مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك: قازىنا قارجىسىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك

2176
1
بولىسۋ:

سىز اقتاۋداعى حالىقارالىق اۋەجاي-تەرمينالىنىڭ, «شار-وسكەمەن» تەمىرجولىنىڭ, «سولتۇستىك قازاقستان – اقتوبە وبلىسى» وڭىرارالىق ەلەكتر بەرۋ جەلىسى جوباسىنىڭ بىر بولىگى مەملەكەت پەن جەكە ينۆەستوردىڭ قارجىسىنا سالىنعانىن بىلەسىز بە? وسىنداي ىرى جوبانىڭ قاتارىنا الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولى دا كىرمەك. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوپتەگەن بالاباقشا, ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق ورتالىقتارى, سپورتزالدار مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى بوي كوتەرىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋدە. وسى ورايدا, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك دەگەن نە, مجا-نى دامىتۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قانداي, مەملەكەتپەن ارىپتەستىكتە جوبا قولعا العىسى كەلگەن كاسىپكەرگە قانداي تالاپتار قويىلادى دەگەن ساۋالدارعا «قازاقستاندىق مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماتاەۆ جاۋاپ بەرەدى. 

– تالعات مۇستافاۇلى, قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك بويىنشا قانشا جوبا, قانداي سوماعا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر?
– جالپى العاندا, رەسپۋبلي­كا­لىق دەڭگەيدەگى 6 جوبا جانە ەكو­نوميكانىڭ ارتۇرلى سالاسىنداعى جەر­­گىلىكتى 1012 جوبا ەسەپتە تۇر­عانىن جانە ولاردىڭ جالپى قۇنى بىر تريلليون تەڭگە شاماسىندا ەكە­نىن اتاپ وتكەن جون. ناقتى اي­تا­تىن بولساق, بۇگىنگى كۇنى قۇنى 130,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 222 جو­با ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. ودان بو­لەك, جالپى قۇنى 17,7 ملرد تەڭ­گە­نى قۇرايتىن 99 جوبا بويىنشا جوس­پارلاۋ كەزەڭى اياقتالىپ, جوبا شارت­تارىن قازىناشىلىق ورگاندا تىر­كەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىر. كونكۋرس ساتىسىنا شىققان 158 جوبامەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارىپتەستىك تەتىكتەرىمەن 533 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارى بار.
– سونىڭ ىشىندە ىرى-ىرى رەسپۋب­لي­كالىق دەڭگەيدەگى جوبالاردى اتاپ وتسەڭىز?
– ەڭ ىرى رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەي­­­دەگى جوبالاردى ايتاتىن بول­ساق, بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى – 6. مىسالعا ايتا كەتسەك, «شار – وسكەمەن» تەمىرجولى جوبا­سىن ىسكە قوسۋ جۇك تاسىمالداۋ مەر­زى­مىن ورتا ەسەپپەن10 ساعاتقا تيىمدى ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى كۇنى وسى باعىتتا ۇش جولاۋشى پويىزى جۇرەدى, جىلدىق تاسىمالداۋ كولەمى شامامەن 40 ملن توننانى قۇرايدى.
اقتاۋداعى حالىقارالىق اۋەجاي-تەر­مينالىن ايتا كەتەتىن بولساق, بۇل جوبا بويىنشا وتكىزۋ مۇمكىندىگى ساعاتىنا 350 جولاۋشىنى قۇرايتىن جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالى بىر جىل ىشىندە سالىنىپ, بۇگىنگى تاڭ­دا تابىستى قىزمەت اتقارىپ تۇر. تاعى بىر ماڭىزدى جانە ىرى جو­با – «سولتۇستىك قازاقستان – اق­تو­بە وبلىسى» وڭىرارالىق ەلەكتر بەرۋ جەلىسىن سالۋ جوباسى ەكى كىشى ستان­سانى كەڭەيتۋدى جانە 487 شاقىرىمعا سوزىلاتىن ەلەكتر بەرۋ جەلىسىن قوس­تاناي مەن اقتوبە وبلىستارى ار­قىلى سالۋدى كوزدەدى. 500 كۆ «سول­تۇستىك قازاقستان – اقتوبە وب­لىسى» وڭىرارالىق ترانزيتىنىڭ ىسكە قو­سىلۋى – بۇكىل قازاقستان ۇشىن ۇز­دىك جوبا.
