تۇرمىستىق قالدىقتان دا پايدا بار

1678
0
بولىسۋ:

قازىر ەلىمىزدەگى ەكولوگييالىق باستى پروبلەمالاردىڭ بىرى – تۇرمىستىق قالدىقتىڭ جايى. ساعىزدىڭ قورابى, باناننىڭ قابىعى, تاتتى سۋسىننىڭ شولمەگى… بىردە-بىرىنە نازار سالماستان, ميسسيياسىن اياقتار-اياقتاتپاستان قوقىسقا جونەلتەمىز. ودان كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەيمالىم. «كۇل بولماساڭ بۇل بول». جوق, ارامىزدا مۇنداي شارۋاعا اسا ىجداعاتتىلىقپەن قارايتىن, اربىر كەرەك ەمەس زاتتى مۇقييات بولىپ, تاستايتىن ادامدار دا بار شىعار. بىراق كوبىمىزدىڭ قوقىسقا نەمكەتتى قارايتىنىمىز راس. سويتسەك, بىز عانا ەمەس, كەي كەزدە مەملەكەتتىڭ وزى دە بۇل شارۋاعا نەمقۇرايلىلىق تانىتادى ەكەن. تالاي قايتا وڭدەلىپ, كادەگە جارايتىن قوقىستار ورتەنىپ كەتەتىن كورىنەدى. بىزدىڭ ورنىمىزدا قىتاي بولسىنشى, جالاپ-جۇقتاپ, ىسكە جارامايدى دەگەن زاتتان پايدا كورىپ وتىرار ەدى.

شۆەتسييا قايدا, بىز قايدا?

قالدىقتاردىڭ مىناۋ ومىردە بار ەكەنى, وعان قاتىستى باتىل قادامدار جاسالۋ قاجەت ەكەنى بىلاي ميىمىزدىڭ بىر قالتارىسىندا جۇرەتىن. بىراق جاقىندا سەناتور دۇيسەنعازى مۋسين ەسىمىزگە سالماسا تىپتى ۇمىتىپ كەتكەن­دەي ەكەنبىز.
«ەلىمىزدە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار كولەمى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ەنەر­گە­تي­كا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاق­ستان­دا جىل سايىن 5 ميلليون توننادان استام تۇرمىستىق قالدىق پايدا بولىپ, ونىڭ 9 پايىزى عانا قايتا وڭدەلەدى ەكەن. بۇل ەلىمىز­دەگى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ قور­­شاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ەكولو­گييا­لىق احۋالعا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانىن كورسەتەدى» دەدى ول ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا مۇلدە مۇلگىپ جاتىرمىز دەۋگە كەلمەيدى. تۇرمىستىق