سپورت تەرميندەرى بىر ىزگە تۇستى مە?

2330
0
بولىسۋ:

سپورت تىلى بىرتىندەپ قازاقىلانىپ كەلەدى. بىراق كوبىنە ورىسشا جانە حالىقارالىق تەرميندەر بۇل سالادا بەرىك ورنىعىپ قالعان. ونى ىسىرىپ شىعارىپ, وزىمىزدىڭ اۋدارمالاردى قويا سالۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قويا سالعان كۇندە دە الگى اتاۋلار تۇپكى ماعىنانى سول كۇيىندە بەرە الماي جاتادى. وسى ورايدا سپورت تەرميندەرى جايىندا بىراۋىز سوز قوزعاپ, ماماندارمەن پىكىرلەستىك.


1. ەلىمىزدە سپورت جۋرناليستيكاسى بىر قالىپقا تۇسىپ كەلە جاتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, سپورتتىق تەرميندەردىڭ جاي-كۇيى قالاي?
2. سپورت تەرميندەرى مىندەتتى تۇردە قازاقشاعا اۋدارىلۋى كەرەك پە? الدە تۇپنۇسقادا قالدىرا بەرگەن جون بە?
3. وزىڭىز ماتەريال دايىنداۋ (ماقالا جازۋ, سيۋجەت تۇسىرۋ) بارىسىندا سپورتتىق تەرميندەرمەن قالاي جۇمىس ىستەيسىز?
4. بۇل ماسەلەمەن (سپورت تەرميندەرى) كوممەنتاتورلار جيى بەتپە-بەت كەلەدى. بۇل تۇرعىدا ولاردىڭ بەتالىسى كالاي?
5. ناقتى قانداي اۋدارمالارعا كوڭىلىڭىز تولمايدى? ال ساتتى اۋدارىلعان دەپ قاي تەرميندەردى ايتار ەدىڭىز?


 

نۇرعازى ساساەۆ,
سپورت شولۋشىسى:

1. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, العا جىلجۋ بايقالادى. ماسەلەن, جەڭىل اتلەتيكاداعى «تروينوي پرىجوك» جاتتىعۋىن «ۇشتىك سەكىرۋ» دەپ تارجىمالايتىن «كالكا» (سوزبە-سوز) اۋدارمالار ازايدى.

2. سپورت تەرميندەرىن تۇگەلدەي اۋدارۋ مىندەت ەمەس. ويتكەنى قازاقشاعا اۋدارىلمايتىن دا سوزدەر بار. مىسالى – گول, گيمناستيكا, پاس, راپيرا, ت.ب. الايدا كەيبىر سپورت تەرمين­دەرىنىڭ قازاقشا بالاماسى بولعانى دا ارتىق ەتپەيدى. ماسەلەن, وفسايد – ويىننان تىس قالۋ, رينگ – شارشى الاڭ…

3. نەگىزى مەن ينجەنەر-ماركشەيدەرمىن. تاۋ-كەن وندىرىسى جانە مۇناي وندىرۋ سالاسىندا اۋدارما جۇمىستارىمەن اينالىسقان كەزىم بولدى. سوندا ونداعى اتقارىلاتىن جۇمىس تۇرلەرىن جاقسى بىلمەي, تەحنولوگييالارىن جەتە تۇسىنبەي, اۋدارۋ قيىن ەكەندىگىنە كوزىم جەتكەن. سپورتا دا سولاي, قيسىن دەگەن بولادى. ار سپورت تۇرىنە, ونىڭ مان-مانىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. ماسەلەن, بىزدە بارىن جارىس دەي سالۋ قالىپتاسىپ كەتكەن. سوز جوق, جۇيرىكتەر, جۇزگىشتەر, كونكيشىلەر, شاڭعىشىلار جانە ت.ب. جارىسادى. ال توردىڭ ەكى جاعىنداعى ۆولەيبولشىلار جارىسا ما? جوق, ولار دوداعا تۇسەدى. بالۋاندار بەلدەسەدى (كۇرەسەدى), گيمناسشىلار سايىسقا (سىنعا) تۇسەدى. ال بىزدە بوكسشىلار, بالۋاندار جانە ۆولەيبولشىلار اراسىنداعى بىرىنشىلىكتىڭ (تۋرنيردىڭ نەمەسە دوپ دوداسىنىڭ) قاق تورىندە «جارىسقا قاتىسۋشىلارعا جالىندى سالەم!» دەگەن ۇران دا تۇرادى…

