ادەبيەتىمىزدىڭ اكىمى (ۆيدەو)

1624
0
بولىسۋ:

سايىن مۇراتبەكوۆپەن كوزى تىرىسىندە ەكى رەت جولىقتىم. بىرىندە – جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە, ەكىنشىسىندە – «تۇركىستان» گازەتىنىڭ رەداكتسيياسىندا. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگىمەن قالامداس دوستارى, ارىپتەستەرى, قالامگەر اعالارى تۋرالى سىر شەرتكەنبىز. سايىن اعا «بەس تاپال» جونىندە سۇيسىنە اڭگىمەلەگەن ەدى. ودان كەيىن قاليحان ىسقاقپەن ەكى رەت قاتونقاراعايعا جول تۇستى. بىرىندە – ورالحان بوكەيدىڭ 60 جىلدىعىنا بارىپ قايتتىق, ەكىنشىسىندە – وزىنىڭ 70 جىلدىعىن تۋعان جەرىندە اتاپ وتتى. قاليحان اعانىڭ ۇيىندە بولىپ, دامەش اپانىڭ قولىنان دام تاتتىق. قالامگەردىڭ قارا «ماشىڭكەسىن» تىرسىلداتىپ, جازۋ جازىپ جاتقانىن تالاي كورگەنبىز. سول جازۋ ماشىڭكەسىنەن قازاق ادەبيەتىنىڭ قورجىنىنا قانشاما كوركەم دۇنيەلەر قوسىلىپ ەدى. قاليحان اعامەن اڭگىمە ايتۋ بىر عانيبەت. الاش ارىستارىنان باستاپ, 60-70 جىلدارداعى ادەبيەتكە ەرەكشە توقتالاتىن ەدى. «بەس تاپالدىڭ» ەكەۋىنىڭ دە اكىم كوكەسىنە قۇرمەتى بولەك-تى. «كەلمەس كۇندەر ەلەسى» وسىنداي ادەمى اسەردەن تۋعان بولار. «قازاق ادەبيەتىنىڭ اكىمىنە» اينالعان جازۋشى اكىم تارازي بۇگىندە سەكسەننىڭ بەسەۋىنە كەلدى. وتكەن كۇندەردى, قيماس ساتتەردى, بىرگە جۇرگەن شاقتاردى ساعىناتىنى راس. اكىم اعامەن بىرگە بىز دە وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىنا قايتا ورالعانداي بولدىق.

رامازاندى جىلاتىپ العانىمىز بار

«سايىن مەملەكەتتىك سىيلىقتى كەش الدى» دەيتىندەر دە بار. شىن مانىندە, سايىنعا مەمسىيلىق دەر كەزىندە بەرىل­دى. سول كوميسسييانىڭ قۇرامىندا وزىم دە بولدىم. سوندىقتان كوزى كەتكەننەن كەيىن سىرتىنان اڭگىمە ايتۋدىڭ تىپتەن قاجە­تى جوق. سايىن, قاليحان, رامازان بارىمىز ەشكىمنىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋ دەگەندى بىلگەن جوقپىز. نە ايتساق تا, بىر-بىرىمىزگە اشىق ايتاتىن ەدىك. ايتقاندا دا, قاتتى ايتاتىنبىز. بىر-بىرىمىزدەن مىنى­­مىزدى, كەمشىلىگىمىزدى جاسىرعان جوق­پىز. سول ۇشىن دە بىزدىڭ دوستىعىمىز اي­رىق­شا بولدى. بىزدى سىرتىمىزدان «بەس تا­پال» دەيتىن. ويتىپ ايتقاندارىنا ەش رەن­جىگەن جوقپىز. «بەس تاپال» دەگەنىمىز – سايىن, قاليحان, رامازان, قابدەش جانە مەن. كەيبىرەۋلەر بىزدىڭ قاتارىمىز­عا جۇمەكەن مەن مۇقاعاليدى دا قوسادى. جۇمەكەن دە, مۇقاعالي دا ەرەكشە قۇرمەت تۇتقان اعالارىمىز بولدى. جاقسى سىي­لاس­تىق. «بەس تاپال» دەگەندە, كۇندىز-تۇنى بىرگە جۇرگەن دوستار ەدىك. بىزدى بىرىكتىرگەن شىعارماشىلىق دەڭگەيىمىز دەپ ويلاي­مىن. قاي-قايسىمىز دا اڭگىمە نە پوۆەست جازساق, بىرىنشى بولىپ بىر-بىرىمىزگە وقىتۋعا تىرىساتىنبىز. بارلىعىنىڭ شىعارماسىن وقىپ, ۇناتسام, ۇناعانىن ايتامىن, ۇناتپاسام, نەگە ۇناماي قالعا­نىن تىكە ايتاتىن ەدىم. بىر-بىرىمىزدى وتى­رىك ماقتاۋ بولعان جوق. رامازاندى بىر رەت سىناپ-سىناپ, جىلاتىپ العانىمىز بار. بىزگە رەنجىپ, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ جاعاسىنا كەتىپ قالدى. سول جاق­تان قاي­تىپ كەلگەننەن كەيىن پاۆلو­داردا جۇرىپ, «سولتۇستىك شۇعىلا­سىن» جازدى. ول شى­عار­مانىڭ ەڭ العاشقى وقىرمانى دا – مەن. قاتتى ۇناتتىم. ونى وزىنە دە ايت­تىم. رامازانعا «الماتىعا قايت» دە­دىم. سولاي ول ەلگە, ادەبي ورتاعا قايتا ورال­دى. ال قاليحانمەن كورشى تۇردىق. كورشى تۇرعان كەزدە دە دوستىعىمىز, سىيلاس­تى­عىمىز ارتا تۇسپەسە, كەمىگەن جوق. بۇل دا اللانىڭ بەرگەن بىر شارا­پاتى شىعار.