قالدىق­تاردى قايتا وڭدەپ, پايداعا جاراتىپ جاتقان جوبالار بارشىلىق. الايدا ولاردىڭ الەۋەتى بۇكىل رەسپۋبليكا قالدىقتارىنىڭ «باسىن قوسۋعا» جەتپەيدى. بۇل رەتتە بىزگە ۇلگى بولاتىن بىردەن بىر ەل – شۆەتسييا. ولار قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ بىرىن قالدىرماي وڭدەپ تاس­تاي­دى ەكەن. 1975 جىلى بۇل ەل قالدىق­تار­دىڭ نەبارى 38 پايىزىن عانا وڭدەگەن. دەمەك, سوڭعى ون جىلدىقتا شۆەدتەر قوقىس وڭدەۋ تۇرعىسىنان ناعىز توڭكەرىس جاساي الدى دەۋگە نەگىز بار. قازىر مەملەكەت تىپتى قوقىس تاپپاي, قالدىق­تار­دى باسقا ەلدەردەن يمپورتتاۋعا ماجبۇر. سەبەبى, تۇرمىستىق قوقىستاردى جوياتىن ھام وڭدەيتىن ستانسالار اربىر اۋدان, اۋىلدىڭ جانىندا ورنالاسىپتى. قايتا وڭدەۋ بويىنشا شۆەد قاۋىمداستىعىنىڭ باس ديرەكتورى ۆاين ۆيكۆيستتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەل قازىر قوقىستار­دان ەنەرگييا وندىرۋ دەڭگەيىنە جەتكەن. ونىڭ ۇستىنە, تۇرعىندار دا اقىلدى. گازەت, پلاستيك, مەتالل, شىنى, ەلەكتر قۇرىلعىسى, لامپا سىن­دى زاتتاردى بولەك-بولەك تاستاۋعا ۇيرەنگەن. دەگەنمەن بىز بىردەن وسى دەڭگەيگە سەكىرەمىز دەۋگە كەلمەيدى. قىزىققاندا دا ابايلاپ قىزى­عۋ كەرەك. بۇل ورايدا سەناتورلار جون سوز ايتىپ وتىر. ولار: «الدىمەن – مەملەكەتتىك مەكە­مە­لەر ەلدىمەكەندەردىڭ سانيتارلىق جاع­دايى مەن اي­نالاسىنداعى قوقىس ۇيىندىلەرىنە ەرەك­شە كو­ڭىل اۋدارىپ, تيىمدى شارالار قابىلداۋى كەرەك;
تۇرمىستىق قالدىقتار ورنالاسقان ورىن­دار­دى باقىلاۋعا الىپ, ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزگەن جون;
قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك;
حالىقتىڭ ەكولوگييالىق ساۋاتىن جەتىلدىرۋ شارا­لارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ جولدارىن قاراس­تىر­عان ابزال» دەيدى. دۇرىس-اق. باستاپقىدا وسى شارۋالاردى شەشىپ المايىنشا, شۆەتسييا­نىڭ دەڭگەيىنە ۇمتىلۋ قيسىنسىز بولارى سوزسىز.

