وتاۋى بار, اتاۋى قالاي?

991
0
بولىسۋ:

جۇرتقا ۇعىنىقتى بولۋ ۇشىن ايتپاعىمىزعا بىردەن كوشپەي, ارىدان قايىرىپ, ەجىكتەي بايانداۋعا ماجبۇرمىز. بۇعان الدىن الا وقىرماندارىمىزدان كەشىرىم سۇرايمىز.

وتارلاۋشى ەلدىڭ وتارلانعان ەلدىڭ حالقىن بايىرعى حالىقتىق قاسيەتىنەن اجىراتىپ, ولاردى قالىڭ توبىرعا اينال­دىرۋ ماقساتىندا: تاريحي جادىن بىرتىندەپ وشىرىپ, وتكەنىن ۇمىتتىرۋعا, داستۇرى مەن دىنىنەن الىس­تاتىپ, ۇرپاعىن رۋحسىزدان­دىرىپ, جاپپاي ماڭگۇرتتەندىرۋگە, ەلىن بولشەكتەپ, مەملەكەتسىزدەندىرۋگە, ۇلتتىق تۇتاستىعىنان ايىرىپ, ۇلتسىزداندىرۋعا, سول ارقىلى جەرىن بىرجولا يەلەنىپ, باي­لىعىن بارىنشا قامتىپ قالۋعا باعىتتالعان جۇلمىر ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا كۇش سالاتىنى – اقباس تاريح تالاي رەت ار قىرىنان دالەلدەگەن شىندىق. وسىنداي ساياساتتىڭ زاردابىن بىرنەشە عاسىر بويى باسىنان وتكەرگەن حالىق­تاردىڭ تارتقان تاۋقىمەتى جان تۇرشىگەرلىكتەي, تىپتى ايتۋدىڭ وزى جۇرەككە سالماق. سونداي سۇراپىل ازاپ وتكەلىنەن وتكەن حالىقتاردىڭ بىرى – قازىرگى قازاق حالقى. بۇل رەتتە وسى حالىقتىڭ 260 جىلعا سوزىلعان بوداندىقتا تارتقان ازابىنىڭ بارىن تىزبەلەپ, تالداپ تاراتپاي-اق, تەك وتكەن حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى كەشەگى قىزىل يمپەرييانىڭ ادەيى قولدان ۇيىم­داستىرعان اشتىقتىڭ سالدارىنان ەل امان, جۇرت تىنىش, بەيبىت زاماندا بۇكىل حالىقتىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ قىرعىن تاپقانىن ايتساق تا, ايتىلعاننىڭ اسىرە سوز ەمەستىگىن جەتە سەزىنۋ قيىن ەمەس. سونداي-اق ولاردىڭ مۇنى­مەن دە تىنباي, وسىنداي قاسىرەتتى قيىن شاق­تا ەسەڭگىرەگەن ەلگە ەس كىرگىزىپ, باعىت-باعدار كورسەتىپ, جولباسشى بولار ەستى ازاماتتارىن جاپپاي قۋدالاپ, اتقانىن اتىپ, امان قالعانىن توپتاپ تۇرمەلەر مەن لاگەرلەرگە توعىتۋى دا سول بىر جەبىر ساياساتتىڭ قانشا­لىقتى زۇلىمدىقپەن جۇزەگە اسىرىلعانىن ايقىنداي تۇسسە كەرەك. ون بويى وسىنداي سۇمدىقتارعا تولى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان بىرىڭعاي باسىبايلى بوداندىق تاۋەلدى ەلدىڭ حالقىنىڭ بويىنا نەمقۇرايلىلىق دەرتىن دارىتىپ, اقىرىندا ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحىن وشىرىپ, وز بولمىسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ازايتىپ جىبەرەدى ەكەن. باسقانى قويىپ, ساناعا سالماق تۇسىرىپ, ۇلتتىق نامىسقا تيەتىن شەتىن ماسەلەلەردىڭ وزىنە نەم­قۇرايلى قاراپ, سەلت ەتە بەرمەيدى. مۇنى تاۋەلسىزدىك الىپ, وز تاعدىرىمىزدى وزىمىز شەشەتىن مۇمكىندىككە يە بولعاننان بەرگى وتكەن شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندەگى كەيبىر تىرلىگىمىزدەن كۇندە كورىپ تە جۇرمىز. «ەتى ولىپ كەتكەن» كونبىستىك قالىپ تانىتىپ, كەيدە وزگە جۇرتتىڭ وزىمىز جايلى نە ايتىپ, نە جازسا, سونى ماقۇل كورىپ, ويسىز قايتالاي بەرەتىنىمىز – سونىڭ زارداپتى سالدارى. «بۇل قالاي?» دەپ ويلاسۋ جوق. بۇل رەتتە ايتىلعانعا ايعاق ۇشىن, كوپ كەلەڭسىزدىكتى كوزىنەن تىزىپ, شۇبىرتىپ جاتپاي-اق, قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ ىنتا-ىقىلاسىن وزىنە اۋدارىپ وتىرعان, بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى بىر ماسەلەسى – جاڭادان اشىلىپ جاتقان وبلىسىمىزدىڭ اتاۋىنا بايلانىستى ويدى عانا وزدەرىڭىزبەن بولىسكەندى جون كوردىك.
