تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قازاقستانعا نە بەرەدى?

1341
0
بولىسۋ:

وتكەن جىلى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ىس-قيمىل كۇنىندە قازاقستان الەمدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان تازارتۋ يدەياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى – حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ تۇساۋىن كەستى. بەيبىت ماقساتتاعى اتوم وندىرىسىنىڭ اتىن جامىلعان يادرولىق قارۋ قۇراستىرۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ۇشىن قولعا الىنعان جوبا از بايىتىلعان ۋران شيكىزاتىن ماگاتە قورىتىندىسىن الىپ, ارنايى كەپىلدەمەگە قول قويعان ەلدەرگە عانا بەرۋدى كوزدەيدى. قازاقستان مەن ماگاتە اراسىندا بانك جوباسى تۋرالى كەلىسىم جاسالعان تۇستا, سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر مينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ «تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بەيبىت تۇردە دامۋىنا قىزمەت ەتەدى جانە جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي اۋقىمدى ۇلەس قوسادى» دەپ, يادرولىق وتىن قويماسىنىڭ عالامدىق ماڭىزىن بەلگىلەگەن بولاتىن.

فۋكۋسيما مەن چەرنوبىل اپاتتا­رىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان اتوم ەنەر­گەتيكاسى تۋرالى كەرى كوزقاراس وزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەي المادى. وعان كومىر, مۇناي جانە گاز سيياقتى داستۇرلى وتىن تۇرلەرىنىڭ سارقىلۋى, قورشاعان ورتاعا كەلتىرەتىن زاردابىنىڭ جىل ساناپ ارتۋى جانە الەمدىك نارىق­تاعى باعاسىنىڭ قۇبىلمالى بولۋى سەبەپ. تابيعي رەسۋرستاردىڭ اتالعان كەمشىن تۇستارى ەنەرگييا وندىرۋدىڭ قوسىمشا تاسىلدەرىن ىزدەۋگە جول اشتى. بالاما ەنەرگييا كوزدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولا الماۋى, ادامزات بالاسىن قاۋىپسىزدىك شارالارىن جەتىلدىرۋ ار­قىلى اتوم ەنەرگيياسىنىڭ يگىلىگىن كو­رۋگە قايتا اكەلدى. 2011 جىلعى جويقىن اپاتتان كەيىن دە اتوم ەلەكتر ستانساسى قىزمەتىنەن باس تارتپاعان جاپونييا ۇلگىسى بۇعان جاقسى مىسال بولا الادى. بۇگىندە الەمنىڭ 31 ەلىندە عالامدىق ەنەرگييانىڭ 11 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن 447 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. تاعى 160 ەنەرگەتيكالىق بلوك سالۋ جوسپارلانىپ, 60 ستانسانىڭ قۇرى­لىسى جالعاسىپ جاتىر. الەم مەملە­كەتتەرىنىڭ اتوم ەنەرگيياسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋى يادرولىق قا­تەردى بولدىرماۋ ۇشىن جاڭا ىس-قي­مىلدار جۇيەسىن قولعا الۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى – ۋران گەكسافتوريدى ساقتالاتىن قويما. قازاقستان جەرىندەگى بانكتە 90 مىڭ توننا كولەمىندە 4,95 پايىزعا دەيىن بايىتىلعان ۋران ساقتالادى. ستراتە­گييالىق ماڭىزدى ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق گۆارديياسى قام­تاماسىز ەتەدى. اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان نىساندى قۇرۋ جونىندەگى ويدى العاش رەت «يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ تۋرالى باستاما» حالىقارالىق قورى ۇسىندى. يدەيا بويىنشا از بايىتىلعان ۋران قورىنىڭ رەزەرۆىن قۇرىپ, وندا جينالعان شيكىزاتتى اتوم ەنەرگيياسىن دامىتۋعا مۇددەلى مەملەكەتتەرگە ارنايى كەپىلدەمە بويىنشا بەرۋ كوزدەلگەن. بانك قىزمەتىن پايدالانۋ ۇشىن تۇتىنۋ­شى ەلدەر ۋراندى ارى قارايعى وڭدەۋ جانە بايىتۋدان باس تارتىپ, شيكىزاتتى تاراتپاۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداۋى كەرەك. تومەن بايىتىلعان ۋران – ۋران-235 يزوتوبىنىڭ 20 پايىز­دان از دەڭگەيدە بايىتىلعان تۇرى. بۇل جارتىلاي ونىمنەن ەنەرگەتيكالىق رەاك­توردىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە ارنالعان وتىن تۇرىن دايىنداپ الۋ قيىن ەمەس. سون­دىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسىنا بەت بۇرعان مەملەكەتتەر وزىندە ۋران بايىتۋ ىسىن جولعا قويماستان-اق, ماگاتە بانكىنەن العان شيكىزاتتى قاجەتىنە جاراتا الادى. 