سوڭعى ۇلكەن جەتىستىگىمىز – بيىل باستالعان جوبالاردىڭ ىشىن­دەگى ەڭ اۋقىمدىسى – ۇلكەن ا­ل­ماتى اينالما اۆتوموبيل جو­لىن (باكاد) سالۋعا قاتىستى جوس­پار­لانعان قۇنى 512 ملرد تەڭگەنى قۇراي­تىن كونتسەسسييالىق جوبا. وز­دەرىڭىز بىلەتىندەي, تۇركييا جانە وڭ­تۇستىك كورەيا كومپانييالارى كون­سورتسيۋم قۇرىپ ىسكە اسىرىلاتىن بۇل جوبانىڭ الماتى قالاسى مەن وعان شەكتەس ەلدىمەكەندەر ۇشىن ماڭى­زى زور.
– وسى ورايدا ايتا كەتىڭىزشى, مەم­لەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى قانداي, مەملەكەت ۇشىن تيىمدىلىگى نە? ينۆەستور ۇشىن قانداي پايداسى بار?
– ەلىمىز ۇشىن مجا-نى دامى­تۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعى وتە جوعارى. الەمدىك جاھاندانۋ ۇردىسى قارقىندى جۇرىپ جاتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك وزىق, دامىعان مەملەكەتتەر ارتۇرلى داعدارىستاردان وتۋ جولدارىن, ۇزدىك تاجىريبەلەردى كورسەتىپ جاتقاندا, قازاقستان شەتتە قاراپ تۇرماۋى تيىس. سول مەملەكەتتەردە ورىن ال­عان جاعدايلار, بىزدە دە ورىن الۋى مۇمكىن. سەبەبى, «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى» دەگەندەي, الەم­دىك قاۋىمداستىق بىر-بىرىمەن تى­عىز بايلانىستى. ال بۇل ماسەلە­لەر­دى دامىعان مەملەكەتتەر سەكىل­دى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك تەتىگى ارقىلى شەشۋ, بىرىن­شى­دەن – وتە تيىمدى, ەكىنشىدەن – ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىق­پالىن تيگىزەدى. الايدا سول پروب­لەمالى جاعدايلاردى تۋعىزباي, شە­تەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى الدىن الاتىن بولساق, تىپتەن كەرەمەت. ويتكەنى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ ال­دىندا پوزيتسيياسىن ناقتىلاپ, ابى­رويىن كوتەرەدى. مىنە, وسى سا­لادا, وسى تۇستان قاراستىرار بولساق, مەم­لەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بايقايمىز.
مەملەكەت ۇشىن مەملەكەتتىك-جە­كەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ تيىمدىلىگى سول, ەڭ الدىمەن وسى مەحانيزمدى تيىم­دى پايدالانا وتىرىپ مەم­لە­كەت وزىنە جۇكتەلگەن, حالىق الدىن­دا­عى مىندەتتەرىن, الەۋمەتتىك فۋن­كتسييالارىن جۇزەگە اسىرادى. ەكىنشىدەن, ارىپتەستىك ارقىلى مەم­لەكەت ينفراقۇرىلىمدىق جۇيە­لەردى دامىتۋدى جىلدامداتادى جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ايتارلىقتاي جەڭىل­دەتەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى ەكوكونوميكانىڭ ارتۇرلى سالالارىن دامىتۋدا وزىق تەحنولو­گييالار مەن تاسىلدەردى پايدالانا وتىرىپ قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قا­جەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرا الا­دى. ۇشىنشىدەن, قازىرگى ۋاقىتتا جۇ­مىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋدە مجا تيىمدى قۇرال بولىپ تۇر. ال ينۆەستور ۇشىن تيىمدىلىگىنە توق­تالار بولساق, جەكە ارىپتەس جوبا بويىن­شا وزىنىڭ ورىنداعان جۇمىسى, سالعان وبەكتىسى جانە كورسەتكەن قىزمەتتىك شىعىندارى مەن بەلگىلى بىر دەڭگەيدەگى پايدانى مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك شارتىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس وتەي الادى جا­نە وعان مەملەكەت كەپىل بەرەدى. سو­نىمەن قاتار بيزنەس م ەملەكەتپەن ۇزاق­مەرزىمدى, تۇراقتى شارت جاساي وتى­رىپ, وزىنىڭ كەلەشەكتەگى ماقسات­تارىن جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك الادى.
– 2017 جىلى «مەملەكەتتىك-جە­كە­شەلىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, وسى با­عىتتاعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جەڭىلدەتىلىپتى. بۇل وزگەرىستەردەن وڭ نا­تيجە بار ما?