حى عاسىردا ريم پاپاسىنىڭ شا­قىرۋىمەن «كيەلى جەردى ازات ەتۋ» ۇندەۋىنە ۇن قوسقان باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرىككەن قالىڭ قولى مۇسىلماندارعا قارسى ايگىلى «كرەست جورىعىن» باستاپ, العاشقى كەزدە بىرشاما جەڭىستەرگە جەتىپ, يەرۋساليمدى العانىمەن, ودان كوپ ۇزاماي ايىرىلىپ قالعانى دا, سودان كەيىنگى بىرنەشە رەت قايتالانعان جورىقتارىنىڭ بارىندە كۇيرەي جەڭىلىپ, تۇك بىتىرە الماعانى دا تاريح­تان بارشاعا بەلگىلى. مىنە, وسى يسلامعا قارسى اتتانعان «كرەست جورىعىنىڭ» بەتىن قايتارىپ, ولاردى جەڭىلىستەن جەڭىلىسكە ۇشىراتقان مۇسىل­ماندارىڭىز اراب جۇرتى ەمەس, سول كەزدە قۋاتتى مەملەكەت قۇرىپ ۇل­گەرگەن سەلجۇكتەر مەن كەيىنگى وسمان يم­پەريياسىنىڭ نەگىزىن قالاسقان وعىزدىڭ رۋ-تايپالارى جانە مىسىردى بيلەپ تۇرعان قىپشاق-ماملۇكتەر ەدى. بۇلاردىڭ بارى دە تۇ­رىك­تەر بولاتىن. كەزەڭ-كەزەڭىمەن قاي­تا­لان­عان «كرەست جورىق­تارىنىڭ» (ۇزىنسانى – 8) بارىندە دە كۇيرەي جەڭىلىپ, ماسقارا بول­عان باتىسەۋرو­پالىقتار بەرى كەلە عى­لىمي-تەحنيكالىق دەڭگەيى جاعىنان ىلگەرىلەپ العا شىعىپ, تاريح جازۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعاننان كەيىن تۇرىكتەردە كەتكەن ەجەلگى وشىن الۋ ماق­ساتىندا ولاردىڭ اتىن تاريحتان وشىرۋگە كىرىستى. سول ۇشىن تاريحقا «كوشكىنشى» (نوماد, «كوچەۆنيك») دەگەن تەرمين كىرگىزىپ, ونى «تۇرىك» اتاۋىنىڭ بالاماسىنا اينال­دىرىپ جىبەردى. عىلىمدا وز ۇستەمدىگىن جۇرگىزگەن ەۋروتسەنتريست عالىمدار كوشكىن­شىلەردى مەيلىنشە جابايى, تاعى ەتىپ كورسەتۋگە كۇش سالدى. سويتىپ, تۇرىك اتى حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن داستۇرلى رەسمي تاريحتا اتالماي, «موڭعولتەكتەس» دەگەن اتاۋدىڭ اياسىندا كۇن كەشتى. تەك دات عالىمى, كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, سالىستىرمالى تىل عىلىمىنىڭ مامانى ۆيلگەلم تومسەن (1842-1927 جىلدار) ورحون داريياسىنىڭ جاعاسىنان تابىلعان, بۇعان دەيىن قاي حالىقتىڭ مۇراسى ەكەنى بەيمالىم بولىپ كەلگەن, تاسقا قاشالعان كونە جازۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, سول جاڭالىعىن عىلىمي ورتاعا مالىم ەتكەننەن كەيىن عانا (1893 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا) الەم جۇرتشىلىعى شىعىستا دالالىق يمپەرييا دەڭگەيىندەگى ىرگەلى ىرى مەملەكەت قۇرعان «تۇرىك» دەپ اتالاتىن حالىقتىڭ بولعانىن جانە ولاردىڭ سول زاماندا-اق وزىندىك بيىك وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن ەلگە اينالعانىن بىلدى. وسىدان كەيىن عانا تاريح عىلىمىندا: «تۇرىك حالىقتارى VI عاسىردا التايدا پايدا بولعان» دەگەن تۇجىرىم جاسالىنىپ, الەم تاريحىنا: «تۇرىك حالقى», «تۇرىك مەملەكەتى», «تۇرىك جازۋى», «تۇرىك وركەنيەتى» دەگەن جاڭا ۇعىمدار ەنگىزىلدى. بىراق «بۇعان دەيىن ەشقانداي دەرەكتە اتى اتالماعان, زامانىندا تەڭدەسسىز دالالىق الىپ يمپەرييا قۇرعان, ەرەكشە وركەنيەتتى «تۇرىك» اتتى بۇل حالىق VI عاسىردا قايدان پايدا بولدى, كوكتەن تۇستى مە, جەردەن ونىپ شىقتى ما? جەرگىلىكتى جۇرت­تان با, جوق, باسقا جاقتان اۋىپ كەلگەندەر مە?» دەگەن تارىزدەس ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرىلمەدى. تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحى وسىدان باستالىپ, ولاردىڭ بۇعان دەيىنگى ەجەلگى باستاۋ تاريحى زەرتتەۋسىز, نازاردان تىس قالدى. ەۋروپا عىلىمىمەن اۋىزدانعان كەشەگى كەڭەس تاريحشىلارى دا تۇرىكتەردى ەۋروپالىق ۇعىمداعى «كوشكىن­شىلەر» دەپ تانىپ, ولاردى «جابايى», «تاعى», «قيراتۋ­شىلار» ەتىپ كورسەتۋگە بارىنشا ۇمتىلىپ باقتى. سول «جابايى­لاردىڭ» مەكەنىنەن كەلىپ, كونستانتينو­پولدى جاۋلاپ الىپ, وزدەرىنىڭ يمپەريياسىن قۇرعان تۇرىكتەردى «كيەلى جەردەن» قالايدا قۋىپ شىعۋدى ماقسات ەتكەن حريستيان مەملەكەتتەرىنىڭ بىرنەشە عاسىر بويى تۇرلى قۇيتۇرقى ايلا-تاسىلدەر جاساپ, كۇپىنىڭ بيتىندەي جابىلعانىمەن, تۇرىكتەردىڭ جاۋىنگەرلىك ور رۋحىن سىندىرا الماعانىن بىلەتىن كەڭەس يدەولوگتارى كسرو قۇرا­مىنداعى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ وزارا بىرىگىپ, كۇش الىپ كەتۋىنەن ولەردەي قورىق­تى. سوعان وراي كەڭەس وكىمەتى ورناعان ال­عاشقى جىلدارىنان باستاپ, «پانتۇركيزمگە» قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ, جازالاۋ ناۋقانىن ۇيىم­داستىردى. تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ باۋىر­لاس تۋىستىعىن بىلدىرەتىن ورتاق قۇندىلىق­تاردى تۇرلى جولمەن جويىپ باقتى. ولاردى بىر-بىرىنەن الشاقتاتىپ, وزارا تۇسىنىستىكتەرىن شەكتەۋ ۇشىن, ورىستىڭ تىل ماماندارىنا ارنايى تاپسىرما بەرىپ, تۇرىك حالىقتارىنىڭ ارقايسىسىنا ارناپ جەكە-جەكە الىپبيىن جاساتتى. سونىڭ سال­دارىنان ولار بىر-بىرىنىڭ اۋىزشا ايتقانىن