تۇرمىستىق قالدىق – ەكولوگييانىڭ سورى

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىن­شە, بىلتىر ەلىمىز بويىنشا 4,8 ملن توننا قالدىق شىعارىلعان. ونىڭ كوپ بولىگى قارا­عاندى, الماتى, قوستاناي, پاۆلودار وبلىس­تارىنا تيەسىلى. البەتتە, استانا مەن الما­تى دا تۇرمىستىق قالدىق «وندىرۋدەن» كوش باسىندا تۇر. جان باسىنا شاقساق, اربىر ادام 270 كەلى قالدىق زات شىعارعان. بىلتىر الما­تى­دا R4PARTNERS حالىقارالىق بيزنەس-فورۋمى وتىپ, دال وسى ماسەلە تالقىعا تۇسكەن. فورۋمدا يتالييالىق FISE UNIRE باسشىسى اندرەا فلۋتتەرو دا, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ەلىمىزدەگى ديرەكتورى اگريس پرەيمانيس تە وز ويىمەن بولىسكەن. سونىڭ ىشىندە ازييا دامۋ بانكىنىڭ باسشىسى دجوۆانني كاپانەلليدىڭ پىكىرى قولايىمىزعا جاقتى, ازداپ شىمبايىمىزعا دا باتتى.
«قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ بويىنشا ورتالىق ازييا ەلدەرىنىڭ قاي-قايسىن­دا دا جاعداي ماز ەمەس. بۇل رەتتە قوقىس­تاردى يگەرۋى تيىس ينفراقۇرىلىمدار مەن قار­جىلىق قۇرىلىمدار السىزدىك تانىتىپ وتىر. ماسەلەن, كۇنىنە 13 مىڭ توننا قالدىق جينال­سا, قازاقستان تەك سولاردى جيناپ شىعۋ­مەن عانا شەكتەلىپ وتىر» دەيدى ول. كەلىس­پەس­كە شارا قايسى. قازىر سىرتقا شىعا­رىل­­عان قوقىستاردىڭ 5 پايىزىن عانا وڭدەپ وتىرمىز. مۇنى قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق ۇيىمدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگۇل سولوۆەۆا ايتتى. الگى 5 پايىزبەن الەمدەگى 162 ەلدىڭ ىشىندە 39-ورىندا تۇرمىز. تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەيتىن جاقسى جابدىقتالعان زاۋىتتاردىڭ جوقتىعى, تەحنولوگييالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قوعامدا ار قوقىستى سۇرىپتاپ, بولەك تاستاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلمەۋى دە بىزدى اياقتان تارتىپ كەلەدى. بىر-بىرىمەن بىتىسسا ارالاسقان توننا-توننا قوقىستار سولايىمەن پوليگونعا توگىلەدى دە, جان-جاعىنا ادام توزگى­سىز ۋلى اۋا تاراتپاق. بۇدان اۋا رايى وزگەرەدى, كليمات سۇرقاي تارتادى, تابيعي لاندشافتار قايتا قالپىنا كەلمەستەي بولىپ «رەنجيدى» ەكەن. ەندى الداعى 20 جىلدا تۇرمىستىق قال­دىق­تاردى وڭدەۋ كورسەتكىشىن 50 پايىزدىق مەجە­گە جەتكىزە الماساق, ەكولوگييامىز بىرجولا تۇرا­لاۋى ىقتيمال. بۇعان ادامنىڭ ىشكى مادە­نيە­تىن دە قوسىڭىز. كورىنگەن جەرگە قوقىس لاقتىرۋ, اربىر قالدىقتى جەكە-جەكە بولىپ تاستاماۋ – زييان ۇستىنە زارداپ جاماپ, اۋرۋدى اسقىندىرا تۇسەدى.

