ەلوردا – ەلدىكتىڭ مەكەنى

726
0
بولىسۋ:

بيىل جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان استانا ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ديپلوماتييانىڭ, بىتىمگەرلىك پەن حالىقارالىق دامۋدىڭ نەگىزگى الاڭىنا اينالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتكەن «استانا – بەيبىتشىلىك قالاسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا قاتىسۋشىلارى ايتقان توعىز اۋىز سوزدىڭ تۇيىنى وسىلاي بولدى. استانانى بارلىق قىرىنان تالداپ, تارازىلاعان جيىنعا ار جىلدارى ەلوردادا وتكەن حالىقارالىق شارالار مەن كۇردەلى پروتسەستەرگە قاتىسقان حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى مەن ساراپشىلار قاتىستى.

«كەز كەلگەن قالا ۇشىن 20 جىل اسا ۇلكەن مەر­زىم ەمەس, سوعان قاراماستان قالا حالقى ۇش جارىم ەسە وسىپ, ميلليوننان استى. جىل­دىق ينۆەستيتسييا كولەمى 44 ەسە وستى. اس­تا­نانىڭ وسىلاي قارقىندى دامۋى قالامىزدى زاماناۋي ۋربانيزاتسييا ۇلگىسى ەتىپ وتىر» دەدى جيىندا سوز العان استانا قالاسىنىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, استانا الداعى ۋاقىتتا الەم­نىڭ 50 ينتەللەكتۋالدى ارى زاماناۋي قا­لالارىنىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. كونفەرەنتسييانىڭ پانەلدى وتىرى­سىنداعى پىكىرتالاسقا قاتىسۋشىلار باس قا­لا­مىزدىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن بولىپ شىقتى. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق­تىڭ ورتالىق ازييا بويىنشا ارنايى وكىلى پيتەر بۋريا قازاقستاننىڭ ايماقتىق سە­رىكتەستىك پەن تۇراقتى دامۋ باعىتىنداعى قا­­دامىنىڭ ساتتى بولارىنا سەنىمدى. سو­نى­مەن بىرگە ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇل باعىتتا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, ەۋروپالىق وداق بىزدىڭ وڭىردەگى گەوساياسي ويىندارعا ارالاسۋعا نيەتتى ەمەس. كەرىسىنشە, كونسترۋكتيۆتى تۇردە سەرىكتەسىپ, وسى اي­ماق­تىڭ تۇراقتى دامۋىنا, گۇلدەنۋ پروتسەسىنە ۇلەس قوسۋدى كوزدەيدى.
«بىز سىزدەردىڭ ايماقتارىڭىزدا سەرىكتەسە ەڭ­بەك ەتسەك, 2017 جىلعى ستراتەگييانى جاڭار­تىپ, ايماقتاعى جاڭا جاعدايلارعا بەيىم­دەل­سەك دەيمىز. سونىمەن بىرگە, بىزدىڭ سەرىك­تەس­­تەردىڭ قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن قا­نا­عات­تاندىرۋ جاعىن دا ويلاستىرساق. مە­نىڭ ويىمشا, ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى بۇدان دا نىعايتىپ, تەحنولوگييالار الماسۋ جاعىن دا ويلاستىرۋ كەرەك. ەۋروپالىق وداق سىزدەرمەن اردايىم سەرىكتەستىككە دايىن» دەدى ول.
يتالييانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر مي­نيسترى فرانكو فراتتينيني استاناعا ەكىن­شى رەت ات باسىن بۇرىپ وتىر. 2010 جىلى يتا­لييا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان ەقىۇ سامميتىنە كەل­گەن ول نەگىزىنەن سول كەزدە قابىلدانعان اس­تانا دەكلاراتسيياسىنا توقتالدى.
