ورگە باستار ونەگە

762
0
بولىسۋ:

«ادام بالاسى بىر-بىرىنەن اقىل, بىلىم, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزادى. ودان باسقا نارسەلەرمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ بارى اقىماقتىق»  دەيدى اباي. راسىندا دا, ار ادامدى ادام ەتەتىن, ونى ەرەكشەلەيتىن دە ادامگەرشىلىگى مەن مىنەزى عوي. 

وز كەلەشەگىنە وز قولىمەن جول سالعان, ەشكىمنىڭ جەلەۋى مەن دەمەۋىنسىز ادال ەڭبەگىمەن بيىك جەتىستىكتەرگە جەتە العان, ەر مىنەزدى, بىرتۋار ابىرويلى ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى – قاز ۇعا اكادەميگى باقىتجان جۇماعۇلوۆ.
باقىتجان تۇرسىنۇلىن 40 جىلدان استام ۋاقىت تانيمىن. ستۋدەنت كەزىنەن باستاپ ەرەكشە بىلىمدىلىگى مەن ۇيىم­داستىرۋشىلىق قاسيەتىمەن كوزگە تۇسىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كومسومول كوميتەتىن باسقاردى.
اربىر ىستى جانداندىرىپ, بىلىم وشاعى كازگۋ-دىڭ قۇرىلىسىنا, گۇلدەنۋىنە اتسالىسىپ, كوپتەگەن جاستاردىڭ قۇرى­لىس وتريادىن جۇمىلدىردى. جاستار­عا ارىپتەس تە, كوشباسشى بولا بىلدى.
ول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزى, عۇلاما عالىم, اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆ باسقاراتىن.
ومەكەڭنىڭ ۇلكەن بىر قاسيەتى – جانىنا تالانتتى ادامداردى, اسىرەسە تالانتتى جاستاردى جينايتىن. ولاردى ۇلكەن ماقساتقا, ادىلدىككە, ىسكەرلىككە باۋليتىن. ومەكەڭنىڭ وسىنداي مەكتەبى­نەن وتىپ, سۇيىكتى شاكىرتى, ارىپتەسى, ىنى دوسى, ىزباسارى بولدى.
كەمەل ويلاپ, كەڭ پىشەتىن كىسىلىك كەلبەتى, جاقسىلىق جاساۋدان, ىزگىلىك كورسەتۋدەن ايانبايتىن يمانعا تولى اقىل-پاراساتى تالاي ادامعا شاپاعاتىن تيگىزىپ كەلەدى. كوزبەن شولىپ قاراسام, باقىتجان­نىڭ ومىر جولى مەن ونەگەسى كەيىنگى ۇرپاققا ونەگەلى باعدار ەكەنى سوزسىز.
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى باقىتجان تۇرسىنۇلىن كوپتەگەن قيىنشى­لىقتارعا ۇشىراتتى. ۋنيۆەر­سي­تەت­تىڭ پارتييا باسشىسى قىزمەتىنەن قاتارداعى ينجەنەرگە دەيىن تومەندەتىلدى. باسقا كەلگەن قيىندىقتى تەك قانا ناعىز ەر كوتەرەدى. باقىتجان وزىنىڭ جىگەرلىگى­مەن, تاباندىلىعىمەن, قيىنشىلىققا مويىماي, قازاقستاننىڭ عۇلاما ماتە­ما­تيگى پروفەسسور شالتاي سماعۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن كەلەشەكتىڭ كىلتى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگييادا بولاتى­نىن بىردەن تۇسىنىپ, ماتەماتيكا سالاسىن زەرتتەي باستادى. اتاپ ايت­قان­دا, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ جان-جاقتى تالداۋىنىڭ اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىن قۇردى, ونى بولجاۋدا ماتەما­تي­كالىق مودەلدەۋ تاسىلدەرىن ەنگىزدى. وسى عىلىمي باعىتتاعى ناتيجەلەرى دۇنيەجۇزىلىك عالىمدار قاۋىمداستىعى تاراپىنان جوعارى باعا الىپ, بۇكىل الەمگە تانىلدى. عىلىمنىڭ جاڭا سالاسى كومپيۋتەر عىلىمىن (Computer Science) وندىرىسكە قولدانۋ پرو­بلە­مالارىن شەشۋ سالاسىندا جاقسى ناتيجەلەرگە جەتىپ, عىلىم كاندي­داتى, عىلىم دوكتورى دارە­جە­لەرىن الدى. 1994 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
شىعىس دۇنيەسىندە ينجەنەرلىك ىستىڭ كەڭ ورىستەپ, تەرەڭ سىڭىسۋىنە ونداي ىنتا-شىنتىن سالعان تۇلعالار ارعى-بەرگىدە كەم دە كەم.ۇلتىمىزدىڭ جەتكىن­شەك ۇرپاقتارىن الەمدىك باسەكەنىڭ اياۋ­سىز دوداسىنا ازىرلەپ, الدىن الا شىڭ­داۋ شارۋاسىن كەشەگى توقىراۋ زاما­نىنىڭ وزىندە قولعا العان بىرىنشى­لەر­دىڭ بىرى بول­عان ومەكەڭ ەدى.