ادەبيەتتىڭ ەسىگىن «ەتىكشىمەن» قاقتىم

سايىندى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن – ابۋ سارسەنباەۆ. مەنى تانىعان – عابيت مۇسى­رەپوۆ. وندا عابەڭ «ارا» جۋرنالى­نىڭ رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. اۋىل­دا جۇرگەم. بىر كۇنى «ەتىكشى» دەگەن اڭگى­مە جازدىم دا, سونى «ارا» جۋرنا­لى­نىڭ رەداكتسيياسىنا پوشتامەن سالىپ جىبەردىم. «ەتىكشىنىڭ» جازىلۋى دا قىزىق. بىز ەتىكشى شالمەن كورشى تۇردىق. ۇيدەن شىعىپ, مەكتەپكە بارا جاتقان جولدا ەتىكشىنىڭ ۇيىنە بىر قاراپ وتەمىن. بىر كۇنى الگى ەتىكشى مەنى كورىپ: «اي, اكىم, بەرى كەل» دەپ شاقىرىپ الدى. بار­دىم. سالەم بەردىم. ەتىكشى اڭگىمە­لە­سىپ وتىرىپ, ماعان بىر سىرىن ايتتى. «ۇنەمى 38 رازمەر ەتىك تىگەمىن. نەگە دەپ ويلاي­سىڭ?» دەپ, بەتىمە بىر قاراپ الدى دا: «سە­بەبى, بىزدى كاپيتاليستەر قورشاپ ال­عان. ەگەر مەن 39-40 رازمەرلى ەتىك تىكسەم, كەڭەس وداعىندا ادامداردىڭ اياعى وسىپ كەتكەن, كۇندىز-تۇنى جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايدى. ال ەگەر 38-دەن تومەن بولسا, كەڭەس وداعىندا ادامدار جالقاۋ, جۇمىس ىستەمەيدى, سوسىن اياقتارى وسپەيدى دەپ ايتادى» – دەيدى. 15 شاقتى ەتىكتى سورەگە تىزىپ قويىپتى. ۇيگە كەلگەسىن بارىن اكەمە ايتىپ بەرىپ ەدىم, «قاراعىم, ول ۇيگە نەمەنەگە بارىپ جۇرسىڭ? ول بىر ەسى كىرە­سىلى-شىعاسىلى ادام عوي» دەپ قاباعىن شىتتى. كەيىن ويلاسام, ناۋقاس ادام تۇرماق, ساۋ ادامنىڭ دا كەڭەستىك ساناسى­نىڭ وزىپ كەتكەنى شامالى ەكەن عوي. الگى ەتىك­شى شالدىڭ ايتقانىنا ىشتەي بىر كۇلىپ الدىم دا, سوسىن وسى تاقىرىپتى فەل­ەتونعا اينالدىرىپ, «ارا» جۋر­نا­لى­­نا سالىپ جىبەردىم. كوپ ۇزاماي «پيو­نەر ۆوجاتىي» رەتىندە بالالاردى الما­تى­عا باستاپ اپارۋىم كەرەك بولدى. بار­­دىق. بىر كۇنى جولدا كەلە جاتسام, سول جاقتاعى ۇيگە كوزىم تۇسكەنى. سىرتىندا ادەمى جازۋ تۇر: «ارا»-«شمەل». ەت ونەر­كاسىبى مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى ەكەن. مينيستر – كوستين. «وزى ەت ونەر­كاسى­بى ەكەن, مينيسترى كوستين بولعانى قىزىق ەكەن» دەپ, بىر كۇلىپ الدىق. «ارا» سول مينيس­ترلىكتىڭ 3-قاباتىندا ورنالاسىپ­تى. ىشكە كىردىم. ەسىكتى تارتىپ كورىپ ەدىم, اشىلمادى. تەۋىپ كورىپ ەدىم, ار جاعىنان: «اي, بۇل قايسىڭ?» دەگەن داۋىس ەستىلدى. كەلىس­تى كەلگەن ەر ازامات ەسىكتى اشتى. ابەن ساتىبالديەۆ ەكەن. «شىراعىم, اشى­لاتىن ەسىك بولادى, اشىلمايتىن ەسىك بولادى» دەپ, كۇلىپ الدى دا, «قايدان كەل­دىڭ?» دەپ سۇرادى. «شۋ اۋدانىنان­مىن» دەپ ەدىم, «سەن الگى ۇرتايدىڭ بالا­سىسىڭ با?» دەپ سۇرادى. اكەمدى تاني­دى ەكەن. سودان ول كىسى مەنى جەتەكتەپ, عابەڭ­نىڭ الدىنا الىپ كەلدى. ول كىسى وتە ماڭعاز ادام ەكەن. بىز كىرگەندە جازۋ جازىپ جاتتى. باسىن كوتەرگەن دە جوق. بىراز ۇنسىز كۇتىپ وتىردىق. سالدەن سوڭ عانا باسىن كوتەردى دە: «ەەە, سەن, نەمەنە فەلەتونيست بولامىن دەپ كەلدىڭ بە?» دەپ سۇرادى. «ەتىكشىڭدى» وقىپ شىقتىم. جاقسى ەكەن. جۇمىسقا قابىلداڭدار» دەپ, قاسىمداعى كىسىگە تاپسىرما بەردى. سودان اكەمە قوڭىراۋ شالدىم. «اكە, مەنى عابيت مۇسىرەپوۆ جۇمىسقا الايىن دەپ جاتىر» دەپ سۇراپ ەدىم, اكەم: «قوي, بالام. ەلگە قايت» دەپ ۇرسىپ سويلەدى دە, تۇتقانى تاستاي سالدى. ەكى كۇننەن كەيىن الماتىعا ىزدەپ كەلدى. بىرەۋلەر ماعان «اكەڭ ىزدەپ جۇر» دەپ ايتتى. اكەم: «قارا­عىم, اۋىلعا قايتامىز. جايدان-جاي عابيت مۇسىرەپوۆ جۇمىسقا الىپ, نەعىل­سىن. حۋليگانداردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەتكەنسىڭ عوي», – دەپ ۋايىمىن جەتكىزدى. سوسىن اكەمدى ەرتىپ بارىپ, عابەڭمەن تانىستىردىم. عابەڭ وعان قاتتى ۇنادى. ابەكەڭ ەكەۋى بىر-بىرىن بۇرىننان بىلەتىن ادامدار بولعان سوڭ, تىپتەن ام­پەي-جامپەي بولىپ كەتتى. سويتىپ, عابەڭ­­نىڭ قاراماعىندا ەكى جىل جۇمىس ىستە­دىم. اكەم اۋىرىپ قالعاسىن ەلگە كەتتىم. ەلگە كەتكەننەن كەيىن دە «اراعا» جيى جازىپ تۇردىم. جازعان شىعار­ما­لا­رىم دا دەر كەزىندە جارييالانىپ تۇردى.

