ДРАМАТУРГТЕР МӘСЕЛЕСІ ДРАМАҒА ТОЛЫ

1589
0
Бөлісу:

Астанада өтіп жатқан «Қазіргі заманғы сөз энергиясы» атты Еуразиялық әдеби форумының екінші күні жазушылар төрт түрлі тақырыпта талқылау өткізді. Жаңа заман поэзиясы мен прозасының мәселелері, қазіргі заманғы аударма ісінің хал-ахуалы, драматургияның өзекті мәселелері қызу талқылауға ұласты. Басқа секциялардың жұмысына шетелдік қаламгерлер белсене қатысса, драматургияның проблемасын қазақ жазушылары өздері ғана талқылап жатты. Бұл бір жағынан дұрыс та болған секілді. Себебі, шетелдік жазушылар қатысса, драматургтеріміздің ахуалын естіп, естен танар еді. 

Драматургияның мәселесінен бұрын драматургтердің мәселесі өзекті болып шықты. Себебі, бүгінгі драматургтер театр маңы­на жолай алмайтын халде. Жаз­ған пьесасына қаламақы алғаны сирек. Ал төленген қаламақының көлемін естігендер болса, ұрпа­ғына драматургия деген салаға жоламауды аманаттап кететіндей.

ДРАМАТУРГТІҢ ҚАЛАМАҚЫСЫ – 2 МЫҢ ТЕҢГЕ 

Жазушы, драматург, Мем­лекеттік сыйлықтың иегері Дулат Исабековтің айтуынша, дра­матургтер азайып барады. Бүгін оларды саусақпен санауға жетпейді.
«Қанға сіңген соң жазып жүрміз, ал 5-6 жылдан кейін жазып жүргендеріміз өмірден кетеміз, сосын театрлар өлген авторлармен жұмыс істейді. Тірі автор қалмайды. Өйткені стимул жоқ. Сұлтанәлі Балғабай екеуміз сабақ береміз, сонда болашақ драматургтер ертең пьеса жазсақ қайда барамыз деп сұрайды. Театрға барасыздар дейміз. Олар пьесамызды қоямыз дегенше…» деп бастайды да, сөздің соңын айтпай түңіледі. Рас қой. Енді драматургтерге фанатизмге арқа сүйеу керек пе, шығармашылық стимулға арқа сүйеу керек пе? Кезінде драматургтерге төленетін қаламақының қомақты болғаны сондай, екі пьесаң үшін алған қаламақыға бір автокөлік сатып алуға болатын» дейді.
Ал қазіргі драматургтердің қаламақысы – 2 мың теңге. Сенсеңіз де, сенбесеңіз де – сол. Жазушы, драматург Софы Сматаевқа сондай қаламақы қойылған.
«Менің бір пьесам театрда қойылды, үш ай гастрольде жүрді. Бірталай ақша алам ғой деп Авторлар қоғамына бар­маймын ба, сөйтсем, 2 мың теңге қаламақы қойыпты. Не істерімді білмедім. Авторлар қоғамының жекеменшік болып кетуі жақ­сы­лық емес. Жеке­мен­шік құрылым мә­де­ниеттің адымын аштырмай­ды. Олар өз қалта­сын ғана ойлай­ды. Биыл пье­сам­ды үш жер қойды, бір тиын қа­ла­­мақ­ы ал­ға­н жоқ­пын. Ал тәуе­л­­­сіздік ал­­ған 27 жыл­­да Үкі­мет тара­пы­нан бит­тің қабы­ғын­дай 1 ға­на кі­та­­бым шы­ғыпты. Жа­сыра­тыны жоқ, мұн­дай көз­қа­растан кейін кешегі Кеңес Ода­ғы­н аңсай­тын хал­ге душар бола­ды екенсің» дейді жазушы ашы­нып.

