەزدەگى پارلامەنتتىك «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە باسپاسوز تارلانبوزى سارباس اقتاەۆتىڭ باسشىلى­عىمەن كوپتەگەن  ۇلتتىق پروبلەمانى كوتەرىپ, تاۋەل­سىزدىگىمىزدى باياندى ەتەتىن وزەكتى ۇدەرىستەرگە باستاماشى بولدىق. ولار – ۇلتتىق رامىزدەر, استانامىزدىڭ سارىارقاعا كوشىرىلۋى جانە تول ۆاليۋتامىز ەدى…

وتكەن تاريحقا باجايلاي ۇڭىلسەك, قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جارييالانعاننان كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە قۇرىلعان ەكونو­مي­كا­لىق الەۋەتتى ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپپىز. داعدارىسقا قارسى باعدارلاما قابىلدانىپ­تى. ونىڭ ماتەريالدىق جانە قارجىلىق بازاسى بولدى. سەبەبى, رەسپۋبليكا شەتەلگە ساتىپ-وتكىزەتىن ەكسپورتتىق تاۋارلارعا, شيكىزات ونىمدەرىنە, اتاپ ايتقاندا, مۇناي­عا, مەتالل مەن استىققا يە ەدى. ەنەر­گييا تاسى­مالداۋشىلار مەن اۋىر ونەر­كاسىپ ونىمى الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولدى دا, بىز بۇرىنعى سوتسياليستىك ەلدەرمەن ەجەلگى ساۋدا-ساتتىق بايلا­نىستارىنىڭ ورنىنا وز تاۋارلارى­مىز­دى ساتىپ-وتكىزۋ­دىڭ جاڭا ارنالارىن تابا الار ەدىك. مۇنىڭ ورنىنا ەڭ ۇزدىك كاسىپشىلىكتەر مەن وندىرىس­ت­ەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلىپ كەتتى.
سول كەزدە ۇكىمەتىمىزدە مەملەكەتتىك مۇددەنى قۇزىرەتتى تۇردە قورعاي المايتىن ادامدار وتىردى. بىز سول كەزدىڭ وزىندە وز ونىمىمىزدى شەت ەلدەرگە ساتا الاتىنبىز. مۇنىڭ ورنىنا بىرنەشە بۋىن قازاقستان­دىق­تاردىڭ ەڭبەگىمەن جاسالعان ماتەريال­دىق قۇندىلىقتار تالان-تاراجعا سالىن­دى. كاسىپورىنداردىڭ اكتيۆتەرى سۋتەگىنگە ساتىل­دى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى كۇيرەي باستا­دى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەر­كا­سىپت­ى توقىراۋ جايلادى. حالىق شارۋاشى­لى­عىنىڭ تۇتاس بىر سالالارى شەتەلدىك كومپا­نييا­لاردىڭ قولدارىنا تاپسىرىلدى.
سونىڭ سالدارىنان مەملە­كەتتىڭ قارجىلىق جۇيەسى كۇيرەيتىندەي قاۋىپ توندى. سوندىقتان دا رۋبل اۋماقتان شىعۋ ۇشىن الدىن الا ۇلتتىق ۆاليۋ­تامىزدى قولدانىسقا ەنگىزەتىن شەشىم شى­عار­ىلدى. تەڭگەگە دايارلىق جوعارعى كەڭەس­تە جۇرگىزىلدى. سول كەزەڭدە ەكونو­مي­كالىق رەفورمالار كوميتەتىن ەكونوميكا ماسە­لە­لەرىن جاقسى بىلەتىن عالىم ساۋىق تاكە­جا­نوۆ باسقاردى. ول ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ توراعاسى بولدى. ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ديزاينىن ازىرلەۋگە «قازاقستان ديزاين ورتا­لى­عى­نىڭ» سۋرەتشىلەرىن تارتتى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ەرىك اسانباەۆ باستاعان جۇمىس توبى اقشا قاعازىندا كىمدەردى بەينەلەنەتىنىن شەشتى. قازىر قاراپ وتىر­ساق, ۇلى ادامدارىمىز بەينەلەنگەن بانكنوتتارىمىز كوزىمىزگە ىستىق. حايروللا عابجالەلوۆ سالعان العاشقى 1 تەڭگەلىكتىڭ ال-فارابي بەينە­لەن­گەن ديزاي­نى سول كەزدەگى حالىقارالىق ساراپ­شى­لاردان جوعارى باعا العان ەدى…
1993 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ەڭ سوڭىندا رۋبل ايما­عى­نان شىقتى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى جوعارعى كەڭەس پەن ۇكىمەتتىڭ بىر­­لەسكەن قاۋلىسى قابىلداندى. پرەزي­دەنت­تىڭ جارلىعى شىقتى. وسىلاي­شا, 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسى بىزدىڭ تەڭگەنىڭ تۋعان كۇنى دەپ سانالدى. مىنە, تول تەڭگەمىزگە بيىل – 25 جىل!
