ۇي شارۋاسىنداعى ايەلدىڭ دە مۇڭى بار…

1219
0
بولىسۋ:

2018 جىل حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا كوپتەگەن جاڭالىقتارىمەن كەلدى. جىل باسىندا جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسى ەنگىزىلسە, شىلدەنىڭ بىرىنەن زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ مەن تولەۋ جۇيەسى وزگەردى.

بيىك مىنبەرلەردەن مۇنىڭ بار­لىعى «حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ارتتىرىپ, كەدەيلىك شەگىنەن شىعارۋ ۇشىن جاسالىپ جاتقان قادامدار» دەپ قانشا ايتىلسا دا, ىس جۇزىندە قارا­­­پا­يىم حالىقتىڭ ال-اۋقاتىن جاقسارتىپ تۇرعانى شامالى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تابىسى از, تۇر­مى­سى تومەن وتباسىلارعا بەرىلەتىن اتاۋلى كو­مەك, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شە­گىن­دەگى وتباسىلاردىڭ بالا­لارىنا بەرىلەتىن جاردەماقى مەن كوپ­بالالى وتباسىلار الاتىن ار­ناۋ­لى مەملەكەتتىك جار­دەم­اقىنىڭ باسىن بىر «اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كو­مەككە» بىرىكتىرگەنى بەل­گىلى. وسى جۇيەنى ەنگىزگەلى بەرى, كوپ­بالالى وتباسىلارعا تولە­نەتىن 9900 تەڭ­گە توقتاتىلدى. ايتەۋىر, كوپبالالى وتباسى رەتىندە 2018 جىلعا دەيىن قۇجات راسىمدەگەندەرگە تيىسكەن جوق.
ارينە, بۇل حالىق اراسىندا ماسىلدىقتى جويۋ, ەڭبەككە قابى­لەتتى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قام­تۋ باعىتىندا جاسالعان قا­دام ەكەنى ايقىن. الايدا كوپ­با­لالى وتباسىلارعا (4 بالادان باس­تاپ ەلىمىزدە كوپبالالى وتباسى بولىپ ەسەپتەلەدى) بەرىلەتىن ارنايى جاردەماقىنىڭ الىنىپ تاستا­-لۋى حالىقتىڭ, اسىرەسە كوپبا­-لالى انالاردىڭ كوڭىلىنەن شىق­پاي تۇر. سەبەبى, بۇل بالا سانى­-نىڭ ارتقانى ۇشىن بەرىلەتىن از دا بولسا كومەك ەدى. ويتكەنى كوپ­بالالى وتباسى وتاناسىنىڭ جۇ­مىسقا شىعۋعا ەشبىر مۇمكىندىگى جوق. بالا-شاعانىڭ كۇندەلىكتى كۇتىمى, تاماعى, ولاردىڭ ساباققا دايىندىعى, ۇي شارۋاشىلىعى بار­لىعى – ايەلدىڭ موينىندا. ۇي شارۋاسىندا وتىرعان ايەل «جۇ­مىسسىز» سانالسا دا, ونىڭ اتقا­راتىن شارۋاسى باستان اسادى.
وسىدان 9 جىل بۇرىن سول كەز­دەگى ماجىلىس دەپۋتاتى باقىت سىز­دىقوۆا ۇي شارۋاسىنداعى ايەلدەرگە ارنايى جالاقى تولەۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعان بولا­-تىن. جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرى بۇلىڭعىر, جوعارى جاقتان ەشبىر قولداۋ تاپپاسا دا, بۇل باستاما­نىڭ جانى بار ەدى. ويتكەنى ۇزاق جىلدار ۇي شارۋاسىندا وتىرعان ايەل الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ مەن زەينەتاقى جۇيەسىنەن دە