– «قازاقستاندىق مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعى» اق مجا تەتىكتەرىنىڭ ەنگىزىلۋىن جانە ولاردىڭ قايسىسى اناعۇرلىم سۇ­رانىسقا يە بولاتىنىن تۇراق­تى زەرتتەپ وتىرادى. وسى زەرت­تەۋ ناتيجەسىندە 2017 جىلى «مەم­لە­كەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك تۋ­را­لى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جا­سالعان. اتالعان وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – كاسىپكەرلەر ۇشىن مەملەكەتتىڭ ارىپتەسى بولۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋى جانە بارىنشا قىسقا مەرزىم ىشىندە ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرۋ.
2017 جىلى 30 قاراشادا قابىل­دان­عان زاڭعا سايكەس, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك بويىنشا جوبالاردى كەلىسۋ مەن سا­راپ­تاما مەرزىمدەرى 7 ايدان 3 اي­عا دەيىن قىسقارتىلىپ, ىسكە اسىرۋ ۇدەرىستەرى جەڭىلدەتىلدى. ەكىن­شىدەن, باعدارلامالىق مجا-نى ەنگىزۋ ارقىلى, جەكە ارىپتەستى ىرىكتەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردا اربىر سالا ۇشىن جەڭىل, قوسىمشا ساراپتاماسىز تىركەۋگە مۇم­كىندىك تۋدى. ۇشىنشىدەن, مەم­لە­كەتتەن ۇزاقمەرزىمدى تۇتىنۋ كە­پىلدىگى كەمىندە 3 جىلدىق مەرزىمگە مجا جوبالارى اياسىندا بەرىلەتىن بولدى. تورتىنشىدەن, «مەملەكەتتىك ارىپتەس» ۇعىمىن وزگەرتۋ ارقىلى ونى­مەن قامتىلاتىن سۋبەكتىلەر قا­تارى كەڭەيدى. جوعارىدا ايتىپ كەت­كەندەي, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارىپتەستىك تەتىكتەرىمەن 533 جوبا بويىنشا جوسپارلاۋ جۇ­مىس­تارىن باستاۋى – وسى وزگە­رىس­تەردىڭ بىردەن-بىر ناتيجەسى.
– مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك باعىتىندا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان قانداي ماسەلەلەر بار?
– تۇيىنى شەشىلمەي تۇرعان ماسە­لە­لەر جوق ەمەس, بار. بىرىنشىدەن, وز قارجىلىق قۇرالدارىمىزدىڭ جە­تىسپەۋى, قولجەتىمدى قوردىڭ بول­ماۋى, بانكتەردىڭ پايىزدىق ۇس­تەماقىلارىنىڭ جوعارىلىعى, قار­جىلىق ينستيتۋتتاردىڭ پاس­سيۆتى جۇمىس ىستەۋىن ايتۋعا بو­لا­دى. ەكىنشىدەن, سالالىق جانە سا­لاارالىق بىرەگەيلىكتىڭ بولماۋى جانە سالالىق زاڭنامالاردا مجا-نى ەنگىزۋگە كەدەرگى بولاتىن شەك­تەۋلەردىڭ كوپتىگى. مجا ەلىمىزگە ەن­گىزىلگەننەن بەرى ۇزدىكسىز زەرت­تەلۋ­دە. بۇل ۇردىس ناتيجەسىز ەمەس, انىق­تالعان ماسەلەلەرگە وز ۋاقى­تى­مەن شەشىمدەر دە تابىلىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل باعىتتا جۇمىستار وز جالعاسىن تابادى.
– اتالعان باعىت بويىنشا جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ىشىندە قانداي سالالارداعى جوبالار باسىم?
– ەگەر جوبالارعا سالا بويىنشا تال­داۋ جۇرگىزسەك, وندا تىركەلگەن 222 جو­بانىڭ ىشىندە 114-ى بىلىم بەرۋ سا­لاسىنا باعىتتالعان. ال ناقتىراق ايتار ايساق, مەكتەپكە دەيىنگى بىلىم بەرۋ. بۇل, ارينە, حالىق سانىنىڭ ارتۋىمەن تىعىز بايلانىستى دەپ ەسەپتەيمىز, ال بيزنەس بالاباقشامەن قامتۋ جانە ودان تابىس تابۋ جاعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ودان كەيىنگى ورىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى, مۇندا – 48 جوبا. سونىمەن قاتار 30 جوبا دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت سالاسىندا بەكىتىلگەن. وسىلايشا, حا­لىقتىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك قاجەت­تىلىگى مەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋى ۇشىن كەپىل بولاتىن باعىتتار قام­تىلىپ وتىر. وسى سالالار بويىنشا ينۆەستورلاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى باسىم. ارينە, باسقا سالالار قا­راس­تىرىلىپ جاتقان جوق دەۋگە بول­مايدى. تىركەلگەن 222 جوبانىڭ قال­عان 30-ى ەلىمىزدىڭ باسقا دا الەۋ­مەتتىك سالالارىنا باعىتتالعان.
– مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىككە شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قىزى­عۋشىلىعى قانداي?
