ترەندتەگى تاقىرىپ قانداي?

1482
0
بولىسۋ:

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن باسەكەگە قابىلەتتى قىلامىز دەسەك, سالالىق جۋرناليستيكانى دامىتۋ كەرەكتىگى جونىندە تالاي مارتە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۇر. اسىرەسە, جۋرناليستيكانىڭ قوعامدىق-ساياسي باعىتىن الى دە باپتاي تۇسۋىمىز قاجەت دەگەندى العا تارتادى ساراپشىلار. ول ۇشىن ساياسي جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر, انالي­تيكالىق ساپالى ساراپ­تامالار وقىرمان نا­زارىنا ۇسىنىلۋى تيىس.

الايدا بۇعان كەدەرگى كوپ. كەزىندە قوعامدىق ماسەلەلەردى كوتەرىپ, فورمات رۇقسات ەتكەن مولشەرگە دەيىن ەلدىڭ سوزىن سويلەۋگە ۇمتىلاتىن دارحان ابدىكتىڭ «باس تاقىرىپ» دەگەن حابارى جابىلدى. سول كەزدەرى «قازاقستان» تەلەارناسىندا «كوكپار» دا توقتاعان بولاتىن. سوندا جۋرناليستەر «سوڭعى بەس جىل كولەمىندە حالىقتىڭ ۇنى مەن داۋسىن جەتكىزۋگە تىرىساتىن باعدارلامالاردىڭ تىسىنىڭ كەتىلىپ, قيساپسىز جابىلا باستادى. ونىڭ ورنىنا قوس تىلدى ەسترادا جۇلدىزدارىن ناسيحاتتاۋ, كۆن مەن كۇلكى تەاترلارىنىڭ «بىر كۇلەرلىك» دۇنيەسىن جارنامالاۋ, كاسىبي اكتەرلەردىڭ «اسابالىق» جوبالارىن بۇلعاقتاتۋ – بۇگىنگى قازاق تەلەۆيزييالىق كەڭىستىگىنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدى. تورتىنشى بيلىك اتاناتىن جۋرناليستيكا كەيىنگە ىسىرىلىپ, بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ جارشىلارى تەلەسەريالدارمەن قولتىقتاسىپ, ەفيرگە جانتايىپ جاتىپ الدى» دەپ رەنجىگەن ەدى. ودان بەرى تاعى بەس جىلداي ۋاقىت وتتى. تەلەۆيزييا كەڭىستىگىنىڭ تانىم-تۇسىنىگى, مان-ماعىناسى, مازمۇنى الى دە سول قالپىندا. ال رەسمي باسپاسوزدىڭ ساياسي جۋرناليستيكانى ساراپتاۋعا مۇلدەم قاۋقارى جەتپەيتىن بولدى دەگەن پىكىر دە جوق ەمەس. سونىمەن, ساياسي جۋرناليستيكانىڭ دامۋىنا تەجەۋىش بولىپ تۇرعان نە? جۋرناليستەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ السىزدىگى مە, الدە?..
وسى سالاعا قالام تەربەپ جۇرگەن جۋرناليستەردەن سۇراپ كوردىك.

دارحان ابدىك, جۋرناليست:
– بىزدەگى ساياسي جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيى تومەن. تىپتى جۋرناليستيكا­نىڭ قازاقتىلدى, مەيلى ورىس تىلىندەگى بۇل باعىتىن بار دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى ساياسي جۋرناليستيكا – ساياساتقا, ساياسي تۇلعالارعا بەرىلەتىن تاۋەلسىز باعا, ساراپتاۋ, تالداۋ جۇمىستارى. مۇنداي جۋرناليستىك جۇمىستاردىڭ قاتارى ازايدى بۇگىندە. بىراق بۇل قۇبىلىسقا تەك جۋرناليستەر كىنالى ەمەس.
بۇگىندە ونلاين الاڭدا بەيتاراپ پىكىرلەردىڭ ايتىلۋىنا مۇمكىندىك بار. ال تاۋەلسىز وي-پىكىر – جۋرناليستيكانىڭ نەگىزى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بلوگەردىڭ بەيتاراپ, ەركىن پىكىر ايتۋىنا وز ىشكى تسەنزۋراسى بولماسا, ەركىندىگى بار. دەي تۇرعانمەن, بۇل الاڭداعى ساراپتامالاردىڭ وزى ەلىمىزدىڭ حال-احۋالىنا تولىقتاي ىقپال ەتۋدە دەپ ايتا المايمىز. بىراق باستاماسى بار, ال ونىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى الى الدا.
ەكىنشى سەبەپ – قوعامدىق ەنجارلىق. بىزدىڭ قازاقتىلدى قوعامدا وركەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارىن تالقىلاۋ ماسەلەسى الى دە دۇرىس قولعا الىنباي جاتىر. كوبىنە, اركىم وزىنىڭ «مەن قازاقپىنعا» ساياتىن رۋىن, تەگىن, شىققان جەرىن تالقىلاۋ توڭىرەگىنەن اسا الماي وتىر. ال ازاماتتىق قوعامدا بەلسەندىلىك بولۋى تيىس. سول قوعامنىڭ وكىلدەرى وزىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە نەمقۇرايلى قاراماي, سوعان جانى اۋرۋى كەرەك. بۇل ورايدا بىزدە ازاماتتىق ەنجارلىق باسىم. ول بىزدىڭ ەۆوليۋتسييالىق دامۋىمىزدا الى ازاماتتىق قوعام دەڭگەيىنە جەتپەگەنىمىزدى بىلدىرەدى, فەودالدىق سانادان شىعا الماعانىمىزدىڭ كورىنىسى. فەودالدىق سانا دەگەنىمىز – رۋدى, ۇلتتى, داستۇرلەردى ادىلدىك پرينتسيپتەرىنەن جوعارى قويۋ. قوعامداعى بولىپ جاتقان ادىلەتسىزدىك, ازاماتتىق قىسپاقتان گورى بىزگە رۋىمىزدىڭ ابىرويى, اتا-تەگىمىز, جەتى اتامىز قىمبات.