شەت قالادى. جۇمىس ىستەيتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ جالاقىسىنىڭ 10 پايىزى زەينەتاقى قورىنا, 5 پايىزى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارىلىپ وتىراتىنى بەلگىلى. اۋىرىپ-سىرقاپ قالسا دا, ۋاقىتشا جۇمىسىنان ايىرىلسا دا, دۇنيەگە پەرزەنت اكەلەم دەپ دەكرەتكە شىقسا دا, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان ازىن-اۋلاق قارجىعا ۇمىتتەنە الادى. بالا كۇتىمىمەن دەكرەتتىك دەمالىستا وتىرعان شاعىندا دا ەڭبەك وتىلى ەسەپتەلىپ تۇرادى. زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە, بازالىق زەي­نەتاقى­دان بولەك, مىندەتتى زەينەتاقى جيناعىنان تولەم تولەنەدى.
ال ومىرىن بالا مەن ۇي شا­رۋا­سىنا ارناعان ايەلدەردىڭ مۇنداي مۇمكىندىگى جوق. ويتكەنى ەشبىر جارنا, تولەم جاسامايتىندىق­تان, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنەن تىس قالىپ وتىر. ەگەر 5 بالا تۋىپ, سونى امان-ەسەن وسىرسە, 53 جاسىندا بالا سانىمەن زەي­نەتكەرلىككە شىعا الادى. «كۇمىس القا», «التىن القا» يەسى بولسا, ارينە سالىق جەڭىلدىكتەرى, القا­نىڭ ارنايى اقشاسى بار. بىراق ۇي شارۋاسىنداعى ايەلدىڭ بارلىعى التىدان بالا تاۋىپ جاتقان جوق.
قازاقستانداعى زەينەتاقى جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگە­رىستەرگە سايكەس, الداعى ۋاقىتتا ەل تۇرعىندارى زەينەتاقىسىن مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن قانشا كولەمدە, قانشا ۋاقىت تولەگەنىنە بايلانىستى الاتىن بولادى. ياعني, اي سايىن اۋدارعان جارناسى مەن ەڭبەك جىلدارى ەسەپكە الىنادى. زەينەت جاسىنا جەتكەندە جاقسى زەينەتاقى الۋ ۇشىن جاقسى قىزمەت ىستەپ, تۇراقتى جارنا اۋدارىپ وتىرۋعا تيىسسىڭ. ەشبىر جارنا جاساماساڭ, ەڭ تو­مەن­گى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پا­يىزىنا ريزا بولۋعا تۋرا كەلەدى.
بالا تاۋىپ, ۇي شارۋاسىندا وتىرعان ايەلدەردىڭ مىندەتتى جارنا اۋدارماق تۇرماق, جولدا­سىنىڭ تاپقان ايلىعى شايلى­عىنا جەتپەي جاتادى. ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك كامسىزداندىرۋ جۇ­يەسىنەن شەت قالعان ازاماتتاردى ەسەپكە الىپ, بىر جۇيەگە ەنگىزۋ ۇشىن ارنايى بىرىڭعاي تولەم ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتقانى بەلگىلى. قازاقستانداعى 2,5 ميل­ليونعا جۋىق وزىن-وزى جۇمىسپەن قامتۋشى حالىقتى جۇيەگە ەنگىزۋ ۇشىن جاساپ جاتقان قادام بو­يىن­شا, ولاردىڭ قالادا تۇراتىندارى اي سايىن – 2500, اۋىلدىق جەردە تۇراتىندارى 1200 تەڭگە كولەمىندە جارنا تولەپ تۇرۋى تيىس. ازىرگە تالقىلاۋدان وتىپ جاتقان بۇل ۇسىنىس جىل سوڭىنا دەيىن زاڭدى تۇردە بەكىتىلمەك.

اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ اڭگىمەسى كوپ
اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسىن ەنگىزگەلى بەرى, ونى الۋ­دىڭ دا جىرى كوبەيىپ كەتكەن. بۇل كومەكتىڭ شارتتى جانە شارتسىز بوپ بولىنەتىنى تاعى بار. شارت­سىزى – جۇمىس ىستەۋگە ەش مۇم­كىندىگى جوق, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن, 1 نەمەسە 2 توپتاعى مۇ­گەدەكتىگى بار, جۇمىس ىستەۋگە دەن­ساۋلىعى مۇلدەم جارامايتىن وتباسىلارعا تاعايىندالسا, شارت­تىسى ەڭبەككە جارامدى جانى بار وتباسىلارعا بەرىلەدى. بۇل جار­دەماقىنى الۋ ۇشىن مىڭ سان قۇ­جات جيناپ, بۇكىل وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ كىرىسى تۋرالى قاعاز وت­كى­زەسىڭ. اكە-شەشەنىڭ زەي­­نەتاقىسى, وقۋداعى بالانىڭ شا­كىرتاقىسى, 1 جاسقا دەيىنگى سابي­دىڭ جار­دەماقى­سى– بارلىعى وت­باسىلىق تابىسقا كىرەدى. ماسەلەن, اكە-شەشەسىمەن بىرگە تۇراتىن وت­باسى ۇشىن قارتتاردىڭ الاتىن زەي­نەتاقىسىن قالايشا وتبا­سى­لىق كىرىس دەپ ەسەپتەۋگە بولادى? جاسى كەلگەن جانداردىڭ دارى-دارمەگى, جۇرىس-تۇرىسى بار ەمەس پە? «قار­تايعاندا بەينەتىمنىڭ زەينەتىن كورەم» دەگەن كىسىلەردىڭ زەي­نەتاقىسىن بالالارىنىڭ وت­باسىلىق تابىسى رەتىندە قاراس­تىرۋ قيسىنعا كەلمەيدى. نەمەسە بىر ۇيدە تىركەلگەن اعايىندى­لاردىڭ تابىسىن ورتاق دەپ تاۋىپ, ەكى ۇيلى جاننىڭ بارىنە بولىپ تاس­تاۋ قانشالىقتى زاڭدى? ولار باسقا ۇيى بولماعان سوڭ بىر جەرگە تىركەۋگە تۇراتىنى انىق. قانشا جەردەن اعايىندى بولسا دا, ەكى بولەك وتباسىنىڭ تابىسى دا, شى­عىنى دا ورتاق بولماق ەمەس.
اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى الۋ ۇشىن وتباسىلىق بۇكىل كىرىستى جان باسىنا شاققاندا ارقاي­سىسىنا كەلەتىن سوما كۇنكورىس شەگىنىڭ 50 پايىزىنان اسپاۋى تيىس. بۇل شامامەن قازىرگى كەزدە 15 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر وتباسىنىڭ جان باسىنا شاق­قان­داعى تابىسى 13 مىڭ تەڭگە بولسا, قالعان 2 مىڭ تەڭگەنى مەملەكەت تولەيدى. شارتتى دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل كومەكتى العان سوڭ, مەملەكەتتىڭ ۇسىنعان جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىنداعى ۇسىنىس­-تارىن قابىل الۋ كەرەك. بىراق تا اناسى جۇمىسقا شىعىپ كەتسە, ۇيدەگى بالا-شاعاعا كىم يە بو­-لادى? سوندىقتان بالا كۇتىمى­مەن ۇيدە وتىرعان انالاردى قول­داۋدىڭ باسقا دا مەحانيزمدەرىن قاراستىرعان جون. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, جىل باسىنان بەرى ەل بويىنشا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى 72 مىڭ­داي وتباسى الىپتى. بۇل وت­باسىلارداعى جان سانى 368 مىڭ­نان اسادى.