سايىن مەن قاليحاندى وزىم تاپتىم

عابەڭنىڭ ارقاسىندا فەلەتونيست بولىپ جۇرىپ, قىسقا-قىسقا اڭگىمە جازا باستادىم. جاقسى اعانىڭ قامقورلىعى ەرەكشە بولدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسييا­سى­نا قاتىسا المادىم. سىرتىنان قىزى­عىپ, قۇمارتىپ جۇرەتىنمىن. ول كىسى ماس­كەۋ­دە كوپ جۇردى عوي… ەڭ ۇلكەن وكىنىشىم دە وسى بولدى: ياعني, مۇقاڭا كوزى تىرىسىندە جاقىن­داي الماعانىم. قول سوزسا جەتەر­لىك, جاقىن جەردە تۇرىپ, اۋەزوۆكە باتى­لىم جەتىپ, باتىپ بارا الماعانىما وكى­نەمىن. سالەم بەرە المادىم. ول كىسى­نىڭ «ابايىن» وقىدىم. ايرىقشا قىزى­عىپ وقىدىم. ول كىسىمەن بىر ماسكەۋ­دە جۇر­دىك. بىر كۇنى تىپتى «موسكۆا» قوناقۇيىندە ۇشى­راسىپ تا قالدىق. وندا «كروكوديل­گە» جازىپ جۇرەتىن كەزىم. ىسساپارمەن كەلىپ جۇرەمىن. بىر كۇنى قوناقۇيگە كىرە بەرگەنىمدە, ىشتەن مۇحتار اۋەزوۆ شىعىپ كەلەدى ەكەن. قالت تۇرا قالدىم. ول كىسى جايمەن سىرتقا شىعىپ كەتتى. ەڭ قىزىعى, كەشكىسىن سىرتقا شىعايىن دەسەم, ول كىسى ىشكە كىرىپ كەلەدى ەكەن. وزىم بىرتۇرلى سەزى­نىپ, ىرىم قىلىپ, ەسىكتەگى قولى تي­گەن جەردى ۇستادىم. تولقىپ كەتتىم. دال قاسىن­دا تۇرىپ, باتىل سالەم بەرە الماعا­نى­ما وكىندىم. بۇل مەنىڭ ومىر بويعى ارما­نىم بولىپ قالدى. اۋەزوۆ قايتىس بولعاندا دا, ۆگيك-تىڭ ەكى جىلدىق كي­نو­­­ستسەنارييلەر كۋرسىندا وقىپ جۇر­گەم. جازۋشىلار وداعىندا كەزەكشىلىك اتقا­رۋعا كەلگەن عابەڭ دە ماسكەۋدە بولاتىن. مىنەزىم قاتتى بولعاندىقتان, اكەم ولگەندە دە جىلاي الماعانمىن. كەيىن انام قايتىس بولعاندا دا, جىلاي الما­دىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن. ال مۇحتار اۋەزوۆ قايتقاندا, وز-وزىمنەن جىلادىم. قاسىمدا ەشكىم جوق. جال­عىز­بىن. مۇم­كىن, سول اسەر ەتكەن بولار. الدە جالعىز­دىق­تىڭ كۇيىگى مە? الدە ادەبيەت­تىڭ كيەسى مە ەكەن مەنى جىلاتقان? سىرا, ەكەۋىنىڭ دە سەبەبى بولار…
ال «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» فەلە­تو­نيست بولىپ جۇرگەنىمدە, ماقالا جازىپ تۇردىم. بىراق ورىس تىلىنەن گورى قازاق تىلىن­دە جازعانىم دۇرىس دەگەن شەشىمگە كەل­دىم دە, قازاقشا كىتاپتاردى كوپ وقي باس­تادىم. اۋەلى قاليحانمەن دوس بول­دىم. كەيىن سايىن قوسىلدى. ەكەۋىنىڭ دە شىعارمالارىن ەلدە جۇرگەندە كوپ وقي­تىن­مىن. كەيىن الماتىعا كەلگەندە, ەكە­ۋىن دە وزىم تاۋىپ الدىم. رامازاندى دا وزىمىز تاپتىق.