قاسىم امانجول, جۋرناليست:
– ساياسي جۋرناليستيكا بىزدە دامىماعان. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۋرناليستەرى اراسىندا باسەكە جوق. ۆۆس, Euronews, ال جازيرا سىندى تاۋەلسىز, حالىقارالىق, الەمدىك الپاۋىتتاردىڭ وكىلدىگى دە جوقتىڭ قاسى. باسەكە بولماعاننان كەيىن ەلىمىزدە ساياسي جۋرناليستيكا, ونىڭ ىشىندە ساياساتتاعى تارتىستى ماسەلەلەردى بەيتاراپ تۇردە, جان-جاقتى بەرە الاتىن باق دامىماعان. جەكەلەگەن سايتتار مەن بلوگەرلىك دەڭگەيدە ساياسات تاقىرىبىن جازىپ جۇرگەن جۋرناليستەر ازداپ بار. دەگەنمەن, اقپارات قۇرالى تاۋەلسىز, بەيتاراپ, وزارا باسەكەدە جۇمىس اتقارۋى كەرەك. وسى باسەكەلەستىك بولماعاندىقتان, جەكەلەگەن تۇلعالار دا, جۋرناليستەر دە وزىن-وزى دامىتا الماي جۇر. قازاقتىلدى, ياكي ورىستىلدى جۋرناليستيكا دەپ بولمەي-اق, جالپى ەلىمىزدەگى ساياسي جۋرناليستيكانىڭ جاعدايى وسى. ونىڭ ۇستىنە, كەيىنگى ۋاقىتتا ساياسي جۋرناليستيكادا قازاقتىلدى سەگمەنت دامىپ, ساياسات تاقىرىبىن قازاق تىلىندە جازاتىن جۋرناليستەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ شىنايى ساياسي باسەكەسى بار, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارى ىس جۇزىندە باعالاناتىن ەلدىڭ جۋرناليستيكاسىن ۇلگى ەتۋگە بولادى. جۋرناليستيكا – قوعامدىق ماماندىق, سول سەبەپتى ول قوعاممەن بىرگە داميدى.


ارتۋر نىعمەتوۆ, جۋرناليست:
– قازاقستاندا ساياسي جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيى وتە تومەن دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ساياسي جۋرناليستيكا دەگەنىمىز – تالداۋ. ال قازىرگى كەزدە اقپارات كەڭىستىگىندە ساياسي ساراپتاما ماتەريالدار وتە سيرەك كەزدەسەدى. كەزدەسىپ جاتقاندارىنىڭ دەڭگەيى وتە تومەن. وسىدان 10-15 جىل بۇرىن تاۋەلسىز باسىلىمداردا ەلدەگى ساياسي پروتسەستەرگە قاتىستى كەرەمەت ماتەريالدار شىعىپ جاتاتىن ەدى. ساياسي تاقىرىپتا جازاتىن جۋرناليستەر دە كوپ ەدى. قازىر نە وزگەردى? مەنىڭشە, ترەند وزگەردى. جاقسى ساراپشى-جۋرناليستەر ەشقايدا جوعالعان جوق, ولار بلوگينگقا بويلاپ, ساياسي پۋبليتسيستيكا سالاسىنا اۋىستى. قازىرگى كەزدە كەيبىر باق بەتتەرىنە الەۋمەتتىك جەلىدە جازىلعان ساياسي ساراپتامالار باسىلىپ شىعۋدا. الەۋمەتتىك جەلى, بلوگوسفەرا سالاسىنا كەتۋدىڭ بىر سەبەبى – ول سوڭعى كەزدە كەي باسىلىمداردا كۇننەن كۇنگە «دامىپ» كەلە جاتقان تسەنزۋرا بولار. سول سەبەپتەن ساياسي جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيى تومەندەپ, كەيبىر باسىلىمداردا مۇلدەم جوعالدى دەۋگە بولادى.
بلوگينگقا اۋىسقان ساراپشى-جۋرناليستەردىڭ ساياسي شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە, ارينە ىقپالى جوق دەۋگە بولادى. بىراق كەيبىر جەلىلىك ترەندسەتتەرمەن بيلىك وكىلدەرى ساناسۋعا ماجبۇر. سەبەبى, ولاردىڭ قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋداعى مۇمكىندىگى زور.