2007 جىلى امەريكالىق بيزنەس-ماگنات ۋوررەن باففەت جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا 50 ملن دوللار كولەمىندە قارجى بولىپ, قولداۋ بىلدىردى. 2009 جىلعا دەيىن اقش (49 ملن دوللار), نورۆەگييا (5 ملن دول­لار), باا (10 ملن دوللار), ەۋروپا ودا­عى (25 ملن ەۋرو), كۋۆەيت (10 ملن دوللار) بانكتىڭ الداعى ون جىلدىق جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىن جارنا بەردى.
2010 جىلى ماگاتە مەملەكەتتەردىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنەن شيكىزات الۋ تارتىبىن بەكىتتى. وعان ساي­كەس, كوممەرتسييالىق نارىقتا يادرولىق وتىن الۋ بويىنشا قيىندىقتارعا كەز­دەس­كەن ەل اتومدى بەيبىت ماقساتتا پاي­دا­لاناتىنى راستالىپ, ماگاتە ۇيى­مى­نىڭ تيىستى قورىتىندىسىن العان­نان كەيىن عانا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنەن شيكىزات تاسىمالىنا قول جەت­كىزە الادى. 2011 جىلى شىلدە ايىندا قا­زاقستان يادرولىق نىساندى وز جەرىندە ورنالاستىرۋعا وتىنىم بەردى. بولاشاق بانك ورنى ۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ۇلبى مەتاللۋرگييالىق زاۋىتى مەن بۇرىنعى سەمەي سىناق پو­ليگونىنداعى №5 الاڭ ۇسىنىلدى. ماگاتە ساراپشىلارى سول جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە تومەن بايى­تىلعان ۋران بانكى ۇلبى مەتاللۋرگييالىق زاۋىتى ايماعىندا بولۋى كەرەك دەگەن قورىتىندى جاسالدى. سوڭعى شەشىم قابىلداۋعا زاۋىتتىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىت ماگاتە كەپىلدەمەسىن ۇستانىپ كەلگەنى, 45 جىلعا جۋىق تومەن بايى­تىلعان ۋرانمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى مەن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمىنىڭ بو­لۋى اسەر ەتكەن.
قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى بانكتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى كەلىسسوزدەر تورت جىلعا سوزىلدى. 2015 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمگە سايكەس, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى ماگاتە ۇيىمىنىڭ يەلىگىندە جانە باقىلاۋىندا بولعانىمەن, نىساندى قاداعالاۋ, قورعاۋ جانە جۇمىسىن جۇرگىزۋ قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە قالدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ حا­لىقارالىق بولىم باسشىسى الكەي مار­عۇلان از بايىتىلعان ۋران قويماسىنىڭ قازاقستاندا ورنالاسۋ سەبەبىن ەلىمىزدىڭ بەيبىت باستامالارىنان ىزدەيدى.
– تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەيبىت باستامالارىنىڭ پراكتيكالىق كورىنىسى. 1949 جىلدان باستاپ, 80-جىلدار­دىڭ ورتاسىنا دەيىن سەمەي پوليگونىندا مىڭعا جۋىق يادرولىق سىناق جاسالعانىن بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قازاقستان ىرى دەرجاۆالاردىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدەمەلەرىن الۋ ارقىلى الەمدە تورتىنشى ورىنداعى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتتى. سونىمەن قاتار ەلىمىز جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جانە الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلدى. ولاردىڭ قاتارىندا 29 تامىزدى يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق ىس-قيمىل كۇنى دەپ بەكىتۋ جانە ورتالىق ازييادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنت باستامالارى دا بار. اتالعان فاكتورلار از بايىتىلعان ۋران بانكىن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدا­نۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى.