4. سپورت تەرميندەرىن تەك كوممەنتاتورلار عانا كوپ قولدانبايدى. وليمپيادا ويىندارى جانە فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى سيياقتى دۇبىرلى دودالار كەزىندە ولاردى كوپ تىڭدايمىز دا, بار كىناراتتى سولارعا اۋدارىپ, جاپا-تارماعاي مىن ارتامىز. نەگىزى, گازەت-جۋرنال تىلشىلەرى دە وسى ماسەلەمەن كۇندەلىكتى بەتپە-بەت كەزدەسىپ وتىرادى. ۇلگى تۇتار اعالارىمىز بار. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, نەسىپ جۇنىسباي سىندى اعالارىمىزدىڭ كىتاپتارىن كوپ وقۋ كەرەك. سوندا تەرميندەر تاۋقىمەتىنەن تولىقتاي بولماسا دا, تام-تۇمداپ قۇتىلۋعا بولادى. كوممەنتاتورلار اراسىندا باسەكەلەستىك ورناپ كەلەدى. ارى كورەرمەندەردىڭ تالعامى وسىپ, ولار (كوممەنتاتورلار) بايىپتى بولا تۇسۋگە, كوپ ىزدەنۋگە تىرىسىپ جۇر. ۋاقىت پەن تالعام بارىن دە تۇزەيدى.

5. ۇنامايتىن «كالكا» اۋدارمالار كوپ قوي. قايسىبىرىن تىزىپ جاتامىز. ايتسە دە, «استانا» قايراتقا ۇتىلدى» دەگەن سيياقتى ورىسشادان سوزبە-سوز اۋدارىلعان ەڭ قاراپايىم سوز تىركەسى مەنىڭ دە قىتىعىما تيەدى. شايبالى حوككەيدە «سان باسىمدىعى» دەگەن دۇمبىلەز سوز بار. ورىسشا كەرى اۋدارساق, مۇلدە باسقا ماعىنانى بىلدىرەدى. ساتتى اۋدارىلعان تەرميندەر دە از ەمەس. «باس باپكەر», «قوسالقى قۇرام», «تەڭبىل دوپ», «قاپتال», «شەپ» دەگەن تەرميندەردى ىلتيپاتپەن قولداناتىن بولىپ كەتتىك.

 

مادييار ارىستانباەۆ,
سپورت جۋرناليسى:

1. سپورت تەرميندەرى دال قازىر­گى قازاق سپورتىنداعى ۇلكەن ماسەلەنىڭ بىرى بولىپ تۇر. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قازاق تىلىنە يكەمدەلە قويمايتىن تەر­مين­دەر بار, مىسالى ات سپورتىن­داعى «سۆەچكا» (جىلقىنىڭ ورنىن­دا تىك قارعىپ تۇرۋى. «مايشام» دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى), فۋتبولدا «ناۆەس», «پروسترەل» سىندى سوزدەردىڭ اۋدارىلا قويۋى قيىن. «پروسترەلدى» كوممەنتاتورلار «اۋەلەتە تاستادى», «اۋەلەتە اسىردى» دەپ ايتادى, الايدا «پروسترەلنيزوم» دەگەندى قالاي ايتامىز? «جەرلەتە, جەرباۋىرلاتا تەپتى» دەيمىز بە? سول سيياقتى «ناۆەسىڭىز» دوپتى توبەدەن اسىرا تەبۋ نەمەسە تاستاۋ, ونى قىسقاشا قالاي جەتكىزۋگە بولادى?

2. مىندەتتى تۇردە اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق, مەنىڭشە. تىم اسىرا سىلتەۋ دە كەيدە وزىنىڭ زييانىن تيگىزىپ جاتادى. ونى باسقا سالالاردان كورىپ جاتىرمىز. بىر ساتسىز اۋدارمالار بولادى وزى. كەزىندە مەكتەپ ديرەكتورىن «مۇدىر», پروتسەنتتى «پايىز» دەپ اۋدارعاندا, نەگە سۇيەندى عالىمدار, ونىڭ دا وزىنىڭ بىر عىلىمي نەگىزى بولۋ كەرەك. ايتپەسە, حوككەيدىڭ شايباسىن دا قازاقشالاۋعا بولادى. بىراق ول قاجەت پە? وسى جاعىن دا ويلاۋ كەرەك. اۋىر اتلەتيكا سپورتىندا «پوموست» دەگەن بار, ونى «تاقتاي­تۇعىر» دەپ اۋدارىپتى. ونى تاقتاي دەۋ ۇشىن دە نەگىز كەرەك. بۇرىن تاقتاي بولعان شىعار, قازىر ول باسقا ماتە­ريال­دان جاسالادى. ال سونى تۇسىنىكتى تىلمەن اۋدارۋعا بولا ما? مەنىڭشە, بولادى. كوسەمسىگەنىم ەمەس, بىراق مەم­لەكەتتىك تەرمينولوگييا كوميتەتى ەلىمىزدەگى ساقا سپورت جۋرناليستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى دۇنيەنى قولعا الۋى تيىس. نەسىپ جۇنىسباي, قىدىربەك رىسبەك, ساكەن سىبانباي سىندى مايتالماندارمەن بىرگە امانگەلدى سەيىتحان, ەسەي جەڭىسۇلى, ەرمۇحامەد ماۋلەندەردىڭ دە بۇل ماسەلەگە وز قوسارى بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ال ورىس تىلىنەن, وزگە تىلدەردەن ەنگەن تەرميندەر سول قالپىندا قالعانى دۇرىس. ويتكەنى ونى دۇنيەجۇزى قولدانادى. قازىر جاڭادان شىعىپ جاتقان تەرميندەر دە كوپ, «ينسايدەر», «ۆينگەر» سوزدەرى قۇلاققا سىڭىستى الدەقاشان. ولاردى اۋدارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق دەپ توپشىلايمىن. سنارياد, رازرياد, ريكوشەت سوزدەرىن بىر سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقشا بالاماسىن تابۋ كەرەك. ال راۋند, فاۆوريت, فورۆارد سوزدەرى اۋدارۋدى قاجەت ەتپەيدى.