بىر قىزىعى, بۇلار بىر-بىرىن جاقسى كورگەنىمەن, مەن جوقتا بىر-بىرىن ىزدەمەي­تىن ەدى. قاليحان بىر كۇنى ماعان: «كوكە, جۇر, التايعا كەتتىك» دەدى. سايىندى بىرگە الا كەتتىك. التايدى ارمانسىز ارالادىق. قال­ي­­حاننىڭ التايىنا سۇيىندىك, سۇيسىن­دىك.
ارادا بەس-التى اي وتكەندە سايىن بىزگە: «جۇرىڭدەر, مەنىڭ تۋعان جەرىمدى ارا­لايسىڭدار» دەپ, تالدىقورعانعا شاقىردى. سودان كەيىن وزىم تۋىپ-وسكەن ولكەگە الىپ باردىم. ار ساپارىمىزدان بىر-بىر شىعارما تۋاتىن ەدى. سايىننىڭ مەنى كەيىپكەر ەتىپ, «باسىندا ۇشقارا­نىڭ» دەپ جازاتىن ساپارى سول كەز.
اقان نۇرمانوۆپەن دە ەتەنە جاقىن ارالاستىق. «قۇلاننىڭ اجالى» –اياقتال­ماي قالعان شىعارما. قاليحانعا اياقتاۋ كەرەك دەپ, ۇسىنىس تاستاعان دا وزىم. اقان ورىسشاعا دا, قازاقشاعا وتە جۇيرىك بولدى. شىعارمالارىن دا ورىس تىلىن­دە جازعانى – سوندىقتان. ول تالدى­قور­عان وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا تۋعانىمەن, وسكەن جەرى – تورعاي وبلىسىنىڭ امان­گەل­دى اۋدانى. ونى قازاقشا سويلەتكەن – قاليحان. اقان 34 جاسىندا ومىردەن وتتى. بىرىنشى بولىمى قازاقشا, ەكىنشى بولى­مى ورىسشا جازىلعان. ونى اياقتاپ شىق­قان سوڭ, قاليحاننىڭ: «قولىمدا «قۇلان­نىڭ اجالى» قالدى. ەكىنشى بولى­مىن قازاقشالاپ, ۇشىنشى بولىمىن قىسقا قايىرۋىما تۋرا كەلدى. اقاننىڭ ويىن تابا الدىم با, تابا المادىم با, بىلمەيمىن… امال جوق, اقاننىڭ وزى بولسا, باسقالاي اياقتار ما ەدى?», – دەپ جۇرگەنى سوندىقتان.
ول جىلدارى تىڭ يگەرۋ باستالعانى بەلگىلى. سولتۇستىك وبلىستاردىڭ كوبىندە قا­زاقتار از. كوررەسپوندەنت بولىپ جۇر­گەن­دە اۋىل-اۋىلدى جيى ارالايمىز. سوندا بايقاعانىم, پاۆلودار وبلى­سى­نىڭ 80 پايىزى ورىستىلدى بولاتىن. كەي­بىر سوۆحوزداردا قازاقتار مۇلدەم جوق. ونىڭ سەبەبى, تىڭ يگەرەمىز دەگەن جەلەۋ­مەن سىبىردەن كەلىمسەكتەردى كوپ الىپ كەلدى. سول جىلدارداعى كەلەڭسىزدىكتەردى ادەبيەتتە كورسەتۋگە تىرىستىق. اقاننىڭ دا تاقىرىبى – كەيكى باتىر. ول جابىق تاقىرىپتاردىڭ بىرى بولاتىن. ونىڭ سول جابىق تاقىرىپقا بارۋىنىڭ وزى – ەرلىك. كەڭەستىك تسەنزۋرا بىزدىڭ دە شىعارمالاردى تالاي «قيدالادى». «تاسجارعانىم» كوپ سىنالدى. تىپتى پەسامدى سىناعانىنا قاراماي, ساحناعا شىعارعان رەجيسسەرلەر بولدى. ريزا بولدىم. بىزدىڭ بۋىننىڭ ەڭ ۇلكەن قاسىرەتى – وسى. كەڭەستىك تسەنزۋرا­نىڭ «قايشىسىنا» ىلىنىپ, تالاي جاقسى دۇنيەلەر قيىلىپ كەتتى.