«ارادا بىراز جىل وتتى, بۇگىنگى كۇنى جاڭ­عىرۋ باعىتىندا دەكلاراتسييادا كور­سەتىل­گەن­دەي جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. دەسە دە, الى دە قول­عا الاتىن شارۋا جوق ەمەس. سەبەبى, استا­نا دەكلاراتسيياسى – جاھاندىق دەڭگەيدە العا باسۋشىلىققا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن قۇجات. ەقىۇ بالكىم وسىعان بايلا­نىستى الى دە شەشۋشى ويىنشىلاردىڭ بىرى بو­لىپ قالۋى مۇمكىن. سەبەبى, استانا دەك­لارا­تسيياسىندا جاھاندىق ماڭىزدى ماسە­لەلەرگە ورىن بەرىلگەن بولاتىن. ناقتىلاسام ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازييالىق بىر­لەستىك تۋرالى سوز قوزعالعان. بۇل – قاۋىپ­سىز­دىك­كە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە ار­نال­عان جاھاندىق جۇيە. ەكىنشىدەن, تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ. بۇل – داعدارىس اۋماعى. بۇل دا بارلىق ىرى ويىن­شىلارمەن جاھاندىق دەڭگەيدە بىرلەسە تالقىلايتىن ماسەلە» دەگەن فرانكو فرات­تينيني «سيريياداعى ماسەلەلەر بويىنشا اس­تانا پروتسەسى دال ۋاقىتىلى جاسالعان قا­دام, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل جۇ­مىستى وز ۋاقىتىندا باستادى» دەپ قو­رىت­تى سوزىن.
سيرييا بويىنشا استانا پروتسەسى تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيرييا جونىندەگى ار­نايى وكىلىنىڭ ورىنباسارى رامزي ەززەلدين رامزي كەڭىنەن سوز ەتتى. ول اۋەلى جيىن قا­تىسۋ­شىلارىنا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەررەشتىڭ ارنايى سالەمىن جەتكىزدى.
«ول سيريياداعى ماسەلەنىڭ بىتىم­گەر­لىك­پەن شەشىلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل سيرييا تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. سيرييا ما­سەلەسى بۇكىلالەمدىك قاۋىمداستىقتى الاڭ­­داتىپ وتىر. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ سي­ريياداعى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا قوسىپ جاتقان ۇلەسى زور. استانا پروتسەسى – سي­رييا­داعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان بەيبىت الاڭ. ونىڭ ەكى ماڭىزدى ۇلەسى بار. بىرىنشىسى, بەيبىت پروتسەستىڭ ورناۋىنا ۇلەس قوسادى جانە قاقتىعىستان ادا ايماقتاردىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەدى. وسى تۇرعىدا استانا پروتسەسى اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. استانادا سيرييا جاعدايى بويىنشا ساياسي تۇرعىدا ۇلكەن جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى» دەگەن ول, سوڭعى ۋاقىتتا سيرييا اۋماعىندا كوز جۇمعاندار سانىنىڭ ازايعانى, سوعىس اۋماقتارىنىڭ ازايعانىن مىسالعا كەلدى. ول بۇل جەتىستىكتىڭ سىرى – استانانىڭ الەمدەگى ىرى گەوساياسي ويىنشىلارمەن بەلگىلى بىر تە­پە-تەڭدىككە نەگىزدەلگەن ساياسات جۇرگىزە بىلۋىن­دە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتتى ۇس­تانۋىندا جاتىر دەيدى.
ايتا كەتەيىك, قازاقستان جەتى جىلدان بە­رى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە. قا­زاقستاننىڭ وسى ۇيىمداعى ورنى تۋرالى يىۇ-نىڭ توعىزىنشى باس حاتشىسى ەك­مەللەدين يحسانوگلۋ بىلاي دەيدى: «قا­زاق­ستان يىۇ-دا قالاي جەتەكشى رولگە يە بولدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ورتالىق ازييانىڭ 5 ەلى تاۋەلسىزدىك العان كەزدە, ۇشەۋى يىۇ-عا مۇ­شەلىككە جىلدام وتتى. قازاقستان باسىنان باس­تاپ دانالىققا نەگىزدەلگەن ساياسات جۇر­گىزدى. يىۇ وسىدان كەيىن ايماقتا بۇۇ-دان كەيىنگى ىرى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. قا­زاقستاننىڭ تەپە-تەڭدىككە نەگىزدەلگەن سايا­ساتىن جوعارى باعالايمىن. قازاقستان 2015 جىلعى يىۇ سامميتىنەن كەيىن جاڭا باع­دارلاما قابىلدادى. بۇگىندەرى يىۇ تا­لاپ­تارىنا ساي بىرقاتار باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى».
