بيۋدجەت ۇشىن بارىنىڭ باسى قاتتى

698
0
بولىسۋ:

بيۋدجەتتى يگەرۋ جۇمىسىن لايىقتى اتقارماعانى ۇشىن جازالاناتىن باسشىلاردىڭ تىزىمى بىر اپتا ىشىندە بەلگىلى بولادى. بۇل جايىندا باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا مالىم بولدى. وسى جيىندا باقىت سۇلتانوۆ ەلىمىزدىڭ باس قارجىگەرى مارتەبەسىندەگى سوڭعى بايانداماسىن جاسادى. ول وز سوزىندە قارجى مينيسترلىگىنىڭ الداعى مىندەتتەرىن دە انىقتادى.

قارجى مينيسترى رەتىندە 2018 جىلعى 8 ايدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ قورىتىندىلارىن شىعارعان ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەل قازىنا­سىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ەلەۋلى جاق­ساردى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 1 قىركۇيەككە دەيىنگى كەزەڭدە 5 تريلليون 252 ملرد تەڭگە كىرىستەر تۇستى. بۇل سوما مىسالى, مەملەكەتتىڭ 2015 جىلعى بۇكىل جىلدىق تابىسىنان دا 74 ميلليارد تەڭگەگە كوپ.
بيۋدجەتتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە كىرىستەر جوسپارداعىدان ارتىعىمەن ورىن­دال­دى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت جوسپاردان 103,7%-عا, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر جوسپارلاعان كورسەتكىشتەردەن 107%-عا استى.
– ناقتىلانعان جوسپاردىڭ جىل اياعىنا دەيىن تولىق ورىندالۋىنا ەشقانداي كەدەرگىلەر جوق. جالپى العاندا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىسى جىل باسىنان بەرى
7 ترلن 439 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 55 پايىزى الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالدى. شىعىستار بويىنشا يگەرۋ دەڭگەيى ايتار­لىقتاي جوعارى: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 98,6%-عا, جەرگىلىكتى بيۋدجەت 97,8%-عا يگەرىلدى, – دەدى باقىت تۇرلى­حانۇلى.
مەملەكەتتىك بيۋدجەت وز ىشىندە «رەس­پۋبليكالىق» جانە «جەرگىلىكتى» بولىپ اجىراتىلاتىنى مالىم. بۇل رەتتە ورتالىق, ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 6 ترلن 277 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
– وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, بيۋدجەتتىك تارتىپ جاقساردى. بىراق 91 ملرد تەڭگە يگەرىلمەدى, سونىڭ ىشىندە 10,3 ملرد تەڭگە – ۇنەمدەلگەن قارجى. سوندا ناقتى يگەرىلمەۋ سوماسى – 80,7 ملرد تەڭگە. بۇل 2017 جىلدىڭ 8 ايىنداعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 21 ملرد تەڭگەگە از. ەڭ كوپ يگەرىلمەۋ سومالارى كەلەسى اكىمشىلەرگە تيەسىلى: قورعانىس مينيسترلىگى – 15,4 ملرد تەڭگە, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى – 11,1 ملرد تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى – 10,9 ملرد تەڭگە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – 9,5 ملرد تەڭگە, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلىگى – 5,7 ملرد تەڭگە. وسى يگەرىلمەگەن قاراجاتتاردىڭ بىر بولىگى الدا بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە وزگەلەرگە قايتا بولىنەتىن بولادى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
جىل باستالعالى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 3 تريلليون 74 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. بىراق 17 وڭىر قيىلا سۇراپ العان قارجىنىڭ 69,6 ملرد تەڭگەسىن ىسكە جاراتپاي تاستاپتى. راس, بۇل بىلتىرعىدان بىرشاما از كورىنەدى: 2017 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەگى ارالىعىندا 104 ملرد تەڭگە ەل يگىلىگىنە جاراماي جاتقان بولاتىن. ايتكەنمەن, جالپى العاندا 150 ميلليارد مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى­نىڭ يگەرىلمەي تاستالۋى جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردىڭ جانە ورتالىقتاعى شەنەۋ­نىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە تيىمدىلىگى دەڭگەيى جونىنەن حابار بەرەدى.
قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلباسى جارييالاعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىس-شارالارىن وڭىرلەردە ىسكە اسىرۋ كەستەدەن بىرشاما قالىپ كەلەدى. 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 73,5 ملرد تەڭگە ايماقتارعا ارنا تارتتى. الايدا سونىڭ تەك 70,3 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 95,7 پايىزى يگەرىلدى.
ونىڭ ۇستىنە شەندىلەردىڭ قارجىلىق تارتىبى دە سىن تۋدىرادى, ولاردىڭ كەيبىرى بيۋدجەت رەسۋرستارىن راسۋا ەتۋدى جال­عاستىرۋدا.
– بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋى تۇراقتى باقىلاۋدا. جىل باسىنان بەرگى سەگىز ايدا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ 923 ملرد تەڭگەسى اۋديتورلىق تەكسەرىس شارالارىمەن قام­تىل­دى. بارلىعى 86,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ قار­جى­لىق بۇزۋشىلىقتارى انىقتالعان. وسى سو­مانىڭ 53,3 ميلليارد تەڭگەسى اۋديت بارى­سىندا قالپىنا كەلتىرىلدى, – دەدى ب.سۇلتا­نوۆ.
ول وز ورنىنا كەلەتىن جاڭا قارجى مينيسترىن بيىل قانداي ىستەردى تامامداۋ مىندەتى كۇتىپ تۇرعانىن ايتا كەتتى.
– الداعى كەزەڭگە ارنالعان مىندەتتەرگە توقتالساق, بىرىنشىدەن, «سامۇرىق – قازىنا» قورىنىڭ ىرى 10 كومپانيياسىن قوسپاعاندا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى بيىل اياقتالادى. ەكىنشىدەن, الدا پارلامەنتتە كەلەسى جىلعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ جانە ونى ىسكە اسىرۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسىن ماقۇلداۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسيياسىنىڭ شەشىمى بار. ەندەشە, ساتىپ الۋدى وسى جىلى-اق جا­رييالاۋعا بارلىق جاعداي بار. ول ۇشىن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار نىسانالى ترانس­فەرتتەر ەسەبىنەن قارجىلاندىراتىن ينۆەستيتسييالىق جوبالار تىزبەسىن جانە نىسانالى اعىمداعى ترانسفەرتتەر بويىنشا كولەمدەردى بەكىتۋى قاجەت جانە ولاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جەتكىزۋگە تيىس, – دەدى باقىت سۇلتانوۆ.
ۇشىنشىدەن, ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا باس قارجىگەر جىلدى تولىق جانە ساپالى اياقتاۋ ۇشىن بيۋدجەت كىرىستەرى مەن شىعىستارىن كۇندەلىكتى قاداعالاعانى جون.
كوتەرىلگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە مان بەرگەن ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىن­تاەۆ بيۋدجەتتى يگەرمەگەن لاۋا­زىمدى تۇل­عالاردىڭ قايسىسىن قانداي جا­ۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسىن بىر اپتا ىشىندە قاراپ, انىقتاۋدى تاپسىردى. ول بيۋد­­جەتتىك قاراجات ەلەۋلى كولەمدە يگە­رىل­مەي قالعان مينيسترلىكتەرگە جەكە قايى­رىلدى:
– وتە ۇلكەن قاراجات سوماسى ىسكە جاراتىلماعان, بۇل اقشاعا كوپتەگەن مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالاباقشا سالىپ, جولداردى جوندەۋگە بولاتىن ەدى. بۇل قاراجات ۋاقىتىلى يگەرىلۋگە تيىس! – دەگەن ول ەندى وسى قارجىلار ۆەدومستۆولاردىڭ يەلىگىنەن الىنىپ, وزگە مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا قايتا باعىتتالاتىنىن جەتكىزدى.
پرەمەر-مينيستر ەكونوميكالىق وسىم كورسەت­كىشتەرىنە قول جەتكىزە الماعان وڭىرلەرگە دە جەكە نازار اۋداردى.
– مەملەكەت باسشىسى كەمىندە 4%-دىق جىلدىق وسىمدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. الايدا ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسىم – نەبارى 3,8%. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بايانداماسىندا اتاپ وتكەندەي, جىل سوڭىنا دەيىن 4%-دىق وسىمگە قول جەتكىزۋ ۇشىن بىزگە اي سايىنعى وسىمدى 4%-دان جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولادى. دەمەك, مىن­دەت كۇردەلەندى. اتقاراتىن جۇمىس كوپ, – دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
بىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر اسقار ماميننىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جۇمىس تامىز ايىندا ورتالىق پەن وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ دەمالىسقا (وتپۋسك) شىعۋىنا جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى كەشەۋىلدەپ قالعان كورىنەدى. «ەگەر قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ارقانى كەڭگە سالىپ, بويكۇيەزدىككە ۇرىن­عانسىزدار!» دەدى پرەمەر-مينيستر اكىمدەر مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە.
باس ەكونوميستىڭ دايەكتەۋىنشە, بۇدان بولەك ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنىڭ تومەندەۋىنە سىرتقى فاكتورلار مەن الەمدىك نارىقتاعى الاساپىران-تۋربۋلەنتتىلىك تە اسەر ەتۋدە.
– ارينە, ىشكى جانە سىرتقى قولايسىز فاكتورلاردىڭ ىقپالى بار. الايدا بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداماۋعا سەبەپ بولا المايدى. بىزدە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرما­لارىن ىسكە اسىرىپ, وسى جىلدى تابىستى اياقتاي الاتىنداي بارلىق مۇمكىندىك بار. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مۇقييات جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراۋدى تاپسىرامىن. اكىم­دەرگە جەرگىلىكتى جەرلەردە مان-جايدى انىقتاپ, ەكونوميكالىق وسىمىنىڭ ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنىڭ ورىندالماۋىنا جول بەرگەن باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋدى تاپسىرامىن. قابىلدانعان شا­رالار مەن تارتىپتىك جازالار تۋرالى اقپارات بىر اپتا مەرزىم ىشىندە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە ەنگىزىلسىن, – دەپ نىقتادى ب.ساعىنتاەۆ.