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ РЕЙДЕРЛІК БЕЛЕҢ АЛДЫ

Көз майыңды тауысып жаз­ған пьесаңды театр басшы­лы­ғы қабылдамай қойса, арланасың, ал театр басшылары пьесаңды қабылдаймын, тек мені қосалқы автор етіп жаз десе ше, әрине, қорланасың. Бұл – бүгіндері белең алып тұрған індет.
«Қай театрды алма, қай облысқа барма, өзі жазатын, өзі қоятын режиссерлер. Барлығы демей-ақ қояйын, театр басшы­ларының 50-60 проценті пье­саңды қою үшін қосалқы автор болуды талап етеді. Өзі бір ауыз сөз жазып қоспайды, бірақ қо­сал­қы автор болғысы келеді. Менің бір қосалқы авторым бара-бара афишадан фами­лиямды алып тастапты» дейді Софы Сматаев. Мұндайда не деу­ге болады? Жұмсартып айт­сақ, шығармашылық рейдерлік.
«Театр директорлары дра­матург болып кетті. Олардың діт­тегені – төлемге берілетін ақ­ша­ны өз қалтасына алып қалу. Театр одан зардап шеге ме, жоқ па, мән бермейді. Театр сала­сын­да ең үлкен мән беретін нәрсе – осы. Театрдың пайда-зиянын есеп­темеу – қылмыс» дейді жа­зу­шы Тынымбай Нұрмағанбетов.
Оның айтуынша, театр репер­туарын жасауда совет кезеңіндегі тәжірибе тәуір болатын. Ми­нистр­лік жылына 10 пьеса қабыл­дайтын. Арасында бірлі-жарым болмаса, тосыннан репертуарға пьеса қосу деген болмайтын. Сахнада сапалы пьеса қойылатын. Ал қазір кей пьесалар сахнаға 4-5 рет қана шығады да, кейін репертуардан алынып қалады. Бұл – барып тұрған шығын.
«Пьеса, кем дегенде, өз шы­ғынын өтеуі керек. Театр бас­шысы соған мән беруі тиіс» деген жазушы сөзінің жаны бар.

АЙМАҚТАҒЫ ТЕАТРДЫҢ ӨЗ «АВТОРЛАРЫ» БАР 

«Драматургияға саналы түрде келгенмін. Ақыл-есебіммен. Поэзиялық пьесаға керек болады деп. Қазақ драматургиясына кішкентай үлесімді қосайын дедім. Сыналдым да. Жуырда бес жылғы идеямды бес айда жазып (Адам ата мен Хауа ананың жа­ралуы туралы), пьесамды театрға берсем, режиссер «Аға, бұл аңыз ба, абстракция ғой» дейді. «Бұдан балаларға арналған ертегі шығаруға болады» дейді. Қой, қайтар дедім пьесамды» дейді ақын, драматург, сазгер Исраил Сапарбай. Ақын бұл режиссердің білім мен танымына таңғалысын жасыра алмай тұр.
Ол елдің көбі сын садағына ала берген Ермұхамет Ертіс­баевтың кезінде драматургтер арасында жабық бәйге жария­ланғанын еске алды.
«Содан бері 10-15 жыл өтіпті. Қазір сені театр келдің бе, барсың ба демейді. Барсаң, ренжіп қайтасың. Бұл жерде біздің де кінәміз бар. Қойылып жатқан дүниенің деңгейін бағалайтын театр сынын жоғалтып алдық. Бізде театр сыны туралы рецен­зия жоқ. Театр сыншысы жоқ. Сыншы болмаған соң білгенін істеп жатыр. Драматург те керек емес, сыншы да керек емес» дейді.
Бұл талқылауда облыстардағы театрлардың жергілікті автордан басқаны жолата қоймайтын қылықтары да сөз болды.
«Бір Шымкенттің өзінде 5-6 театр бар. Әрқайсының жергілікті авторлары бар, кеше ғана жур­налист еді, енді драматург болып шыға келіпті. Алматыдан барсаң да сені керек етпейді, өздерінің авторлары бар. Ол авторлардың пьесаларын саралайтын, дара­лайтын көркемдік кеңес жоқ. Түркістандағы Райымбек Сейт­метов аға ашқан театрдың бү­гіндері сахнаға не қойып жатқаны белгісіз. Ал Шымкенттегі Жұмат Шанин атындағы театрда, екінші жыл болды, режиссер жоқ» дейді Исраил Сапарбай.
Ал Дулат Исабеков егер Әзірбайжан Мәмбетов тірі болса, қазіргі дуылдап жатқан пьеса­лардың бірі де маңына жола­майтын еді деп отыр.
«Мен үнемі Ги де Мопасан­ның сөзін мысалға келтіре берем, «Ал­дағы заман алаяқтардікі» деген. Алаяқтық барлық салаға кел­ді, оның ішінде өнерге түсті. Бұл – өте жан ауыртатын нәрсе» деді.
Тынымбай аға Нұрмағанбетов бүгінгі психологияларды қарап отырып, тығырықтан шығатын жол жоқ деген пікірде.