ول تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ينجە­نەرلىك ىستىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنىپ, ينجەنەرلىك اكادەمييانى قۇرۋعا بەل بۋدى. ومەكەڭنىڭ يدەياسىن قولداۋشى دا, ۇيىمداستىرۋشىسى دا, جۇرگىزۋشىسى دە وسى باقىتجان بولدى.
باقىتجان تۇرسىنۇلى سول اكادەمييا­نىڭ باس عىلىمي حاتشىسى بولىپ تاعايىن­دالىپ, قازاقستانداعى ينجەنەر­لەر شتا­بىن باسقارۋدى قولعا الدى. زاماننىڭ سۇرانىسىنا ساي ەڭبەك پارتيياسىن قۇرۋعا اتسالىسىپ سول پارتييانىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
تاۋەلسىزدىگىمىزبەن تۇستاس قۇرىلعان ينجەنەرلىك عىلىم ورداسى 27 جىلدان استام ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە, قارىشتاپ دامۋىنا وز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. كوپتە­گەن تەحنيكالىق, تەحنولوگييالىق باعدار­لا­مالار, جوبالار جاساۋعا ۇيىتقى بولا بىلدى. اكادەميك باقىتجاننىڭ باسقا­رۋى­­مەن ىرگەلى عىلىم ورتالىعىنا اينا­لىپ قانا قويماي, قازىرگى تاڭدا حالىق­ارالىق دەڭگەيدە وز ورنىن ايقىن­داپ, بەدەلىن كۇشەيتۋدە.
پروفەسسور باقىتجان تۇرسىنۇلى سول ومىربەك ارىسلانۇلىنىڭ جۇمىسىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ, ۇستازىنا دەگەن ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتىن الى كۇنگە دەيىن كورسەتىپ كەلە جاتىر. وعان بارىمىز كۋامىز.
وسى جەردە باكەڭنىڭ ەرەكشە ادام­گەر­شىلىن, دوستىققا, ۇستازعا دەگەن ادالدىعىن ايتا كەتەيىن.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ومىربەك ارىسلانۇلىن 70 كوميسسييا تەكسەرىپ, تىرناق استىنان كىر ىزدەدى, كوپتەگەن قاسىندا جۇرگەن دوستارى, ارىپتەستەرى تەرىس اينالدى.
سول ۋاقىتتا باقىتجان ومەكەڭنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتاردى بىرگە بولىسىپ, ەڭ ادال, سەنىمدى ارىپتەسى, قولداۋ­شىسى, دوسى بولىپ جانىنان تابىلدى. بۇل باكەڭڭىڭ ەرەكشە قاسيەتىن كورسەتەدى. وسى ۇستانىمىن ومىر جولىندا ساقتاپ كەلە جاتىر.
جىل سايىن ومەكەڭنىڭ تۋعان كۇنىندە زيراتقا بارىپ, قۇران باعىشتاپ, ۇستازىمنىڭ ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرى­نىڭ باسىن قوسىپ, سول ۇلى ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسىن ەسىمىزگە تۇسىرىپ تۇرادى. بۇل – كەيىنگى جاستارعا ۇلكەن ۇلگى-ونەگە.
ۇلكەن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن تانىلعان باقىتجان تۇرسىنۇلى 2000 جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنت اكىمشى­لىگىنىڭ ىشكى ساياسات بولىمىنىڭ باستىعى, ودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ بىلىم مينيستىرىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ىستەدى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ول كەزدە كۇردەلى ماسەلەنىڭ بارىن مينيستر ەمەس, باقىتجان تۇرسىن­ۇلى شەشەتىن.
بيىك بىلىم, ار ىسكە ادىلەتتىك, ۇلتتىق نامىس, حالىقتىق مۇددە, مادەني ورە كەڭدىگى پروفەسسور باقىتجان جۇما­عۇ­لوۆ­­­تىڭ بويىنان مولىنان تابىلادى.
اسىرەسە, باقىتجان تۇرسىنۇلىنىڭ تاعى دا بىر ۇلكەن جۇمىسى – ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا, «نۇر وتان» پارتيياسى بىرىنشى ورىنباسارى بولىپ, ەلىمىز ۇشىن كۇردەلى ارى ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىمدەردى پرەزيدەنتى­مىز­دىڭ ساياساتىنا ساي قابىلدادى جانە ولاردىڭ ورىندالۋىنا اتسالىستى.
كەيىن «نۇر وتان» پارتيياسى اتىنان ماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن ەڭبەكتەرى وراسان. رەس­پۋبليكا­مىزدا العاش رەت فراكتسييانىڭ جۇمى­سىن باسقارۋ, كوپپارتييالى پارلا­مەنت­تە جەتەكشى پارتييانىڭ جۇمى­سىن جانداندىرۋ, ۇلكەن دارىندىلىقتى, بىلگىرلىكتى قاجەت ەتەتىن.
پروفەسسور ب.جۇماعۇلوۆتىڭ ەلىمىز­دىڭ بىلىم سالاسىن دامىتۋدا دا ەڭبەگى وراسان زور.