ەربولات مۇحامەدجانوۆ, ەكونوميكالىق ساراپشى:
– ەلىمىزدە تەك ساياسي جۋرناليستيكا ەمەس, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرقاتار سالاسى الى دە دامۋى, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى قاجەت. ويتكەنى سالالىق جۋرناليستيكاعا ماماندانبايىنشا, سالالاردىڭ دامۋى قيىن. بىزدەگى
باق-تىڭ ار سالاسى وزىنىڭ نىساناسىنا العان سەكتوردىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەندەي زەرتتەپ, تالداپ, سارالاي الۋى تيىس. سNN-نىڭ بىر باعدارلاماسىنان شەتەلدىك ەكى جۋرناليستىڭ وزارا سۇحباتتاسۋىنا كۋا بولدىم. اڭگىمە ەكونوميكا جانە بيزنەس تاقىرىبىندا وربىدى. الگى ەكەۋدىڭ ديالوگىنا دەن قويساڭ, قۇددى بىر ەكونوميست ساراپشىلار سويلەپ جاتقانداي. سۇحبات بەرۋشى جۋرناليست ەكونوميكا سالاسىن زەرتتەپ العانى سونشالىق, قازىرگى نارىق ۇشىن اسا ماڭىزدى ۇسىنىستار ايتىپ وتىر. مىنە, شەت مەملەكەتتەردەگى سالالىق جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيى – وسى.
ال بىزدەگى جاعداي قانداي? باق وكىلدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە تۇسىنىكسىز شەكتەۋلەر بار. وعان ەشكىم «قوي, جازبا» دەمەسە دە, وز-وزىمەن زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن تالداۋدان تايادى دا تۇرادى. بۇگىنگى جۋرناليستيكا تەك اقپارات بەرۋمەن شەكتەلىپ وتىر. جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولعانىمىز دۇرىس-اق, بىراق حابارلاۋ جانرىنان اسا الماي وتىرعانىمىز قاتە. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبى, جاس جۋرناليستيكادا ىزدەنىس جوق. ماسەلەن, بۇگىنگى بريفينگتەرگە قاتىساتىن جۋرناليستەردىڭ قوياتىن ساۋالى كوبىنە سىن كوتەرمەي جاتادى. باسپاسوز بايانى كۇنى بۇرىن تاراتىلىپ بەرىلسە دە, باق وكىلدەرى ول تاقىرىپ بويىنشا الدىن-الا دايىندالمايدى. ال دايىندىق از بولعان سوڭ, ساۋالىڭ ساۋاتسىز شىعادى, مۇنداي بولعان سوڭ مىسىڭ باسىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. باسپاسوز بايانىنداعى بىرجاقتى اقپاراتقا نەگىزدەي سالامىز, سىني ويلاۋ السىرەدى.
ساياسي, ياكي ەكونوميكالىق جۋرناليستيكا فاكتىگە نەگىزدەلۋى كەرەك. بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ كوتەرىپ جۇرگەن تاقىرىبى تۇرمىستىق دەڭگەيدەن اسا الماي جۇر. ماسەلەن, بىر اۋىلدىڭ تۇرعىنى تۇتىناتىن اۋىزسۋ لاي بولسا, بىزدەگى باق-تىڭ باسىم بولىگى شۋ ەتىپ سوندا بارادى, سوسىن جاۋدى توندىرىپ تۇرىپ تاراتادى. ماسەلەنىڭ مانىن, تۇپ سەبەبىن تۇسىنۋگە, سونى زەرتتەۋگە تىرىسپايدى. تىڭعىلىقتى جۋرناليستىك زەرتتەۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىنىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق سالانىڭ جۇيەلىك پروبلەماسىن شەشۋگە بولادى. بۇل شەتەلدەگى جۋرناليستيكاداعى قالىپتاسقان ۇدەرىس. ول جاقتىڭ جۋرناليستەرى سالالىق جانە كاسىبي تۇرعىدا ۇنەمى ىزدەنىپ, بىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ وتىرادى. بىزگە دە سول قاجەت-اق.

ايدانا نۇرمۇحان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*