– ەگەر وتكەن 2006-2017 جىلدار ارا­لىعىنا كوز جۇگىرتسەك, سول 9 جىل ارالىعىندا بار-جوعى 23 مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك شارتى جاسالعانىن بايقايمىز. ودان كەيىنگى جىلداردى سالىستىرا كەتسەك, تەك 2017 جىلدىڭ وزىندە 160 شارتقا قول قويىلدى. وسى كورسەتكىشتىڭ وزى ينۆەستورلاردىڭ قانشالىقتى قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتقانىن جانە مجا تۋرالى قانداي تۇسىنىك قا­لىپتاسقانىن ايقىنداپ تۇر. بۇل بيزنەستىڭ قاجەتتىلىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ مجا سالاسىنداعى زاڭنامانى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ, ولارعا جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ناتيجەسى دەسەك, قاتە­لەسپەيمىز.
– بۇل رەتتە جوباعا قاتىسقىسى كەل­گەن كاسىپكەرگە قانداي تالاپتار قويى­لادى?
– جالپى, وسى باعىتتاعى بارلىق ىس-ارەكەت «مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلەدى. وسى زاڭنىڭ 32-بابىنا ساي, جەكە ارىپتەستىڭ كونكۋرسقا نەمەسە تىكەلەي كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋى ۇشىن زاڭدى تۇلعالارعا قۇقىق قابىلەتتىلىگىنىڭ, جەكە كاسىپكەرگە ازاماتتىق ارەكەت قابىلەتتىلىگىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. وعان قوسا, كاسىپكەردىڭ تولەم قا­بى­­لەتتىلىگى, سالىق بەرەشەگىنىڭ بول­ماۋى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. مەم­لەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك شارتى بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ۇشىن قاجەتتى قارجىلىق-ما­تەريالدىق جانە ەڭبەك رەسۋرس­تارى بولۋى تيىس. سونىمەن قاتار بانك­روتتىق شەگىندە تۇرعان كاسىپ­كەرلەر جوباعا قاتىسا المايدى. تالاپ بويىنشا, بانكروتتىق نە تاراتۋ راسىمىنە جاتپاۋى, بالانستىق قۇنى تيىستى نەگىزگى قاراجات قۇنىنىڭ ون پايىزىنان اساتىن مۇلكىنە تىيىم سالىنباۋى تيىس. تاعى بىر تالاپ – سوڭعى ۇش جىل ىشىندە جا­سال­­عان مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپ­تەستىك شارتتارى بويىنشا مىن­دەتتەمەلەردى ورىنداماعانى ۇشىن سوت شەشىمى نەگىزىندە جاۋاپقا تارتىلماۋى كەرەك.
– مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك بويىنشا ەل قازىناسىنان بو­لىنگەن قارجى قالاي قايتارىلادى, ونى كىم باقىلايدى?
– بىرىنشىدەن, مجا بويىنشا قار­جى تەك ەل قازىناسىنان بولىنەدى دەۋگە بولمايدى. مىسالى, قازىر جەكە ارىپتەستەردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جاسالعان شارتتاردىڭ جالپى سومماسى 120 ملرد تەڭگەگە جەتتى, ياع­ني وسىنداي كولەمدەگى قارجى مەم­لەكەت قالتاسىندا قالدى. ەكىنشىدەن, مجا جوبالارى تەڭگەرىمدىلىك قاعي­داسىن نەگىزگە الا وتىرىپ جاسالادى. ياعني, مەملەكەت جەكە ارىپتەسپەن كە­پىلدىكتى, تاۋەكەلدى جانە كىرىستى تەڭ­دەي بولىسەدى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجى بولىنىپ, ال جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جەكە ارىپتەسكە جۇكتەلەدى. ال «ساتتى جۇزەگە اسىرىلعان» مجا جوباسى مەملەكەت ۇشىن ونىڭ الدا بولاتىن, سول شىعارىلعان قارجىدان دا ۇلكەن شىعىنداردان قۇتقارۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. «شىعىس بول­ماي, كىرىس بولماس» دەگەندى بيز­نەسمەندەر تۇسىنە باستادى. جا­نە بۇل تەك الىپ-ساتۋعا عانا باي­لا­نىستى ەمەس. مەملەكەتتىڭ وزى قارجىلاندىرعان جوبالارى ۇشىن وتەم الۋى جوعارىدا اتالعان, «مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭنىڭ 9-بابىنىڭ 2-تار­ماعىندا كوزدەلگەن. ياعني, ول نورما بويىنشا تەك جەكە سەرىكتەس ەمەس, سونىمەن قوسا, مەملەكەتتىك سەرىكتەس تە وز شىعىندارىن وتەي الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان ۇمىتجان جاپار

بولىسۋ:

1 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ


*

وقۋعا كەڭەس بەرەمىز