ال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دىڭ رەكتورى بولعان 2008-2010 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساپ, زور جەتىستىكتەرگە اكەلدى.
ومىربەك ارىسلانۇلىنان كەيىن 3 فاكۋلتەتتىڭ (حيمييا, فيزيكا, مەحانيكا-ماتەماتيكا) عيماراتتارىن 2 جىلدا بىتىردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلارى­نىڭ جاعدايىن جاساپ, ايلىقتارىن كوتەردى. ۇستازداردىڭ ەڭبەگىن باعالاي بىلىپ, بىر ايلىقتان سىياقى, وقۋ باستال­عاندا ساباققا دايىندىق رەتىندە بىر كوتەرمە ايلىق بەردى. وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى رەتىندە, ەڭبەك ورتاسىن ىنتالاندىرا بىلدى. وقىتۋشىلاردىڭ بىلىمىن شىڭداۋعا بارلىق جاعداي جاسالىندى.
ۋنيۆەرسيتەتتە بىرىنشى رەت عىلىمي ماقالالارى رەيتينگتىك جۋرنالدارعا شىققان عالىمدارعا 150 مىڭ تەڭگە سىيلىعىن بەرىپ وتىردى. وسى جەتىستىك­تەردىڭ بارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىندا پرەزيدەنتىمىز ن.ا.نازارباەۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن اشىلۋ جيىنىن­دا اتاپ وتىلدى.
ومىربەك ارىسلانۇلىنان ۇيرەنگەن ادىستەرىن, اسىرەسە بولاشاقتى بولجاۋ, شىن عالىمداردى باعالاۋ, جاستارعا سەنۋ, ۋنيۆەرسيتەتتى الەمدىك دارەجەگە كوتەرۋدى ىسكە اسىرا باستادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ول اكادەميك و.جولداسبەكوۆتەن كەيىنگى ۋني­ۆەرسيتەتتى وتە قىسقا مەرزىمدە جوعا­رى دارەجەگە جەتكىزگەن بىرەگەي رەكتور ەدى.
وسىنداي وراسان زور ىستەرى باعالانىپ 2010-2013 جىلدارى اكادەميك باقىتجان جۇماعۇلوۆ بىلىم جانە عىلىم مينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. كوپ جىلدار بويى بەكىمەي جاتقان عىلىم زاڭىنىڭ قابىلدانۋىنا كۇش سالدى. بۇل زاڭنىڭ بۇرىنعىدان ۇلكەن وزگەشەلىگى بار.
«بارلىق ونەردىڭ مۋزىكاعا تارتىل­عانى سيياقتى, بارلىق عىلىم ماتەما­تي­كاعا ۇمتىلادى» دەپ بەلگىلى امەريكالىق فيلوسوف دجوردج سانتايانا ايتقانداي, باقىتجان تۇرسىنۇلى ماتەماتيكا عىلى­مىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ­گە ۇلكەن ۇلەس قوستى.
ونىڭ ايعاعى – قازاقستان ماتەماتي­كا­لىق قوعامى جۇمىسىنىڭ قارقىندى جۇرۋىنە اتسالىستى. قازىرگى تاڭدا بۇل قوعام بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك تۇركى ەلدەرىنىڭ ماتەماتيكالىق قوعامىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى.
جاستاردى نازاردان تىس قالدىرماي, كوپتەگەن شاكىرتى عىلىمعا تارتىپ, جول كورسەتىپ, تاربيەلەدى.
اكادەميك باقىتجان تۇرسىنۇلى – بارلىق ماتەماتيكتەردىڭ قامقورشىسى. «ماتەماتيكانىڭ شەگى جوق» دەمەكشى, اكادەميك باقىتجان تۇرسىنۇلىنىڭ دا جان-جاقتى بولۋى – وسى عىلىمعا دەگەن ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىگى مەن عىلىمنىڭ وعان بەرگەن اسەرى. وسىنداي ەر مىنەزىمەن, پاتريوتتىق سەزىمىمەن, قازىرگى تاڭدا دا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قىز­مە­­­تىن­دە ادال ەڭبەك ەتىپ, ار ساتىعا كوتەرىل­­گەن سايىن ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاپ جۇر.
باقىتجان تۇرسىنۇلىمەن زامانى­مىز بىر بولعانىنا, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ىرگەسىن بەكىتۋ سيياقتى تاريحي, ابىرويلى جولدا ساپارلاس بولعانىمىزعا قۋانامىن. جالعىز مەن ەمەس, ول كىسىنى بىلەتىن ارىپتەستەر, ينجە­نەر­لەر, عالىمدار, اسىرەسە ماتەماتيكتەر قاۋىمداستىعى, ۇستازدار جانە ونى جاقسى تانيتىن جانداردىڭ دا نيەتى سولاي ەكەنىنە تولىق سەنىمدىمىن.

تىنىسبەك كالمەنوۆ,
ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق
مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ
باس ديرەكتورى,
فيزيكا-ماتەماتيكا
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ۇعا-نىڭ اكادەميگى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*