الايدا وز ۆاليۋتامىزعا يە بولىپ الىپ, بىردەن تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان بەرى جيناقتالعان بارلىق ماسەلەنى شەشە المادىق. بۇل تۇسىنىكتى دە. بىز عۇمىرى­مىزدى باستاۋعا تىرىستىق, مەملەكەت تىرشىلىگىندەگى بارلىق ۇدەرىستى باسقارۋدى ۇيرەنۋگە, ەكو­نو­ميكا ماسە­لەلەرىن شەشۋگە ۇمتىلدىق. پارلامەنت بەلگىلى بىر دارەجەدە ۇكىمەتتى قاتەلەسۋدەن تىزگىندەپ وتىرعانداي بولدى. سودان سوڭ اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق, مينيسترلەر كابينەتى جيى قاتەلەسە باستادى. كەز كەلگەن ەلدە ۇكىمەت نارىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە مىندەتتى. ات­قارۋشى بيلىكتىڭ وسىنداي بۇرىس قادامى كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ وزدىگىنشە ارەكەت ەتە باستاۋىنا اكەپ سوق­تىر­­­دى. كەڭشارلار تاراتىلدى. 1996 جىلى جالپى ىشكى ونىم كۇرت قىسقاردى – 1993 جىلمەن سالىستارعاندا 25 پايىزعا دەيىن قۇلدىرادى.
وسىنداي كەلەڭسىز كەزەڭ 1998 جىلعا دەيىن سوزىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاع­دايدى تۇزەتۋ ۇشىن اسا زور كۇش-جىگەر كەرەك بولدى. بىراق تا كوپتەگەن مۇناي وندىرۋشى كوم­پانييالار سول كەزدىڭ وزىندە باسقا مەم­لە­كەتتەردىڭ مەنشىگىنە بەرىلىپ قويعان ەدى, بىرقاتار كاسىپورىندار بانكروتقا ۇشىرادى جانە دە تىكەلەي مىندەتتەرىن شەشۋدىڭ ورنىنا بايۋمەن اينالىسۋدى ۇيرەنگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ تۇتاس بىر قاۋىمى قالىپتاستى.