РЕПЕРТУАРЛЫҚ-РЕДАКТОРЛЫҚ АЛҚА ҚҰРЫЛСА… 

Талқылаудан түйгеніміз, бүгінгі таңда өңірлердегі театрлар министрліктен бұрын облыстық деңгейдегі басшыларына құлақ асады. Себебі, Мәдениет және спорт министрлігі облыстық бюджетке тәуелді театрларға нұсқаулық қана бере алады. Бұйрығын орындатуға қауқарсыз. Сондықтан театр репертуарына да ықпал ете алмайды екен. Бұл өз кезегінде репертуар сапасы­ның құлдырауына алып келеді. Бұл тығырықтан шығар жолды жазушы Дулат Исабеков ұсынып отыр. Ол бұрынғы жүйеге қайтып келуді – репертуарлық-редак­торлық алқаны қалпына кел­тіруді ұсынды.
– «Бұрынғы жүйеге оралудың еш ұяты жоқ. Керісінше, тәртіп болады. Қазір шығармашылық еркіндік беріліп еді, не болды, анархияға айналып шыға келді. Әуелі әңгімені шығармашылық еркіндікті қалай түсінеміз де­геннен бастайық. Репертуарлық-редакторлық алқада бірнеше рет бас редактор болдым. Ол кезде темірдей тәртіп болды. Барлық пьеса репертуарлық-редактор­лық алқа арқылы өтті. Ол ешқан­дай цензура емес еді. Театрлар сах­налайтын пьесаларға ми­нистр­лік ақша бөлетін, ақша бөлген соң, сапалы шығарманы ғана қоюға рұқсат беретін. Әркім өз жұмы­сымен айналысатын. Мысалы, театр директоры ша­руа­шылыққа, көркемдік жетекші шығарма­шылыққа жауап беруі тиіс. Қазір қалай? Бәріне дирек­тор жауап беріп отыр. Ол өзіне ыңғайлы автор­ларды шақырып, гонорарды бөлісіп алса керек, мына қосалқы автор деген нәрсенің шыға бастағаны содан деп білемін.
Қазір көп театрда бас режис­сер жоқ. Бұрын бас режиссерді облыстың ұсынысымен ми­нистрлік бекітетін. Қазір ше, облыс басшысының тойын жақсы өткізген асабаны режиссер етіп қоя салады. Бұл індетке айналып барады. Ал Жүргенов өнер академиясын режиссерлер бітіріп жатыр ғой. Солардан неге қоймайды?», – дейді ол.
Егер репертуарлық-редак­торлық алқа қалпына келсе, онда театр репертуарын бекіттіру үшін министрлікке алып келеді, ми­нистр­лік түзету енгізеді. Ми­нистрлік қабылдамаған пьесаны театрдың сахнаға қоюға қақысы жоқ болады. Жалпы, бұл жүйе Ресейде сақталып қалған. Көп елде солай екен. Бетімен кеткен біз ғана болып отырмыз. Әрине, бұл жерде министрліктегі маман­дар біліктілігі де маңызды рөл атқарады.
«Ол кезде министрліктегілер театрларды жақсы білетін еді. Әшірбек Сығай қай театрда қай актер қандай рөлге лайық екенін біліп отыратын. Бірде-бір театр «Гамлетті» қоямыз деді, сонда Әшірбек сенде оны ойнайтын актер жоқ, Король Лир болатын актер жоқ, пьесаны шамаңа қарап қойсаңшы деп ақыл айт­қаны бар. Бізге осындай ма­мандар керек» дейді Д.Исабеков.

