كوپ تيىنعا – بىر «تيىن»

1976
1
بولىسۋ:

قازاقتا «يت تىرلىك» دەگەن تىركەس بار. جاقىندا «تيىن تىرلىك» دەيتىن ساناعا سىڭەتىن سىڭايلى. ويتكەنى قالاداعى قاربالاس پەن كۇيبەڭدى تىنىمسىز تيىنمەن جيى بايلانىس­تىرادى. الماتىلىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلى­گىن بىلدىرەتىن الىپ تيىن اتاكەنت كورمە ورتا­لىعىنىڭ دال الدىنان ورىن تەپتى. بيىك­تىگى تورت عيماراتپەن پارا-پار نىسان توعىز اي تۇرادى دەسەدى. ودان كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولارى بەلگىسىز. سەبەبى, سابان شوپ ۋاقىت وتە كەلە وڭىن جوعالتاتىنى بار. وسى تيىن ۇشىن «جوعالعان», ياكي جۇمسالعان قاراجات – 23 ميلليون تەڭگە.

القيسساسىن جاقسى جاڭالىقتان باستا­يىق. 12 مەترلىك نىسان ەلىمىزدىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن. ياعني, ەڭ ۇلكەن ارت-نىسان رەتىندە تىركەلدى. بىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل – ەكو-نىسان. سەرتيفيكات تا سول ۇشىن بەرىلگەن. ديزاينى مەن قۇرىلىسىنا ۇش ايعا جۋىق ۋاقىت كەتكەن. اتاكەنت ماڭىنا ورنالاستىرۋىنىڭ دا پالساپاسى بار: اۋەزوۆ پەن تيميريازەۆ, جازۋشى مەن بوتانيكتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان كوشەلەردىڭ قيىلىسىنا تابيعي نىسان قويىلىپ وتىر. الماتى قالالىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇل ماڭايدىڭ نەلىكتەن تاڭدالعانىن ايتىپ بەردى. «تيىن» – قالاداعى جاياۋ جۇرگىنشىلەر اۋماعىن جاقسارتۋ ۇشىن جاسالىپ وتىر دەسەدى. «ورىن تاڭداۋ وڭاي بولعان جوق. نىسان الىستان كورىنىپ تۇراتىنداي جەرلەر كوپ. بىراق جانىنا بارىپ سۋرەتكە تۇسۋگە ىڭعايلى بولسىن دەدىك. سوندىقتان سوڭعى شەشىمىمىز اتاكەنت بولدى» دەيدى نايليا مۇلىكوۆا.
«تيىندى وتە ۇلكەن قىلۋىمنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرە كەتەيىن. ادەتتە, بىز كىشكەنتاي تيىندى كورىپ, قانداي سۇيكىمدى دەپ تامسا­نامىز. ەندى, بۇل تيىن الماتىلىقتارعا قاراپ قانداي سۇيكىمدى ادامدار دەيدى. كولەمى مەن سالماعى بويىنشا بۇل نىسان – جوبالارىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى. بىراق بيىكتىگى بويىنشا 15 مەترلىك باوباب اعاشىنان الاسا. سابان – اۋىلشارۋاشىلىق ماتەريالى. اۋىلدا كوپ قولدانىلادى. قالانىڭ تاس عيماراتتارىن كورىپ شارشا­عاندار ۇشىن جاعىمدى كورىنىس بولسىن دەدىك. الماتىداعى ومىردى ايقىن كورسەتەتىن نىسان دەپ ويلايمىن. ويتكەنى تيىندەر قالا تۇرمىسىن بەينەلەيدى. ولار دا بىز سيياقتى ومىرگە بەيىمدەلدى. بىز سيياقتى تىرمىسىپ عۇمىر كەشەدى. تيىننىڭ قولىندا جاڭعاق بار. ول – سىيدىڭ بەلگىسى. ياعني, جارقىن بولاشاقتى بىلدىرەدى. قاتتى قىسىپ ۇستاپ العان. كوزى دە باقىرايىپ, ەشكىمگە بەرمەي­مىن دەپ تۇرعانداي» دەيدى ينستاللياتسييا اۆتورى, سۋرەتشى الەكس رينسلەر.
قازىر ساپ-سارى بولىپ تۇرعان سابان ۋاقىت وتە كەلە قارايادى. دەمەك, بۇل نىسان­نىڭ سۇلۋلىعى ۋاقىتشا. الەكس رينسلەر – كونتسەپتۋاليست-سۋرەتشى. بىر قىزىعى, ول جاساعان ەكو-نىساندارىن ورتەپ تاستايدى ەكەن. وزىندىك داس­تۇرىن ەستىپ تاڭعالعانى­مىز راس. جاستىق شا­عىمدا وتپەن بي­لەۋمەن اي­نالىسقان سۋرەتشىنىڭ سونداي ادەتى بار ەكەن. بىراق تيىندى ورتەمەيتىن بولىپتى. «الەكس العاشىندا ادەتىنە باسىپ, ورتەۋ تۋرالى ۇسى­نىس ايتقان. بىز كەلىسپەدىك. ويتكەنى داستۇرىمىزدە ونداي جوق. توعىز ايدان كەيىن تۇرى قانداي بولاتىنىن كورەيىك. بالكىم, الىپ تاستارمىز» دەيدى Funk اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى مايرا يزمايلوۆا. ساباننان جاسالسا دا, نىسان ورتتەن قور­عالعان. ورتكە توزىمدى سۇيىقتىق شاشىلعان. ابدەن تەكسەرىلىپ, ەڭ مىقتىسى تاڭداپ الىنىپتى. سونىمەن بىرگە, ورت توقتاتاتىن كاپسۋلالار ورنالاستىرىلادى. ەكى بەينە­باقىلاۋ كامەراسى دا قويىلماق. نىسان اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ينستالليا­تسييالار قالا ۇشىن پايداسىن تيگىزۋى كەرەك. ياعني, تەك سۋرەتكە تۇسەتىن جەر عانا ەمەس, قۇس ۇيالايتىن مەكەن دە بولا الادى-مىس.