ميلليونداعان دوللار قوقىستا جاتىر…

ەۋروپالىق ەلدەر سيياقتى قوقىستان پايدا تابۋدى دا ازىر ارمانداي الماسپىز. راس, شەتەل­دە بۇل – كادىمگىدەي بيزنەس. دامىعان ەلدەر كەرەكسىز بولىپ قالعان قاعازداردان, اينەك سىنىقتارىنان, بوتەلكە مەن پلاستيكتەن دە جاڭا زات شىعارىپ, قوقىستارعا «ەكىنشى عۇمىر» سىيلاپ جاتادى. ارى ماتەريال ۇنەم­دەي­دى, ارى اقشا تابادى. قاجەت دەسەڭىز, بورسىپ كەت­كەن تاماقتىڭ قالدىعىنان دا بيوگاز وندى­رىپ الاتىن پىسىقايلار بار. بىزگە تىم قۇرى­عان­دا
• فرانتسييانىڭ قوقىستاردى پاراليز ادىسىمەن جوعارى تەمپەراتۋرادا كۇيدىرۋىن; (اتموسفەراعا زيياندى گاز تارامايدى)
• قوقىستى سەلەكتسييالىق تاسىلمەن جيناپ, اليۋمينيي مەن اينەكتى قايتا وندىرىپ الۋىن;
• قىتايدىڭ قوقىس جينايتىندارعا كۇن سايىن اقى تولەپ تۇرۋ ادىسىن;
• جاپونييا سەكىلدى قاعازعا بولەك, پلاستيك­كە بولەك, تەمىر مەن جانعىش زاتتارعا ار باسقا كونتەينەر قويۋدى;
• ساۋدا ورتالىقتارىندا تەگىن پاكەت تارات­پاۋ­دى نەگە ۇيرەنبەسكە? بۇل سالاعا كاپي­تالى باي بيزنەسمەندەر ارالاسسا, مەملەكەت پەن كاسىپ­كەرلەر تىزە قوسىپ ەڭبەك ەتسە, پوليگون­دار­دا كومىلىپ جاتقان قوقىستاردى ارشىپ الىپ, جاڭا ونىمدەر دايىنداۋعا مۇمكىندىك مول. ول ۇشىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارى, جوعارى تەمپەراتۋرالى پەشتەر, قوقىس سۇرىپتايتىن قۇرىلعى مەن جۇك كولىكتەرى كەرەك دەيدى مامان­دار. جالعىز بىز ەمەس, دامۋشى ەلدەردىڭ قايسى بولماسىن قوقىس سۇرىپتاۋ تۇرعىسىنان ەۋروپا ەلدەرىنە ىلەسە الماۋدا. سەبەپ جەتىپ ارتىلادى: سۇرىپتاي قوياتىن مىقتى تەحنولوگييا جوق, قاجەتتى رەسۋرس تاپشى دەگەندەي. الايدا بىز جىبەرىپ وتىرعان ەڭ باستى كەمشىلىك – حالىقتىڭ الى دە بولسا قوقىستاردىڭ ەكولوگييا مەن ەكونوميكاعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنىن تولىق سەزىنبەۋىندە سەكىلدى…
الماتى قالالىق ەكولوگييا دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگييالىق باقىلاۋ بولىمىنىڭ باس مامانى تالعات قامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر مەگاپوليستىڭ بۇكىل قوقىسىن قۇشاعىنا ەركىن سىيدىرىپ وڭدەيتىن زاۋىت سالىنىپ جاتىر ەكەن. بىرازدان بەرى جىرعا اينالعان زاۋىت تىپتى وسى شىلدە ايىندا دا اشىلىپ قالۋى بەك مۇمكىن.
«جالپى, قازىرگى تاڭدا قالا بويىنشا جىلى­نا 650 مىڭ تونناداي تۇرمىستىق قالدىق شىعارىلادى. ونىڭ بارى قاراساي اۋدانىنداعى پوليگونعا اپارىپ توگىلەدى. ول قانشاما جەردى الىپ بوسقا جاتاتىندىقتان, قورشاعان ورتاعا زييان كەلتىرەتىن. ەندى قازىر قالانىڭ شەتىندەگى العاباس اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلسە, بىراز ماسەلە شەشىمىن تاپپاق. دال قازىر ول زاۋىت قوقىس اتاۋلىنىڭ قانشا پايىزىن وڭدەيتىنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن 20 پايىزىن وڭدەدى دەگەننىڭ وزىن­دە بىراز كومەك بولماق. بۇرىن پوليگون­دار­عا اكەلىنگەن بارلىق قالدىقتار قابىلدانا بەرە­تىن. سوڭعى ۋاقىتتا قوقىس ساياساتىنا قاتىستى زاڭعا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. سول جاڭالىقتاردىڭ بىرى – 301 باپقا سايكەس ەندى پوليگوندار تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ بارىن بىر­دەي قابىلدامايدى. شەكتەۋ بويىنشا – جارىلاتىن, كورروزييالى, قىشقىلداناتىن, ورت قاۋپى بار قالدىقتار, سۋمەن رەاكتسيياعا تۇسە­­تىن زاتتار, پەستيتسيدتەر, مەديتسينالىق قال­دىقتار, اينەك سىنىقتارى سيياقتى زاتتار پولي­گونعا جىبەرىلمەيدى» دەيدى تالعات مۇساۇلى.