ماسكەۋدە بىلىم الۋىما عابەڭ سەبەپكەر بولدى

عابەڭ «سوتسياليستىك قازاقستانعا» اۋى­­سىپ كەتتى. ەلدەن كەلگەسىن, سالەم بەرە­يىن دەپ, عابەڭە كىرىپ شىقتىم. ول كىسى مەنى كوردى دە: «سەن ماعان دۇرىس كەل­دىڭ. ماسكەۋگە وقۋعا ەكى بالا سۇراپ وتىر. بىرەۋى ورىس بولسىن دەدى. ەكىنشى ورىنعا وزىڭ بار», – دەدى. وندا ورىسشاعا جۇيرىكپىن. سونىمەن, كينوعا كەلۋىمە دە عابەڭ سەبەپكەر بولدى. كينوگەرلەر وداعى­نىڭ ەكى جىلدىق كۋرسىنا جىبەرگەن دە سول كىسى. 1960 جىلى بارىپ, 1962 جىلى بىتىرىپ قايتتىم. قاليحان مەنەن كەيىن باردى. بىزدى كينو سالاسىنا اكەلگەن – كامال سمايلوۆ. ۇش فيلمىم بار. «ارمان-اتاماندى» كورەتىندەر الى كوپ. كينو­عا كەلگەن كەزدە ماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆ, شاكەن ايمانوۆ, بارىنىڭ كوزى تىرى. سۇلتان قوجىقوۆتىڭ دا جۇل­دىزدى شاعى. بارلىعىمىز قاتار جۇر­دىك. قىزۋ, قايناعان ورتادا جۇردىك. قازاق كينوسىنىڭ داۋىرلەگەن, وركەن­دە­گەن تۇسىندا «قازاقفيلمدە» جۇمىس ىستە­گەنىمدى ماقتان تۇتامىن.


