دايىن سىي – دومبىرا ەمەس پە?

2262
0
بولىسۋ:

قازاقتىڭ كيىز ۇيى, قارا دومبىراسى جانە ايتىس ونەرى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ەڭ ەجەلگى مۇرالارى رەتىندە «يۋنەسكو» تىزىمىنە ەنگەنى بەلگىلى. بيىل ورالدا كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي «دومبىرا كۇنىن» وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قاراعاندىداعى نازارباەۆ زيياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى وزى وينايتىن ەلەكتروندى دومبىرانى ويلاپ تاپتى. جاساندى دومبىرا قازاقتىڭ «ەركەماي» كۇيىن ورىندايدى. تاعى نە بار وزى? بىز وزىمىزدىڭ باعا جەتپەس مۇرامىزدى قالاي قادىرلەپ جۇرمىز?
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, تىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, بىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا تيىس. ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇ­لا­ما­لىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ۇنى – بۇلار بىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ بىر پاراسى عانا», – دەگەن ەدى ەلباسى.
«ناعىز قازاق – قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا» دەگەن اقىن قادىر مىرزا الىنىڭ جىرىن جاتقا بىلمەيتىن قازاق از شىعار. حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاعدىرىنا كۋا بولعان دومبىرانىڭ بويىندا بارى بار. ناعىز قازاقى بولمىس سوندا. دومبىرا شاناعىنداعى قوس ىشەككە كۇللى قازاقتىڭ تاريحى, مۇڭ-زارى, قۋانىش-قايعىسى قاتار ورىلگەندەي. قۇران كىتابىنان كەيىن قازاق شاڭىراقتارىندا توردەن ورىن الاتىن دا وسى دومبىرا.
كۇي, دومبىرا دەگەندە ا دەگەندە ويعا ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعى ورالادى. ۇلتىمىزدىڭ ايگىلى تۇل­عالارىنىڭ دومبىرالارىن جيناۋ 2000-2008 جىلدارى اتىراۋ وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنە ناريمان ۇلكەنباەۆ باسشىلىق ەتكەن جىلدارى بەلسەندى جۇرگىزىلىپتى. قازىرگى كۇنى مۋزەي قورىندا 65 دومبىرا بار ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق داستۇردى ساقتاۋ, قايتا جاڭعىرتۋ جانە دومبىرا ۇنىن جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرۋ ماقساتىندا بارلىق مەكتەپتەردە ۇزىلىس كەزىندە قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىن ويناتۋ قولعا الىنىپتى. وبلىس مەكتەپتەرىندە دومبىرا ۇيىرمەلەرى بۇرىنعىدان كوبەيگەن. وسى ورايدا داۋلەسكەر كۇيشى قۇرمانعازىنىڭ 200 جىلدىعىن دومبىرا مەن قازاق كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ ۇلكەن ۇلگىسى ەتۋ قاجەت-اق.
قارا دومبىرا قازاق حالقىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى. بۇعان دالەل جەتكىلىكتى. ارال ماڭىنداعى قويقىرىلعان قالاسىنا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە قولىندا قوس ىشەكتى دومبىراسى بار ەر ادامنىڭ كۇيدىرگەن ساز بالشىقتان جاسالعان مۇسىنى تابىلعان. بۇل بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ىV-ىىى عاسىردان قالعان مۇرا. Vى-Vىىى عاسىرلاردا تۇركى قاعاناتى تۇسىنداعى كوشپەلى ەلدىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتى تۋرالى قۇندى قۇجاتتار جاپونييانىڭ نارا قالاسىنداعى سەسويد يمپەرا­تورىنىڭ قازىناسىندا ساقتالىپتى. «كودەكس كۋمانيكۋس» (1303 جىل) كىتابىندا قىپشاق اۋەندەرىنىڭ روماندىق كۆادرات نوتالارى تۇرىندە جازىلعان نۇسقاسى بار ەكەن. ابۋ ناسىر ال-فارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلى تراكتاتىندا» سىبىزعى, دومبىرا, سىرناي, كەرنەي, قوبىز, كانۋن, ۋد, تسيمبال (چانگ), تامبۋر, راباب, دابىل, داڭعىرا سيياقتى اسپاپتارعا سيپاتتاما بەرىلگەن. الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى «مايتوبە» جايلاۋىنداعى تاۋ شاتقالىندا تاسقا قاشالعان كونە دومبىرانىڭ سۋرەتى تابىلعان. دومبىرانىڭ باسىنا ۇكى تاعىلعان. دومبىراعا ۇكى تاعۋ بىزدە الى بار. بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان تورت مىڭ جىل بۇرىن تاسقا قاشالعان سۋرەتتەن قازاقتىڭ قارا دومبىراسى كورىنىپ تۇرۋىنىڭ وزى عالامات قۇبىلىس!
قازاقستان تەرريتوريياسىندا ومىر سۇرگەن ساقتار داۋىرىندە سىبىزعى مەن دومبىرا ەڭ كەڭ تارالعان اسپاپ بولعان دەسەدى. سول زاماننان جەتكەن ەجەلگى كۇيلەر ىشىنەن «شىڭىراۋ», «اققۋ» كۇيىن ەرەكشە اتايدى. قازاقتىڭ بەسىك جىرلارى, ولاردىڭ اۋەنى مەن ىرعاعى سول ساق زامانىنان بەرى ەش ۇزىلگەن جوق. بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ىىى-ىى عاسىرلاردا عۇندار الەمدەگى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ بىرى بولدى. ولار وز اندەرىن سىبىزعى, دومبىرا, قوبىز ويناۋمەن سۇيەمەلدەپتى. «كەڭەس», «سارى وزەن», «شۇبار ات» دەگەن كۇيلەر سول زاماننان قالعان. ارحەولوگتار حورەزم قالاسىنا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە ەكى شەكتى قۇرالدا ويناپ تۇرعان مۋزىكانتتاردىڭ تەرراكوتتى بەينەلەرىن تاپقان. دەمەك, كوشپەلى ساق تايپالارىنىڭ نەگىزگى مۋزىكالىق اسپابى دومبىرا بولعان!
سوڭعى جىلدارى مەكتەپ بىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ 10-20-30-40 جىلدىق كەزدەسۋلەرى وتكىزىلە باستادى. «مەكتەپكە نە سىيلايمىز?» دەگەن سۇراق سولاردىڭ كوبىنىڭ الدىنان شىعادى. دايىن سىي دومبىرا ەمەس پە? ار تۇلەك بىر دومبىرادان سىيلاسا, ونى تارتۋعا ىقىلاس تانىتاتىندار وزدىگىنەن كوبەيمەي مە?! مەكتەپتەردە ۇزىلىس كەزىندە وقۋشىلار قازاق كۇيلەرىن كۇمبىرلەتىپ تارتىپ تۇرسا, قانداي كەرەمەت?! دومبىرا تارتاتىن جاس ۇرپاقتى كوبەيتۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ كەشەندى بىر شاراسىنا اينالۋى كەرەك.

 

نۇرتورە جۇسىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*