ول ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىمەن بىرلەسىپ, قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا قاراي وڭىرلەردىڭ, بانكتەردىڭ, بيزنەس پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ارنايى كەڭەستى دايىنداۋدى جۇكتەدى.
– نەگىزگى ماسەلە رەتىندە پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالادى. اسىرەسە, پارلامەنتتىك سەسسييا­نىڭ اشىلۋىندا بەرىلگەن تاپسىرمالارعا, سونداي-اق «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىنا» باسا مان بەرىلەدى. بىزگە تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ ساپاسى, وسال تۇستاردى انىقتاۋ جانە ولار­دىڭ پروبلە­مالارىن شەشۋ تەتىكتەرى تۇر­عىسىنان ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ قاجەت, – دەپ ۇكىمەت باس­شىسى باس ەكونوميست الدىنا مىندەت قويدى.
وسى جيىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن قارادى. بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعاديەۆ پەداگوگيكالىق قۇرام مەن اتا-انالاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەنى قولدانۋداعى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ۇشىن مينيسترلىك جۇيەلى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا سەندىردى. جىل سايىن مۇعالىمدەر بىلىكتىلىكتىگىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنا قاتىسادى. وسى وقىتۋ كەزىندە تسيفرلى تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى مەن ونى قولدانۋ اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى وقۋ قۇرالدارىنىڭ مازمۇنىن جاقسارتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلادى.
– سونداي-اق بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرىپ, تاجىريبە الماسۋ, پەداگوگتار بىر-بىرىمەن الەۋمەتتىك جەلى جانە چاتتاردا تاجىريبەسىمەن بولىسۋلەرى ۇشىن قوعامدىق جەلىلەر دە قۇرىلىپ جاتىر. وقۋ ۇردىسىنە اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەنىڭ كەلۋى ۇستازدارمەن قاتار, اتا-انالاردى دا وقىتۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرىپ وتىر. مىسالى, بيىلعى رەسپۋبليكالىق اتا-انالار جينالىسىندا 1,6 ملن اتا-اناعا بىلىم بەرەتىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى قولدانۋ, اتا-انالار چاتىن اشۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتى اۆتوماتتاندىرۋ, تۇرلى موبيلدى قوسىم­شالارمەن جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمى پاش ەتىلدى, – دەدى بعم باسشىسى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى اقپاراتتىق جۇيەلەردى يگەرۋى ۇشىن ماماندار ارنايى وقىتىلادى. قازىر 740 دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا 182 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى.
– 2018 جىلعى 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مينيسترلىكتىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىندە جۇمىس ىستەۋدى 44 869 دارىگەر مەن 118 035 ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى ۇيرەنگەن. كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىعىن 46 282 دارىگەر جانە 125 729 ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى ارتتىردى. مينيسترلىك جىل سوڭىنا دەيىن بارلىق 182 مىڭ قىزمەتكەرىن وقىتىپ, 100% كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى ە.بىرتانوۆ.
سونىمەن قاتار ەمدەلۋشىلەر دە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۆەب نەمەسە مو­بيلدى قوسىمشالاردى قالاي قولدانۋ كە­رەك­تىگىن ۇيرەنۋدە ەكەن. مينيستردىڭ اي­تۋىن­شا, قازىر 5 ميلليون 93 مىڭ 257 ەم­دە­لۋشى وقىتىلعان. بۇل – تىركەلگەن حالىق سا­نىنىڭ 28,2 پايىزى. بىلىمىن ارتتىرعان ەم­دەلۋشىلەردىڭ 933 مىڭنان استامى ۆەب/موبيلدى قوسىمشالاردى قولدانىپ جۇرگەن كورىنەدى.
مەديتسينالىق ۇيىمداردا 471 تسيفرلى ساۋاتتىلىق بەكەتى قۇرىلىپ, وندا ماماندار موبيلدى قوسىمشالاردى جانە ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىن قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن كورنەكى تۇردە كورسەتەدى. بۇل ەمحانالارداعى ۇزىن-سونار كەزەكتى ازايتۋعا ىقپال ەتۋگە تيىس.
ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسييالار مي­نيسترلىگىنە اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, حالىقتى تسيفرلى ساۋاتتىلىققا وقىتۋدى ودان ارى جالعاستىرۋدى جانە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جوسپارلى ينديكاتورلاردى قايتا قاراۋدى تاپسىردى.
بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسييالار, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىكتە­رىمەن بىرگە سالالارداعى قاجەتتىلىكتى نازار­عا الىپ, مامانداردى وقىتۋعا جانە تسيفر­لى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلا­مالارىن جاڭارتۋعا مىندەتەلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسۋىن باقىلاۋ ۆيتسە-پرەمەر اسقار جۇماعاليەۆكە جۇكتەلدى.

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*