СПЕКТАКЛЬДЕРДЕ ӘДЕБИ ТІЛ ЖОҚ

Ғалым, филология ғылым­дарының докторы Айгүл Ісмақова бүгінгі спектакльдерде әдеби тілдің жоқтығын сынады.
«Театрға бармаймыз, себебі репертуары біртүрлі. Жарайды, жас дарын шығар деп зерттеп көрсең, адам ұялады. Көркемдік кеңес жоқ па, кім таңдап алып жатыр пьесаларды деп таңға­ласың. Спектакльде қазақтың әде­би тілі жоқ. Қонақ келсе, алып баруға ұяласың. Көрермен келмейтін қойылымды репер­туардан алып тастау керек. Қа­зіргі көрермен талғамы жоғары» дейді.
Театртанушы Амангелді Мұқан қазіргі театрлар дра­матургтерді керек етіп отырған жоқ деген пікір білдірді.
«Кезінде Сәкен Жүнісов драматургияны оң жақта отырып қалған қызға теңеп жазған екен. Әрине, ашынған соң айтқан ғой. Бүгіндері республикалық театр­лар министрлікке қарайды, қалған 80 пайызы облыстарда. Облыс әкімінің қарауында. Ақша беріп жатқан солар болған соң, облысты ғана тыңдайды. Қа­лалық театрлар қалалық әкім­дікке бағынышты. Осылайша, театрлар бөлек-салақ болып кетті де, әркім өз білгенін істеп жатыр. Театр драматургтерді керек етіп отырған жоқ. Бір мысал айтайын, Әуезов театры драматургтерге конкурс жариялады. Жастар жеңімпаз болып, жүлдесін алды. Алайда наурызда жүлде алмаған пьесалар қойылды. Бұл қалай, жеңімпаз болған пьеса басқа еді ғой десем, «госзаказ» дейді. Олай болса, әлгі конкурс не үшін өткізілді?» дейді ол.
Ал Тынымбай Нұрмағанбетов драматургтер үшін бөлінген қаржы иесіне жетпей жатыр деген пікірде.
«Бір телеарнада дебат ұйым­дастырылды. Ана пікірталастан кейін сең қозғалған екен-ау, дүмпу болады екен ғой деп ой­ладық. Себебі, әлгі бағдарламада Қаржы министрлігінен келген өкіл біздің (жазушылардың) сөзімізді сөйлеп, Мәдениет және спорт вице-министріне қарата «Қаламақыны неге бермей­сің­дер?» деді, «ақша алсақ, береміз» деді вице-министр, ал Қаржы министрлігінің өкілі «алдыңдар ғой» деді. Міне, де­мек, дра­ма­тургия үшін ақша бөлініп жатыр, бірақ бізге берілмейді.
Мәдениет және спорт ми­нистрі Арыстанбек Мұхамедиұлы бір газеттегі сұхбатында дра­ма­тур­гия үшін ақша төлейін деп жа­тыр­мыз деді. Өзім оқыдым. Нәти­жесін енді көреміз» дейді.

УӘДЕ НЕГЕ ОРЫНДАЛМАДЫ? 