ساراپشى داۋرەن ابەن تومەن بايىتىل­عان ۋران بانكى جوباسىنىڭ ەلىمىزگە حا­لىقارالىق بەدەلدەن بولەك, وزگە كوپ ارتىقشىلىق بەرەتىنىن ساياسي تۇرعىدان تۇسىندىرەدى.
– قازىر ەل اراسىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قازاقستانعا ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان ەش پايدا اكەلمەيتىن, يميدج قالىپتاستىرۋعا عانا جۇمىس ىستەيتىن جوبا دەگەن پىكىر بار. وعان ەلىمىز بانكتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ەكسپلۋا­تاتسييالىق شىعىنداردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن وتەيتىنى جونىندەگى اقپاراتتى قوسىڭىز. دەگەنمەن بىر قاراعاندا قازاقستانعا حالىقارالىق بەدەلدەن وزگە ەشتەڭە سىيلامايتىنداي كورىنگەن بانك جوباسى بولاشاقتا بىرنەشە ارتىقشى­لىقتار بەرۋى مۇمكىن. 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعا بولعان قازاقستان تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن وز تەرريتوريياسىندا ورنالاستىرۋ ارقىلى عالامدىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جوباسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. حالىقارالىق مانى بار ستراتەگييالىق نىسان قازاقستانعا تاۋەل­سىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدا قو­سىمشا كەپىلدەمە بەرىپ, ىرى دەرجاۆالار­مەن قارىم-قاتىناسىندا ساياسي باسىمدىعىن قالىپتاستىرادى. قازاقستان تابيعي ۋران شيكىزاتىن وندىرەتىن ەلدەن اتوم ونەركاسىبى دامىعان, دايىن ونىمدەر شىعاراتىن مەملەكەتكە اينالۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇرعىدا ماگاتە جەتەكشىلىگىندەگى بانك ەلىمىزدەگى اتوم وندىرىسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز سەرىكتەستىك قالىپتاستىرادى.
تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى شيكى­زاتتى نەگىزگى نارىقتا الۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا ارنايى شارتتارمەن تاسىمالدايدى. ياعني, ول الەمدىك ۋران ساتىلىمىنا باسەكەلەس بولمايدى جانە ەكونوميكاسى وسى شيكىزات تۇرىنەن تابىس تاۋىپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە كەرى اسەرىن تيگىزبەيدى. حالىقارالىق جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ قوزعالىسىن دامىتا وتىرىپ, بەيبىت ماقساتتا اتوم وندىرىسىن جولعا قويعىسى كەلەتىن ەلدەرگە كەدەرگى كەلتىرمەۋ. قويمانى قازاقستاندا قۇرۋ تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن 22 راۋندتان تۇراتىن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ماگاتە-نىڭ جيىر­مادان استام تەحنيكالىق ميسسيياسى جۇزەگە اسىرىلدى. قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنىڭ تۇگەل ساقتالاتىنى كەلىسىلىپ, كوڭىلگە قونىمدى قورىتىندىلار جاسالعاننان كەيىن عانا بانك قىزمەتىنە رۇقسات بەرىلدى. تورت جىلعا سوزىلعان تاڭداۋ پروتسەسى ماگاتە, جوباعا قارجى قۇيعان جانە شيكىزاتىن بانكتە ساقتايتىن مەملەكەتتەر دەپوزيتاريي ورنالاسقان ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىققا تىكەلەي مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل وز كەزەگىندە قازاقستانعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرە وتىرىپ, قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ويتكەنى ەندى يادرولىق وتىنعا جارامدى ۋران قورىنىڭ جاتپيعىلدى قولدارعا وتپەۋى, بارلىق تا­لاپتارعا ساي ساقتالۋى جانە قورعالۋى – ەلىمىزدىڭ مويىنىنداعى مىندەت.

دينارا تىلەۋبەك

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*