«تيىن» – مەملەكەت پەن Funk اگەنتتىگىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى. 15 ميل­ليون تەڭگە قالا اكىمدىگىنەن, 8 ميلليون تەڭگە اگەنتتىكتىڭ قارجىسىنان بولىنگەن. نىسانعا 15 توننا بولات, 3 توننا اعاش, 3 تون­نا سابان كەتكەن.


الەۋمەتتىك جەلىدە تيىننىڭ سۇلۋلىعىنا قاتىستى پىكىرلەر دە ەكىگە بولىندى. «وتە ەرەكشە نىسان. الماتىدا وسىنداي وزگەشە دۇنيەلەر كوبەيسە ەكەن. جولشىباي كورىپ, قۋانىپ قالدىم» دەپ جازعاندار بار. سونداي-اق «اتاكەنتتەگى ساياباققا بارىپ, كەشكىسىن قىدىراتىنىمىز بار ەدى. ەندى, ول دا جوق. كىش­كەنتاي قىزىم تيىندى كورىپ, قورىققاننان جىلاپ جىبەردى» دەگەن دە پىكىرلەرگە كوزىمىز تۇستى. نىساندى جاقتاپ جات­قانداردىڭ ىشىندە ديزاي­نەرلەر دە بار. «بۇل – قالىپتى جاعداي. بىر رەت وتەتىن اكتسييا دەپ قا­بىلدايىق. تيىن ەمەس, كەرىك نە قاسقىر بو­لۋى دا مۇمكىن ەدى. ماعان ەڭ ۇناماعانى – حالىقتىڭ نارازىلىعى. بارى سىناۋعا كىرىسىپ كەتتى. بۇل – تومەن مادەنيەت­تىڭ كورسەتكىشى. حالىققا ەشتەڭە ۇنامايدى. بارلىق جەردە بارىس نەمەسە دومبىرا تۇرۋى كەرەك. قالعانىنىڭ بارى كوڭىلدەن شىقپاي­دى. وتە ەرەكشە نىسان. نەسى بار?» دەيدى ديزاينەر نۇرلان تورەحانوۆ.
جۋرناليست سەرىك ابىكەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنا مىناداي جازبا قالدىرىپتى: «مىنا تيىن سۋىر الدە بورسىق تەكتەس-اۋ دەيمىن. بىرەۋلەر «بايبەلكا» دەپ بەيرەسمي ات تا قويىپتى. قۇپ. بايبەلكا بول­سىن, جايبەلكا بولسىن – بارى-بىر. 7 تون­­نا تەمىرگە 3-4 توننا شوپ-شالام, سابان-توپان تىقپىشتاپ جاساپتى. جاساعان «عۇلامالار» 9 ايعا شىداپ بەرەدى دەيدى. سوسىن توزادى. توزعاندا ەندى… الماتىنىڭ الاقۇيىن جەلى, اقتۇتەك بورانى جۇلقىلاپ جۇدەتەدى دە. بايبەلكا «ارىقتاعاندا» شوپ-شالامى, سابان-توپانى بۇرقىراپ ۇشار. مەيلى عوي, نە كورمەگەن, كىمنىڭ ەركەلىگىن كوتەرمەگەن الماتى. اۋزى-باسى مەن اۋلاسىن قوقىم باسقان قالالىقتار قاسيەتتى بايبەلكاعا تىل تيگىزە مە دەگەن الاڭ بار كوڭىلدە. بالا كەزىندە ارباعا سابان تيەپ, تاسىپ كورگەندەر جاقسى تۇسىنەر, سوۆحوزدىڭ ماياسىنان