كينەماتوگرافيستەر وداعىن دا باس­قار­­دىم. شاكەن ايمانوۆ كەتكەننەن كەيىن ۇش جارىم اي بوس تۇردى. سول ورىن­عا مەنى قوناەۆ الىپ باردى. كينو­دان قاشىپ كەتكەن جوقپىن. كينونىڭ سيۋجەتى بولەك, ادەبيەتتىڭ سيۋجەتى بولەك. سول ۇشىن وز ەركىممەن ول ورتادان كەتتىم. ماعان جازۋ كەرەك بولدى. كوركەم دۇنيەگە ويىڭدى قىسىلماي ايتۋعا بولادى. ال كينوستسەنارييدىڭ جونى بولەك. سول سەبەپ­تى دە, ادەبيەتكە ورالۋىم كەرەك دەپ شەش­تىم. ارى ەكى-ۇش تومدىق شىعار­ما­لار­دى كوپ سىناي بەرمەيدى. ۇلكەن شىعارمالار­دى قازىر وقىمايتىن بولدى عوي. شىعار­ما­لارىمنىڭ بارىن قايتا وقىپ, وز-وزىمە سىن كوزىمەن قاراپ وتىراتىن قاسيەتىم بار. سايىندى دا, قاليحاندى دا, قاب­دەش­­تى دە قايتا وقيمىن. سايىننىڭ اڭگى­مە­لەرىن وقىپ وتىرىپ, عاجاپ كۇيگە تۇسە­­مىن. ونىڭ تاڭدامالى­سىن قولعا الىپ: «قۇدايىم-اۋ, مىنا عاجاپتىڭ بارىن سايىن جازعان با?» دەپ تاڭقالا­تى­نىم بار. بالالىق-جاستىق داۋىرىمىزدى, داۋىر عانا ەمەس, داۋرەنىمىزدى الا كەتكەن اۋىلدىڭ تىرشىلىگى قانداي كەرەمەت ەدى! اۋىلداعى قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرىن كوركەم تىلمەن سويلەتە بىلگەن سايىننىڭ قالامىنىڭ دا قۇدىرەتى بار-اۋ… ادامدى سۇيە بىلۋ, كەيىپكەرىن سۇيە بىلۋ, تۇسىنە بىلۋ ناعىز جازۋشىعا عانا تان قاسيەت دەپ ۇعامىن.
سوسىن قاليحاندى قولعا الامىن. وعان دا ريزاشىلىعىم باسىم. اقىر سوڭىن­دا وز شىعارمالارىمدى وقيمىن. ونى دا وقىپ وتىرىپ, استىن سىزىپ قوياتى­نىم بار. كەز كەلگەن شىعارماما «دۇشپاننىڭ» كوزىمەن قارايمىن. بۇل شىعارمانى وقىعاندا وزگەلەر قالاي قارايدى دەگەن وي تۇرادى. سول سەبەپتى دە, سىن كوزبەن باعا بەرۋگە تىرىسامىن.
بىزدىڭ بۋىن ادەبيەتكە دايىندىقپەن كەلدى. سونىڭ ارقاسى بولار, ولار ادە­بيەت­كە جاقسى شىعارمالار قوستى. ادە­بيەتتىڭ وركەندەگەنى دە سوندىقتان. اللا­عا تاۋبە, ومىرىمدە تەك جاقسى ادام­دار جو­لىقتى. قالامگەر اعالارىم دا ەرەكشە ىنى تۇتتى. دوستىققا ادال بولدىق. ەشقا­شان بىرەۋگە جاعىمپازدا­نىپ تا كورگەم جوق. وسى مىنەزىمدى ۇنات­قان بولۋى كەرەك. سىن ايتسام, سىنىمدى كوتەردى. ۇناتسام, ۇناتقانىمدى ايتتىم. جاقسى سىن جازۋ­شى­عا كومەكتەسەدى. ەگەر بىز بىر-بىرىمىزدى قۇر ماقتاي بەرسەك, سايىن دا, قاليحان دا, رامازان دا جاقسى جازا الماس ەدى. بىر-بىرىمىزدى ولتىرە سىناۋ ارقىلى وزىمىز­دى تۇزەدىك. جاقسى جازۋعا تىرىستىق. بۇل بىزدىڭ شىعارماشىلىعىمىزعا كوپ اسەرىن تيگىزدى. قازىر قازاق ادەبيەتىندە اكىم تارازيدىڭ ەرەكشە قولتاڭباسى قالسا, بىرىنشىدەن, اللانىڭ ارقاسى, ەكىنشىدەن, عابيت مۇسىرەپوۆكە العىس ايتامىن. ۇشىن­شىدەن, قاناتتاس, قالامداس دوستا­رىم­­­نىڭ ارقاسى. قازىر جازۋشىلارعا اقىل ايتپايمىن. سوڭعى جىلدارى جازۋ­شى­لار وداعىنىڭ جيىنىنا دا كوپ بارمايتىن بولدىم.