جورگەكپۇلدى وسىرۋگە نە كەدەرگى?
جىل باسىنان بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىر رەتتىك جورگەكپۇل كوبەيىپ, 1-3 بالالار ۇشىن – 91330 تەڭگەنى قۇراسا, 4 بالادان ارى قاراي – 151 515 تەڭگە تولەنەدى. ارينە, بىر رەتتىك جورگەكپۇلدىڭ كولەمىنە ايتار داۋىمىز جوق. الايدا جۇمىس ىستەمەيتىن ايەل­دەردىڭ بالا كۇتىمىنە بايلانىستى 1 جاسقا دەيىن الاتىن جار­دەم­اقىسىنىڭ كولەمى ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەدى. بۇكىل حالىققا «جار­دەماقى وستى» دەپ جار سالعاندا, ونىڭ بار كوبەيگەنى – مىڭ-اق تەڭگە. ماسەلەن, 2017 جىلى جۇ­مىس ىستەمەيتىن ايەلدەر بىرىنشى بالادا 13070 تەڭگە السا, 2018 جىلدىڭ باسىنان بەرى – 13 853 تەڭگە, ەكىنشى بالا ۇشىن وتكەن جىلى 15 452 تەڭگە تولەنسە, بيىل 16 839 تەڭگەنى قۇرادى. ال ۇشىنشى بالا ۇشىن بەرىلەتىن جاردەماقى 17 812 تەڭگەدەن – 18 880 تەڭگەگە كوبەيدى. تورتىنشى بالاسىن دۇ­نيەگە اكەلگەن انالارعا باقان­داي 21405 تەڭگە بەرىلەدى.
بالالى وتباسىلاردى قولداۋ ماقساتىندا بىر رەتتىك جورگەكپۇل 2003 جىلدان بەرى تولەنىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كە­زەڭدە, 2003 جىلعا دەيىن بوسانعان انالار مەملەكەتتەن ەشقانداي كومەك كورمەگەن. ال 1 جاسقا دە­يىنگى جاردەماقىنى تولەۋ 2006 جىلدان بەرى قولعا الىنعان. ارينە, جوقتان جاقسى دەگەنى­مىزبەن, قازىرگى قىمباتشىلىق زامانىندا انا مەن بالاعا دەگەن قارجىلاي قولداۋدىڭ كولەمى 3 قاپ ۇننىڭ قۇنىنا جەتپەي تۇر­عانى كوڭىل قىنجىلتادى.
وسى ورايدا جاس انالاردىڭ اراسىندا شاعىن ساۋالناما جۇر­گىزگەن ەدىك. كوپشىلىگى قازىرگى كەزدە 1 جاسقا دەيىن بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 30-40 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلسە دەگەن ويىن ايتادى. وعان قوسا, جۇمىس ىستەيتىن قىز-كەلىنشەكتەر بالا 3 جاسقا تول­عانشا الاڭسىز ۇيدە وتىرۋ ۇشىن جاردەماقى بەرىلەتىن ۋاقىتتى دا سوزۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. ويتكەنى قازىر كوپتەگەن جاس وتباسىلاردىڭ باسىندا يپوتەكاسى, بولماسا نەسيەسى بار.
ار بالا وز نەسىبەسىمەن تۋادى دەسەك تە, بالاعا بەرىلەتىن جار­دەماقىنىڭ كولەمى ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ جارتىسىن­داي بولۋى – قازاقستان سىندى الەۋمەتتىك باعىت العان, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنە كىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعان ەل ۇشىن ۇلكەن سىن. جاقىندا فريدريح ەبەرت قورى ۇيىمداستىرعان «ەۋروپا, قىتاي, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك مەم­لەكەت: ترەند جانە سىن-قاتەر» دەگەن جيىنعا قاتىسۋشى سا­راپ­شىلار قازاقستانداعى قازىرگى الەۋمەتتىك ساياساتپەن ەلىمىز ال­داعى 20-30 جىلدا دامىعان وتىز­دىقتىڭ قاتارىنا ىلىنە دە ال­ماي­دى دەپ تۇجىرىمدادى. ويتكەنى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك جونىندەگى الەمدىك يندەكسى بۇۇ-نىڭ ادامي دامۋ يندەكسىمەن بى­رىكتىرىلىپ, ەلدىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگى تەك ادام كاپيتال دەڭگەيى­-مەن ولشەنەتىن بولعان. بۇعان دەيىن باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭ­گەيى جىو-نىڭ جان باسىنا شاق­قانداعى كورسەتكىشىمەن ايقىن­دالاتىن ەدى. ويتكەنى الەمدىك فو­رۋم ساراپشىلارى بۇكىل ما­سە­لە­نىڭ شەشىمى ادامعا كەلىپ تى­رەلەدى دەپ تۇجىرىمدايدى. ال قازاق­ستانداعى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭ­گەيى, ادام كاپيتال كور­سەتكىشى دامىعان وتىزدىقتىڭ اينا­لاسىنا دا جۋىمايدى.
تۇيىن
ارينە, بالانى اركىم وزى ۇشىن تۋىپ, باعىپ-قاعادى. دەگەنمەن مەملەكەت تە ەلى­مىزدىڭ دەموگرافييالىق جاع­دايىن جاقسارتۋ ۇشىن, ار وتباسىندا بالا سانىنىڭ كوبەيۋىنە مۇددەلى بولۋى شارت. ساننان ساپا شىعا­تىنى ايقىن. بالا تۋۋ كور­سەتكىشىنىڭ وسۋى – ادام كا­پيتالىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. اناسى جۇمىس دەپ شابىلماي, جولداسىنىڭ بىر جاعىنا شىعىسام دەپ جۇ­گىرمەي, ەڭ قۇرىعاندا 3 جىل ۇيدە بالا تاربيەسىمەن اينالىسىپ, وتباسىنىڭ ۇيىت­قىسى بوپ وتىرسا, بالا ۇشىن ودان ارتىق ەشتەڭە كەرەك ەمەس. قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ قاسىرەتى – وزى ۇيدە وتىرىپ, الاڭسىز بالا تار­بيەسىمەن اينالىسۋىنا مۇم­كىندىگى جوق. كوپكە توپىراق شاشپايىق, قالادا تۇرا­-تىن, جۇمىس ىستەيتىن ايەل­دەردىڭ باسىم بولىگى 1 جاسقا تولار-تولماستان بالانى ەنەگە, كۇتۋشىگە, اقىر اياعى بالا-باقشاعا تابىستاپ, جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى. ال سابي 1 جاسقا دەيىن كۇنى-تۇنى اناسىنىڭ قاسىندا بولىپ, ايالى الاقانىنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ, انا سۇتىن ەمىپ, مەيى­رىمگە قانىپ وسۋى كەرەك. ادەت­تە كوپ ايتىلاتىن «ادام كاپيتالى – مەملەكەتتىڭ باس­تى بايلىعى» دەگەن سوز ايتىلعان جەردە قالماس ۇشىن, راسىندا الەۋمەتتىك باعىت العان مەملەكەت بول­عىمىز كەلسە, انا مەن بالاعا دەگەن قامقورلىقتى اياماۋ قاجەت. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ بۇل سالاعا بۇگىن سالعان ين­ۆەستيتسيياسىنىڭ ەرتەڭ اكە­لەتىن ديۆيدەنتى مول بولماق.

 

ۇمىتجان جاپار

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*