تۇسىنگەنىمەن, جازعانىن ۇعا المايتىن كۇيگە جەتتى. ورتاق بىر تۇرىكتانۋ عىلىمىن ىشتەي ىدىراتىپ, «التايستيكا» دەگەن وقشاۋ وتاۋ تىكتى. تۇرىكتەكتەس حالىق­تاردىڭ ارقاي­سىسىنا ەنشىلەنگەن «ازىر­بايجان تۇركو­لوگيياسى», «قازاق تۇركولو­گيياسى» تارىزدەس «تۇ­رىكتانۋ وشاقتارى» پايدا بولدى. جۇلمىر ساياسات مۇنىمەن دە شەك­تەلمەدى. ەندى ولار بۇكىل تۇرىكتەكتەستەردى حالىقتىق بىر ۇعىمعا بىرىكتىرەتىن تۇتاس­تىقتىڭ تۇپ قازىعى – «تۇرىك» دەگەن اتتىڭ وزىن بول­شەكتەۋگە كىرىستى. 1926 جىلى ازىر­بايجان استاناسى باكۋدە تۇرىكتانۋشىلاردىڭ ارنايى كونفەرتسيياسىن ۇيىمداستىرىپ, وندا تۇرىك ەمەس, باسقا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنە ارنايى تاپسىرمامەن بايانداما جاساتىپ, وزگەلەرىن زورلىقپەن كوندىرىپ, بىر تۇرىك اتاۋىن بۇكىل تۇرىكتەكتەستەردىڭ باسىن بىرىك­تىرەتىن كيەلى قاراشاڭىراقتىق قاسيەتىنەن ايىرىپ, ۇشكە بولىپ تىندى. سويتىپ, وسىدان كەيىن كەڭەستىك تىل عىلى­مىندا وسمانلىلىق­تاردى: ورىسشا «تۋروك», كسرو قۇرامىنداعى تۇرىكتەك­تەستەردى: «تيۋرك», تۇرىك قاعاناتىن قۇرعانداردى: «تيۋركيۋت» دەپ اتاۋ باستالدى. قازاقتىڭ تىل ماماندارى وسىنىڭ تۋروگىن – «تۇرىك», تيۋركىن – «تۇركى», تيۋركيۋتىن – «كوك تۇرىك» دەپ اۋدارىپ, عىلىمعا ەنگىزدى. وسىدان باستاپ تۇرىك تۇرىن وزگەرتىپ «تۇركىگە» اينالدى. قازىر مەكتەپ وقۋشىسىنان باستاپ, اكادە­ميكتەرگە دەيىن تۇرىك دەمەي, «تۇركى» دەپ جازادى (ايتادى). ەڭ عاجابى, مۇنىڭ بارى «قايدان بىلەيىك» دەپ باس شايقارلىقتاي, ەستە جوق ەسكى زاماندا, بولماس ورتا عاسىردا بولعان دۇنيە ەمەس, كۇنى كەشە بارىمىزدىڭ اتالارىمىز كوزىمەن كورىپ, كۋاگەرى بولعان جايلار عوي. ەندەشە, وسىلاردىڭ بارىن, ياع­ني كەشەگى قىزىلداردىڭ تۇپتەگىمىزدىڭ بىر­لىگىن ۇمىتتىرۋ ۇشىن ادەيى تىل عىلىمى­نىڭ زاڭدىلىعىن بۇزىپ, جالپىعا ورتاق كيەلى ۇعىمنىڭ مانىن جويىپ, بىر اتاۋدى بىرنەشە سوزگە بولشەكتەگەن قاستاندىعىن كورىپ, بىلە وتىرىپ, نەمقۇرايلىلىققا سالىنىپ, بىر قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ كيەلى بەسىگى – تۇرىكستاندى تاۋەلسىز ەل بولىپ, وز تىزگىنىمىزدى وز قولى­مىزعا العانىمىزعا شيرەك عاسىردان اسسا دا, سول باياعى قۇلدىق سانامەن حالىقتى «تۇركى», مەكەنىن «تۇركىستان» دەپ جازۋىمىز (اي­تۋىمىز) قانداي بىلىمدىلىكە, قانداي بىلىك­تىلىككە جاتپاق, ويلاڭىزدارشى!