جاقسى شىعارما قيىندىقتا تۋادى

مەنىڭ دوستارىم ادەبيەتتىڭ تاريحىن­دا كلاسسيك بولىپ قالدى. ولار – قازاق ادەبيەتىنىڭ تورتىنشى بۋىنى. سايىندى, قاليحاندى, رامازاندى كلاسسيك ەمەس دەۋشى تابىلا ما? جۇمەكەن مەن قادىر­دىڭ كلاسسيكتىگىنە كىم تالاسادى? بىزدىڭ بۋىن – وتە ۇلكەن. سونىڭ بىر ون بەسى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اتاندى. مۇقا­عالي­دىڭ جاسى ۇلكەنىرەك, ادەبيەتكە بۇرىن كەلسە دە, بىزدىڭ بۋىنعا كىردى. بىز ادە­بيەتكە ادەبيەتتەن كەلگەن جوقپىز. بىز ەلدىڭ تۇرمىسىن, قيىندىعىن كورىپ كەل­دىك. ال ادەبيەتكە ادەبيەتتەن كەل­گەندەر ىسكە جاراماي قالدى.
بىر كەزدەرى وداققا 50-60 ادامدى بىردەن قابىلدادى. ولاردىڭ بارى جۋرنا­ليس­تيكادان كەلدى. جۋرناليستيكا­نىڭ تىلى بولەك بارىبىر. وسى ۇشىن قالداربەك نايمانباەۆقا رەنجىگەن كەزىم دە بولدى. كەيىن تاعى بىراز ادامدى قابىلدادى. ول كەزدەرى «ايلىقتى كوبەيتۋ ۇشىن ادام سانىن ارتىراتىن». قازىر مۇلدەم كوبەيىپ كەتىپ­تى. قىرعىز بەن وزبەك بىزدەن اسىپ كەتتى. قاي حالىق بولسا دا, ەڭ مىقتى دە­گەن­دە, بەس-التى جازۋشى بولادى. ارى اسىپ كەتسە, 20 ادام بولۋى مۇمكىن. جۋرناليستىڭ جانرى بولەك, جازۋشىنىڭ جانرى بولەك. جۋرناليستەردى دە ەرەكشە قادىرلەيمىن. كۇنى-تۇنى شاپقىلاپ جۇرە­دى. جۇمىستارى وڭاي ەمەس. سوڭعى جىل­دارى كوپ وقىمايتىن بولدىم. پرو­زاي­ك­­تەر تىپتەن جوقتىڭ قاسى. جاقسى شى­­عارما كوزىمە تۇسپەدى. اقىنداردىڭ اراسىندا بىرەن-ساران مىقتى اقىندار بار. بىراق ولاردىڭ بىر كەمشىلىگى – كوپشى­لىگى بىر تاقىرىپتى شيىرلاپ جۇر. «ايىم دا سەن, كۇنىم دە سەن» دەگەننەن اسا الماي­دى. ولەڭ جاقسى, بىراق تاقىرىبى – جاڭالىق ەمەس. جاقسى, قيىن ادەبيەت حالىق, ەل قينالعان كەزدە تۋادى. بەتىن ارى قىلسىن, قازاق ادەبيەتى دامۋى ۇشىن سويتۋ كەرەك, بۇيتۋ كەرەك دەپ ايتا الماي­مىن. «جاقسى اقىن بولۋ ۇشىن باقىت­سىز بالالىق كەرەك» دەگەن قادىردىڭ سوزى دۇرىس. دال وسى سوزدى حەمەنگۋەي دە ايتقان دەسەدى.
«تاسجارعاندى» بىر جىلدا جازدىم. كۇنىنە ەكى بەتتەن اسىرمايمىن. تاپسىرىسپەن شىعارما جازعام جوق. وتىنىش ايتىپ, تاپسىرما بەرسە, وزدەرىڭ جازىپ الىڭدار دەيتىنمىن. ارالاساتىن بىزدىڭ بۋىننان ەشكىم قالمادى. قابدەش كەلىپ تۇرادى الماتىدان. دوستارىمدى ساعىنعاندا شىعارمالارىنا ۇڭىلەمىن. دوستارىمنىڭ ەشقايسىسىنان ارتىق بولعان جوقپىن, ارتىق سانامايمىن دا. ار ۋاقىتتا مەنىڭ الدىمدا سايىن, قاليحان, رامازان تۇراتىنى انىق. مەنى جۇباتاتىن سول نارسە. جاقسى شىعارما – جانعا جۇبانىش. كوپ وقيمىن. كوپ تۇزەيمىن. جالپى, جازۋ­شىنىڭ باسقادان ەش ايىرماسى جوق. ول دا كوپتىڭ بىرى. بىراق جازۋشىنى كوپتىڭ بىرى دەپ ايتا الاسىز با? سەبەبى, ولار وز تازالىعى ۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن ادام. ەڭ ۇلكەن سوت – وزى. ونى كوبى مويىنداي بەرمەيدى.