Кезінде Жазушылар одағында драматургия кеңесінің төрағасы болған жазушы, драматург Сұлтанәлі Балғабай секция отырысында айтылған әр мәселе бойынша, құзырлы орынға хат жолданатынын айтады.
«Театрдағы ең үлкен проб­лема, ол – репертуар таңдау. Бұл мәселенің дұрыс шешілмеуі қазақ театрының ақшасын ша­шып отыр. Жазушылар ұсы­нысымен Мәдениет және спорт министрлігінің Мәдениет коми­теті жанынан репертуар бас­қармасы ашылды. Сол басқар­маның жұмысын күшейту керек. Екінші мәселе: пьесаға Үкімет орасан зор ақша бөледі, ол ақшаға байланысты ешкім де жауап бермейді. Қазақстан театрларында жауапкершілік жоқ. Қазақ театрының директоры сөгіс алды дегенді естіп пе едіңіз? Жоқ. Ендеше сол қаражаттың игерілуі назарда болуы керек.
Үшінші мәселе, қаламақы төлеу. Бұл бірнеше бағытта реттелуі тиіс. Біріншіден, жаңа пьесаларды сатып алғанда бір реттік қаламақы төленуі керек. Сосын ол пьеса сахнаға қойылған сайын авторлық процент төленуі керек. Бұл мәселе бізде шешіл­меген. Бір пьесаны үш театр қой­са, ол театрдың барлығы қала­мақы төлеуі керек пе, жоқ па, осы мәселенің де басын ашып алуымыз керек. Мысалы, менің бір пьесамды үш театр сахналады. Біреуі ғана қаламақы төледі де, қалғаны төлеген жоқ. Өйткені бір пьеса бірнеше жерде сахналанса, қаламақы қалай төленетіні тура­лы ереже жоқ. Оның ере­жесін министрлік жасау керек» дейді С. Балғабаев.
Оның айтуынша, осыдан біраз уақыт бұрын драматургтер жиналып, Үкіметке қаламақы төлеуді ретке келтіру туралы ұсы­ныс хат жолдаған екен. Премьер-министр бұл хатты салалық ми­нистрлікке тап­сырған. Хат ие­леріне Мәдениет және спорт вице-министрі Ақтоты Райым­құлованың қолы қойылған жауап келген. Ол хатта Мәдениет тура­лы заңға өзгеріс­тер мен толық­тыру­лар енгізіл­геннен кейін авторларға қала­мақы төлеуді шешеміз деген ресми жауап бар. Аталған заң қабылданды. Кітап­тарды сатып алу мәселесі шешілді де, ал дра­матургтерге қаламақы төлеу мәселесі сол күйі қалып қойыпты.
«Тағы бір мәселе, министрлік кітап сатып алуды жолға қойды ғой, бірақ сол сатып алынатын кітаптардың арасында драма­тургия жоқ. Проза, поэзия, бала­лар әдебиеті тақырыбындағы кі­таптар сатып алынады делін­ген, ал драматургия туралы бір ауыз сөз жазылмаған» дейді жазу­­шы. Осылайша, тағы да дра­матург­тер­дің тұзы жеңіл болып шығыпты.
Ал жазушы Тынымбай Нұрмаған­бетов «Министрлік кітап сатып алуды енгізіп, құқымызды да сатып алмақ па?» деген сауал тастады.
«Осы кітап сатып алу кезінде министрлікте құқықты алу деген пайда болды. Мысалы, менің кітабымды бюджет қаржысына шығарады ғой, содан кейін ол кітап солардың меншігі болып кетеді екен, ол кітапты аудару мәселесін де өздері шешеді екен, сонда мен – автор қайда қала­мын?» деген жазушы бұл мәсе­лені текке көтерген жоқ. Өйткені ол пьесаларды шет тілге аударуды қолға алуды ұсынып отыр. Өз қазанымызда қайнай бермей, ең болмағанда, қазақ пьесаларын көрші елдердің сахнасына қою үшін сол елдің тіліне аударуды қолға алсақ дейді.
Секцияда, сонымен бірге, драматургия пәнінен өтетін дәріске пайдалану үшін 50 пье­саны іріктеп, басын біріктіріп, көп томдық етіп шығаруға ұсыныс жасалды. Сол 50 пьесаға жазылған рецензияларды да кітап етіп шығару керектігі айтылды. Әйт­песе, қазіргі күні театр 60-70 жыл­дарда шыққан театр тарихы, Бағыбек Құндақ­баевтың «Театр толғаныстары» мен Әшірбек Сығайдың кітап­тары негізінде ғана оқытылып жатыр екен. Бұл ұсыныс та Үкіметке жолданатын хатқа енгізілетін болды.

Халима БҰҚАРҚЫЗЫ,
Астана

Бөлісу:

Пікір жазу


*