بۇل جارىق دۇنيەنىڭ ديدارىندا «تۇركى» دەگەن حالىق جوق, بولعان دا ەمەس. بۇل حا­لىقتىڭ اتى – تۇرىك! سوندىقتان دا ول باس­قا تۇرىكتەكتەستەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەلدىك اتاۋلارى: «تاجىكستان», «قىرعىزستان», «وزبەكستان», «قازاقستان» دەپ اتالىپ, جازىلاتىنى سەكىلدى «تۇرىكستان» بولىپ جازىلۋعا تيىس, وسىلاي جازىلۋى كەرەك! كەز كەلگەن اتاۋ سوز – بەلگىلى بىر ۇعىمنىڭ ناقتى اتى, تولقۇجاتى. «كىم?», «نە?» دەگەن سۇراق­قا جاۋاپ بەرەدى. «تۇركى» – اتاۋ سوز رەتىندە العاندا بۇل تالاپقا جاۋاپ بەرمەي, تىل زاڭدىلىعىن بۇزىپ تۇر. سوندىقتان «تۇركى» (تۇرىك+ى) بۇل كۇيىندە اتاۋلىق ماعىناسىنان, تۇلعالىلىعىنان ايىرىلىپ, باسقا اتاۋ سوزدىڭ انىقتاۋىشىنا اينالادى. (مىسالى, تۇركى شەجىرەسى – «تۇرىكتىڭ شەجىرەسى», قازاقى بالا – «قازاقتىڭ بالاسى», قالماقى ەر – «قالماقتىڭ ەرى» دەگەن سيياقتى). «كىمنىڭ» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى.
جالپى, جاڭا وبلىستىڭ اشىلۋى وسىپ-ونگەندىكتىڭ, كوبەيىپ ىرگە كەڭەيتكەندىكتىڭ بەلگىسى, حالىقتىق ورتاق قۋانىش. ونىڭ ۇستىنە تۇرىكستاننىڭ جەكە وبلىس بولۋىنىڭ ەرەكشە مانى بار. تۇرىكستان – ەجەلدەن بۇكىل تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق وتانى, كيەلى مەكەنى, قاسيەتتى تورى, قۇت قونعان قارا شاڭىراعى. بۇگىنگى تۇرىكتەكتەستەردىڭ بارىنىڭ تۇپكى اتا-بابالارى وسىندا وركەن جايىپ, الەمنىڭ ار تارابىنا وسى ارادان ورىس ۇزارتقان. سوندىقتان دا ول – تۇرىكستان, باس­قا ستان ەمەس! سوندىقتان دا ەندىگى جەردە, قا­لىپتاسقان داعدىمەن, «كوز ۇيرەنىپ, قۇلاق­قا سىڭىستى بولىپ كەتتى عوي, «تۇركى» دەي بەرەيىك, وندا تۇرعان نە بار» دەگەن نەمقۇراي­لىلىقتى قويۋ كەرەك. ۇلتتىق سەزىمگە تۇرپىدەي تيەتىن تۇركىنى قىزىلداردىڭ وزىنە قالدىرىپ, تۇپتەگىمىز تۇرىكتى قايىرا قالپىنا كەلتىرۋ – بارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. الاشتىڭ ارداقتىسى ماعجان اقىن: «تۇرىكستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي» دەگەندى بەكەر ايتپاعان. سول بەسىككە سىڭگەن ەر تۇرىكتىڭ ور رۋحى بارىن ۇمىتپايىق, اعايىن!

قويشىعارا سالعاراۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*