P.S.
«وزىممەن وزىم كۇندىز دەمەي, تۇن دەمەي, ارپالىسىپ جۇرىپ وتتىم. مەن ەشۋاقىتتا وزىمدى وزىم جاقسى كورگەن ەمەسپىن, ەشۋاقىتتا وزىمدى وزىم بولدىم, تولدىم دەگەن ەمەسپىن. مەن كۇندىز جۇرتپەن اڭگىمەلەسىپ جۇرگەندە, تۇندە ۇيىقتاپ جاتقاندا, تەك ادەبيەت دەگەن سايقال-سۇلۋدى باعىندىرۋمەن, سونىمەن كۇرەسۋمەن, سونىڭ بىر جىميعان, بەرىلە جىميعان ساتىن اڭدىپ, سونىڭ سوڭىنان اڭدىپ جۇرگەن اداممىن» دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن اكىم اعا. راسىندا دا سولاي. ول ادەبيەتتى وزىنشە باعىندىردى. ادەبيەتتىڭ اكىمىنە اينالدى. قالامگەردىڭ جارى, جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆا وزىنىڭ «مەنىڭ تارازيىم» اتتى ماقالاسىندا: «اكىم تارازي جەڭىل وقىلاتىن سۋرەتكەرگە جاتپايدى. تىلى جاتىق, جەڭىل وقىلعانىمەن, وي استارى, جەر قىرتىسى سيياقتى تۇرلى-تۇستى قاباتتىڭ سىرىن اڭعارتادى. مەنىڭشە, ومىربايانى تاياز, كورگەنى مەن تۇيگەنى از ادامنان سۋرەتكەرلىك شىقپايدى. سۋرەتكەر سۇزگىدەن وتكەندەي تازارىپ بارىپ, سول تازارۋ جولىندا تالاي بالە-جالادان, قاۋىپ-قاتەردەن, قيياناتتاردان سۇرىنىپ وتىپ, سۇرلەنگەن تۇستا, ازاپتى جەڭىپ, نە جەڭىلگەن تۇستا عانا سۋرەتكەرلىككە قول جەتكىزەر» دەپ جازادى. جازۋشىنىڭ ادامي بولمىسىن, قادىر-قاسيەتىن كورسەتىپ وتىر. جازۋشى تۋرالى جازۋشىدان اسىرىپ, ەشكىم جازا الماس, سىرا! نە دەسەك تە, ادەبيەتىمىزدىڭ اكىمى, قازاقتىڭ اكىمى امان بولسىن دەيمىز!

گۇلزينا بەكتاس

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*