ەلباسىمىزدىڭ باستاماسى نەگىزىندە قۇ­رىلعان ازيياداعى وزارا ىقپالداستىق جانە سە­نىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس حاتشىلى­عىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گۋن تسزيانۆەي استانانى ساليقالى ساياسات ۇستانۋعا شاقى­راتىن بەيبىتشىلىك قالاسى دەپ باعالادى. ايتا كەتسەك, ازيياداعى وزارا سەنىم مەن ىن­تىماقتاستىقتىڭ ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك تۇر­عىسىنان ماڭىزى وتە زور. اتالعان ۇيىم­دى قۇرۋ تۋرالى باستاما ازيياداعى سەنىم مەن ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بە­رەدى دەگەن سەنىم بار. بۇگىندەرى بۇل ۇيىمعا 26 مەملەكەت مۇشە.
«قالاي دەسەك تە, استانا حالىقارالىق جيىن­دار وتەتىن ىرى پلاتفورماعا اينالدى, الەم­دىك ساياساتقا وز كوزقاراسىن وتكىزۋگە با­رىن سالىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى الەمدە بەي­بىت ومىردىڭ سالتانات قۇرۋىنا ىقپال ەتسە, قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەپىل بولارى انىق. مۇن­داي ناتيجەگە جاسى جيىرماعا ەندى جەت­كەن قالانىڭ قول جەتكىزۋى, راسىندا ايتۋعا تاتيدى» دەگەن كونفەرەنتسييا قاتىسۋشىلارى جيىن سوڭىندا ۇندەۋ قابىلدادى.
استانادا وتەتىن الەمدىك جانە داستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى XXI عا­سىردا بەيبىتشىلىككە, ادىلەتتىلىككە جانە قاۋىپ­سىزدىككە قول جەتكىزۋ ۇشىن دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتۋگە قوس­قان ۇلەسى ايتىلعان.
قازاقستاننىڭ جاس استاناسىندا وتكەن ازييا­داعى وزارا ىس-قيمىل جانە سەنىم شارا­لارى جونىندەگى كەڭەستىڭ, شانحاي ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرا­لى شارت ۇيىمىنىڭ, تۇركىتىلدەس مەم­لە­كەت­تەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ سامميت­تەرى, سونداي-اق ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرى باس­شىلارىنىڭ العاشقى كونسۋلتاتيۆتىك جۇم­ىس كەزدەسۋلەرى, سيريياداعى زورلىق-زوم­بىلىقتى توقتاتۋ بويىنشا كەلىس­سوز­دەردىڭ وڭ ناتيجە بەرەرىنەن ۇمىتتە­نە­تىنى جا­زىلعان.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەۋرا­زييا­لىق مەديا فورۋمى جانە «استانا كلۋبى­نىڭ» وتىرىستارى اياسىندا قازىرگى زامانعى ادامزات وركەنيەتىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى تال­قىلانىپ, ولاردى شەشۋ يدەيالارى ۇسى­نى­لىپ كەلە جاتقانى دا تىلگە تيەك بولعان.
ەحرو – 2017 ينفراقۇرىلىمى نەگىزىندە «اس­تانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن, جا­سىل تەحنولوگييالار جانە ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن جانە IT-ستارتاپتار تەحنوپاركىن قۇرۋدى قول­داي­تىندارىن جەتكىزگەن.
ۇندەۋدە ايتىلعان وقيعالاردىڭ استا­رىن­دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سەنىمدى­لىك­تى, قاۋىپسىزدىكتى جانە وزارا ىس-قيمىلدى وڭىر­لىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە نىعايتۋعا باعىت­تالعان دايەكتى ساياساتى جاتقانىن اتاپ وتكەن.
مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق داۋلار بەي­بىت ديالوگ جانە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىزدىككە, وزارا سىيلاستىققا, ىشكى ىستەرگە ارا­لاسپاۋعا تەڭ جاۋاپكەرشىلىك قاعيدات­تارىنا نەگىزدەلگەن سىندارلى كەلىسسوزدەر ارقىلى رەتتەلۋى تيىس دەگەن شەشىمگە توق­تا­عان. ەۋرازييا جۇرەگىندە ورنالاسقان زاما­ناۋي, كورىكتى ارى قارقىندى دامىپ جاتقان استا­نا حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپ­سىزدىكتى جانە اماندىق پەن ساۋلىقتى قالىپ­تاس­تىرۋدا الى دە ماڭىزدى رول اتقاراتىنىنا سە­ن­ىم بىلدىرگەن.

حاليما بۇقارقىزى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*