3. ماتەريال دايىنداعاندا, بارىنشا قازاقشا سوزدەردى پايدالانۋعا تىرىسامىن. ورىس تىلىندەگى سوزدەردى ماقالاعا قوسۋعا استە بولمايدى. كوزگە قوراش كورىنەدى. ولاردى وراعىتىپ الىپ كەلىپ, قازاقشالاۋعا تۋرا كەلەدى. تىم وزىمبىلەمدىككە سالىنىپ كەتۋگە دە بول­مايدى. فۋتبولداعى «بۋتستى» «بۋتسى» دەپ جازاتىندار دا كەزدەسەدى. ول دۇرىس ەمەس. «التىن بۋتسى يەگەرى» دەيمىز, سوندا «ى» جالعاۋى قايدان كەلدى? S-تىڭ وزى اعىلشىن تىلى­نىڭ جالعاۋى. Boot – باتىڭكە, boots – باتىڭكەلەر. سوندىقتان «بۋتس» دەپ جازا بەرۋدىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. بۇل بىر عانا مىسال. ايتا بەرسەڭ وتە كوپ.

4. سپورت كوممەنتاتورلارى – ەڭ كوپ «تاياق جەيتىن» ما­ماندار. مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ەلدە سپورت كوم­مەن­تاتورلارىن دايارلايتىن بىردە بىر وقۋ ورنى جوق. بۇل – بىر. ەكىنشىدەن, كوممەنتاتورلىق مەكتەپتىڭ تولىق قالىپتاسپاعاندىعى تاعى بار. سوعان قاراماستان, وسىپ كەلە جاتقان, ساۋاتتى جاستار كوپ. سۇلتانعالي قاراتاەۆ سالعان سۇرلەۋ الداعى 10 جىلدا داڭعىل بولادى دەپ سەنەمىن.

5. بەلگىلى بىر بەكىتىلگەن نۇسقاسى بولماعان سوڭ, سپورت تەرميندەرىن اركىم بىلگەنىنشە اۋدارىپ جۇر. مىسالى, «اكتسەنتيروۆاننىي ۋداردى» «ەرەكشە سوققى», «ايرىقشا كوزدەلگەن سوققى» دەيتىندەر بار, ول تىپتى بازاربەك توتەنايدىڭ 1994 جىلى جارىق كورگەن «سپورت اتاۋ­لارىنىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىگى» اتتى ەڭبەگىندە سولاي اۋدارىلعان. ەرەكشە – وسوبەننىي, ايرىقشا – ۋني­كالنىي دەپ اۋدارىلادى. ەندەشە, «اكتسەنتيروۆاننىي ۋدارىڭىز» – دىتتەگەن سوققى بولسا, دالمە-دال ماعىناسىن بەرەدى. «شپاگات» – شاتپەن وتىرۋ دەپ اۋدارىلىپ جۇر, شاتقا وتىرىس دەيدى. مەنىڭشە, ەكەۋى دە دۇرىس. «پولۋ­شپاگات» – جارتىلاي شاتپەن وتىرۋ. «كۋبوك» سوزىن ىشىنارا بالاما تۇردە «ساپتىاياق» سوزىمەن الماستىرساق, قانداي تاماشا بولار ەدى. «ساپتىاياق» باسقا ەشقايدا قولدانىلىپ جۇرگەن جوق. «ترەنەردى» «باپكەر» نەمەسە «جاتتىقتىرۋشى» دەپ اتاۋ توڭىرەگىندە بىراز سوزدەر ايتىلىپ جۇر. باپكەر دەپ قازاق ات باپتاۋشىنى ايتادى دەپ ۋاج ايتۋشىلار بار. مەنىڭشە, باسقا جاتتىقتى­رۋشىلارعا قاتىستى دا ايتا بەرۋگە ابدەن بولادى.

 

ەرمۇحامەد ماۋلەن,
سپورت كوممەنتاتورى:

1. سپورت تەرمينىنىڭ جاي-كۇيى وتە ناشار دەپ ويلايمىن. بىر ىزگە تۇسە قويعان جوق. الى اۋدارىلماعان كوپتەگەن سوزدەر بار. جەڭىل اتلەتيكاداعى «كون», فۋتبول­داعى «ناۆەس», «پروسترەل» سوزدەرى وز اۋدار­ما­سىن كۇتىپ تۇر. اركىم ارتۇرلى ايتقان­دىقتان, شاشىراڭقى بولىپ كەتىپ جاتىر.

2. سپورت تەرميندەرىنىڭ اۋدارىلاتىنى دا, اۋدارىلمايتىنى دا بار. سونىڭ قازاقشاعا كەرەكتەرى الى تارجىمالانباعان. حالىقارالىق تەرمينگە اينالىپ كەتكەن «گول», «پاس», «وفسايد», «كورنەر» دەگەندەردى اۋدارۋ قاجەت ەمەس. ويتكەنى ول سوزدەردى بارى تۇسىنەدى. ال تۇسىنىكسىزدەرىنىڭ بالاماسىن تاۋىپ, تىم قۇرىعاندا سينونيم رەتىندە پايدالانۋ كەرەك. بىر-ەكى سوزدى وزىم اۋدارىپ اينالىمعا قوسقانمىن. ونىڭ بىرى ساتتى بولسا, بىرى ساتسىز بولدى. جالپى, وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن كاسىبي ماماندار كەرەك-اق.

3. سپورت جۋرناليسى رەتىندە تەرميندەردى ەش اۋدارماسىز, سول كۇيىندە قولدانعاندى دۇرىس كورەمىن. سەبەبى, اۋدارىپ قازاقشالاساڭ, ونى كوپ ادام تۇسىنبەي, سىناپ جاتادى.

4. كوممەنتاتورلار سپورت تەرميندەرىمەن جيى «قاقتىعىسادى». بارىنشا وقىپ, دايىندالامىز. كەيدە «اۋەلەتە كوتەرىپ», كەيدە «جەر باۋىرلاتا پاس بەرىپ» جاتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا بىراز دۇنيە رەتكە كەلىپ قالدى. فۋتبولدا اسا قاتتى پروبلەما جوق. ال باسقا سپورتتى جۇرگىزگەن كەزدە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر باستالادى.

5. مىسالعا, فۋتبولداعى «وپورنيك» دەگەن سوزدى «ارتقى جارتىلاي قورعاۋشى» دەپ اۋدارىپ, قازىر اينالىمعا ەنىپ كەتتى. بىراق اسا ساتتى اۋدارما دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى, فۋتبولدا «ارتقى جارتىلاي قورعاۋشى» دەگەن ۇعىم جوق. «وپورنيك» دەگەننىڭ وزى «تىرەك» دەگەن ماعىناعا سايادى. ياعني, ول پوزيتسيياداعى ويىنشى – بۇكىل ويىندى جۋساتىپ-ورگىزەتىن قاق ورتاسى. بارى سونىڭ اينالاسىندا جۇرۋ كەرەك. «وپورنيك» فۋتبولدى ۇيىمداستىرادى, باعىت بەرەدى.


تۇيىن 

تۇپتەپ كەلگەندە, سپورتتاعى دۇرىس سوز قولدانىسىنىڭ قالىپتاسۋى بارىمىزگە بايلانىستى. بىز كوبىنە سپورت كوممەنتاتورلارىن سىنعا الىپ جاتامىز. ال باسپاسوزدەگى سپورت تىلىنە اسا كوپ مان بەرە بەرمەيمىز. مۇمكىن, بۇل باعىتتا وقۋلىق شىعارىپ, ورتاق بىر جۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك شىعار?! اشەيىندە, قازاق تىلىنىڭ باي ەكەنىن ايتىپ جاعىمىز تالادى. ال سپورتقا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالامىز. وسى كەدەرگىنى جويا الساق, بۇل سپورت جۋرناليستەرى ۇشىن دە, وقىرمان مەن كورەرمەن ۇشىن دە ساۋاپتى ىس بولار ەدى.


اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*