اسىپ, 4 قابات ۇيدىڭ بيىكتىگىندەي بوپ تۇرعان سابان از دۇنيە ەمەس, قيقىمى تالاي جەردى جابادى. شامامەن, 23 ميلليون تەڭگەنى جەلگە ۇشىرساڭ داپ سونشا اۋماقتى باسىپ قالادى ەكەن. سابان ۇشىرعانشا, تەڭگە ۇشىرعانى جون ەدى. الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان توپان-توپالاڭ جاساۋ – ەشكىمنىڭ ميىنا كەلمەگەن عاجاپ وي! مۇندايعا ميىڭ جەتۋ ۇشىن شەتەلدە وقىپ كەلۋىڭ كەرەك شىعار. الماتى ىقشاماۋداندارىندا مەكتەپ, بالاباقشا جوق, ەسەسىنە توپان-توي بار. ناعىز كرەاتيۆ!».
دۇرىس-اق. بۇل – جەكە پىكىر. الايدا بىزدىڭ قاۋىپتەنەتىنىمىز – 23 ميلليون «جەلگە» ۇشا ما دەگەن ۋايىم.
بۇدان بولەك الماتىدا تاعى 15 ارت-نىسان اشىلادى. يدەيالاردى حالىق ۇسىنسا, قارجىلاندىرۋ – اكىمدىكتەن. وڭتۇستىك استانانىڭ جازى قازىلعان جول, اپتاپ ىستىق, كوشەدەگى كەپتەلىستەرمەن بايلانىس­تىرىلادى. بىراق بيىلعى جازدىڭ بىر ەرەك­شەلىگى – كوپتەگەن جاڭا نىساندار سالى­نۋدا. قازاقستان, جاپونييا جانە ۇلىبريتانييا تاندەمىمەن بىرقاتار ارت-نىسانداردىڭ قۇرىلىسى جۇرىپ جاتىر. ساتباەۆ پەن بايسەيىتوۆا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ۋربان كيىز ۇي ورنالاستىرادى. يدەيا جاپون ديزاينەرى, ارحيتەكتور شين شوكيتاعا تيەسىلى. ابىلايحان كوشەسىنە قاراي تۇسسەڭىز, بالالارعا ارنالعان كۇمبەزدى الاڭقايدى كورە الاسىز. «نەدەلكا» سۋبۇرقاعىنىڭ جانىندا ەرەكشە «الەم» دەگەن ورىندىق قويىلادى. «سۋ جۇرگەن جەر – بەرەكە» دەمەكشى, يدەيا اۆتورلارى سۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتە وتىرىپ, اعىسقا قارسى جۇزۋ پالساپاسىن دا بىلدىرگىلەرى كەلگەن سىڭايلى.
اتالعان نىساندار ارنايى جوبانىڭ اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بايقاۋ وتكىزىلىپ, ناتيجەسىندە وسى 16 نىسان تاڭداپ الىنعان. باستى ماقساتى – الماتى تىرشىلىگىمەن بايلانىستى ەرەكشە دۇنيەلەردى تۋىنداتۋ. ارت-نىسانداردىڭ ەكسپلۋاتا­تسيياسى بىر جىلدان بەس جىلعا دەيىنگى ۋاقىتقا جوسپارلانعان.

 

جادىرا اققايىر

بولىسۋ:

1 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ


*