ەگەر دە قارجىلىق جۇيەگە, بىزدىڭ ۆاليۋ­تاعا كەلەتىن بولساق, ونىڭ باعامى تەك تۇراق­تاندى دەۋگە بولادى. 1999 جىلعا شەيىن تەڭگە باعامىن جاساندى تۇردە ۇستاپ تۇر­دىق. بىراق باستى پروبلەما ۆاليۋتالىق باعامدا ەمەس. 1996-98 جىلدارى بارلىق كۇش ينفلياتسييامەن كۇرەسكە جۇمسالدى. ۇكىمەت تەڭگە ساياساتىن جۇرگىزە وتىرىپ, اقشا تاپشىلىعىن تۋدىردى. ال شارۋا­شى­لىق­تىڭ نەگىزى وندىرىس, اقشاسىز ونى كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. تەڭگە ساياساتى ون­دىرىس­كە تىم تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ونەر­كاسىپ­تى, اۋىل شارۋاشىلىعىن, وڭدەۋ سالالارىن, ەڭ الدىمەن تيىستى اقشا اينا­لىمىمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ قاجەت ەدى. كەيىن مەملە­كەت­تىك باع­دارلامالار بويىن­شا اۋىلعا ونداعان ميلليارد تەڭگە جۇم­سالدى. بۇرىن وسى اقشانىڭ جاسامپاز قۋاتىن بوساتۋعا قانداي كەدەرگى بولىپ ەدى? بۇگىنگىدەي اۋىلدىق نەسيە سەرىكتەستىك­تەرىنە ۇقساس قارجىلان­دى­رۋ تاسىلدەرىن ەكى نە بەس جىل بۇرىن قۇرۋ­عا كىم رۇقسات ەتپەدى? قىسقاشا ايتقان­دا, ۋاقىتىمىزدى بوسقا كەتىردىك. بىراق قولىمىزدا حالىق شار­ۋا­­شى­لى­عىن جونگە كەلتىرۋ ۇشىن بارلىق قۇرال – التىن قورى, ۆاليۋتانىڭ ەكسپورت­تىق تۇسىمدەرى جانە اقشا باساتىن ستانو­گىمىز بولىپ ەدى.
وكىنىشكە قاراي, 2000 جىلعا دەيىن تەك قانا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر­مەن عانا ماقتانا الدىق, ال ول كوبىنە شار­ۋا جۇرگىزە بىلەتىندىگىمىزگە ەمەس, ەنەر­گييا تاسىمالداۋشىلار مەن شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعالارىنا تاۋەلدى. 2001 جىلدان باستاپ وڭتايلى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ارقا­سىن­دا جاعداي بىرشاما تۇزەلىپ, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى دۇرىس جولعا تۇستى. دۇنيەجۇزىلىك قارجىلىق داعدارىستان دا وتە الدىق. ۇلتتىق ۆاليۋتا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىندا, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدە, جۇمىس ورىندارىن اشۋ­دا, جاستار ساياساتىن جۇرگىزۋدە اسا ماڭىزدى رول اتقاردى.
قازىرگى كەزەڭدە قازاقستان دايەكتى تۇردە كوتەرىلىپ كەلەدى, بۇل ىشىنارا ونەركوسىپ وندىرىسىنىڭ, جالپى ونىمنىڭ وسۋىمەن راستا­لۋدا. جەڭىل, تاماق ونەركاسىبى, ماشينا جاساۋ وركەندەپ كەلەدى. كاسىپورىندار قاز تۇرىپ, قايتا بەيىمدەلىپ كەلەدى. ارينە, جۇمىسسىزدىق بار, بىراق تا بەلگىلى بىر ماماندىق بويىنشا جۇمىسشى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە ورىن الىپ وتىر. بۇل ەكونوميكانىڭ تىرىلىپ, وركەندەي باستاعانىن بىلدىرەدى. رەسپۋبليكانىڭ كەلەشەگى ۇشىن ۇلتتىق دامۋ قورى قۇرىلدى. ياعني, بىز قازىر ناعىز تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دەربەس شارۋاشىلىق جانە قارجىلىق ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلەمىز.
…بۇكىلالەمدىك داعدارىسقا, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە باتىس ەلدەرىنىڭ سانك­تسييا­لارىنا بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى تەڭگەمىز قۇبىلىپ تۇر, قازىرگى باعامى 1 دوللارعا شاققاندا 376 تەڭگە بولدى. 1993 جىلعى باعام – 4,7 تەڭگە. وسىعان قارا­عاندا تەڭگە­مىز بيىل 75 ەسە قۇنسىز­دا­نىپ­تى. سويتىپ, تول ۆاليۋتامىز ەركىن «جۇزۋگە» جىبەرىلىپ شات­قاياقتاپ قالدى, مۇنى ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ سەنەيىك. سوندىق­تان ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق دە­گەن­دەي, وز ۆاليۋتامىزدان ايىرىل­ما­يىق.

باقىتجان توباياقوۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمييانىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى,
پروفەسسور

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*