9 پايىزعا دا تاۋبە قىل

تۇرمىستىق قالدىقتار تۋرالى اڭگىمە قوزعا­عاندا KazWaste قازاقستاندىق قالدىق­تار­دى باسقارۋ جونىندەگى قاۋىمداستىققا حابار­لاس­پاي وتە شىعا المايتىنىمىز تاعى بەلگىلى. وسى قاۋىمداستىقتىڭ باسشىسى شىنبولات بايقۇلوۆتىڭ سوزىنشە, پوليگونعا كەلىپ تۇسەتىن قالدىقتار قورشاعان ورتاعا جانە جەر استى سۋلارىنا وراسان زييان كەلتىرەتىن كورىنەدى. سوندىقتان ولاردى قۇر جويىپ جىبەرمەي, وڭدەۋ كەرەك. ال ەلىمىزدەگى قالدىقتاردى وڭدەۋ­مەن اينالىساتىن 130-عا جۋىق مەكەمە جابى­لىپ جۇرىپ جىلىنا بۇكىل قالدىقتىڭ تەك 9 پايى­زىن عانا ەڭسەرە الادى. كوبىنە قاعاز قالدىق­تارى, كارتون, ماكۋلاتۋرالار قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلەدى. ماسەلەن, كاناليزاتسييالىق قاق­پاقتار – ىسكە جاراماي قالعان بوتەلكە مەن قۇمدى ارالاستىرا وتىرىپ جاسالادى ەكەن. تۇرلى توسەمدەر, پليتكالار, توبەدەگى شاتىر جابىندارى دا – وسى تۇرمىستىق قالدىقتان شىققان «تۋىندىلار».
– «جاسىل ەنەرگييا» اياسىندا تاعدىرى تۇر­مىس­تىق قالدىقتارمەن بايلانىستى ەكى جوبا قاراس­تىرىلۋدا. استانادا قالدىقتاردى ورتەي­تىن جانە بيوگاز شىعاراتىن زاۋىت ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. بۇل تۋرالى اقپاراتتار مامىر ايىنىڭ باسىندا شىققان ەدى. بىراق ودان بەرى قانداي دا بىر جاڭالىق جوق. الايدا بىز وز ماقسا­تىمىزدان تايمايمىز, الدىمەن قالدىق­تار­دى وڭدەۋ ماسەلەسىن بىرجاقتى ەتكىمىز كەلەدى. ول ۇشىن 2030 جىلعا دەيىن تۇرمىستىق قالدىق­تار­دى وڭدەۋدى 30 پايىزعا جەتكىزەمىز دەپ جوس­پار­لاپ وتىرمىز, – دەيدى شىنبولات بايقۇلوۆ.
بۇرىن قورشاعان ورتا مينيسترلىگى دەگەن بول­عان. كەيىن اتالعان ۆەدومستۆو تاراپ, تابي­عات پەن تۇرمىستىق ماسەلەلەر ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگىنە قوساقتالعان. ونسىزدا بەن­زين مەن مۇناي باعاسىن ويلاپ باسى قاتىپ جۇرگەن قانات بوزىمباەۆ 9 پايىزدىڭ وزىنە تاۋبە دەپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ نەبارى 2,6 پايىزى عانا قايتا وڭدەلگەن. ال ەلىمىز بويىن­شا ەكولوگييالىق تالاپتار مەن سانيتار­لىق نورمالارعا ساي كەلەتىن پوليگونداردىڭ ۇلەسى – 16 پايىز عانا. مينيستر 2030 جىلعا تامان ەلىمىز گۇلدەنىپ, پوليگوندار 95 پايىزعا دەيىن تالاپتاردى قاناعاتتاندىراتىن بولادى دەدى. سونىمەن قاتار 2018 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جاڭا ەكولوگييالىق كودەكستى ازىرلەمەك. كودەكس جوباسى 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا پارلامەنتكە اكەلىنۋى تيىس. راسىمەن قولعا الىن­سا بۇل شارۋا دا كوڭىلگە مەدەۋ بولارلىق ىس. بوزىمباەۆتىڭ ۋادەسى دەپ مۇنى دا قويىن داپتەرىمىزگە تۇرتتىك. ال بىز بەن سىزدىڭ مىندەت – تۇتىنعان زاتىمىزدى بەيبەرەكەت لاقتىرماۋ, وزىمىز ومىر سۇرىپ وتىرعان قوعامعا قولدان كەلگەنشە كۇتىم جاساۋ.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*