قازاق دالاسىنداعى دوللار داۋىرى

1155
0
بولىسۋ:

وسىدان ۇش جىل بۇرىن قازاقستاندا «قۇمار ويىننىڭ» الەمدە جوق تۇرى پايدا بولدى. حالىق, اسىرەسە  قالالىق بولىگى اققۇلا امەريكالىق ۆاليۋتانىڭ ار قادامىن باعىپ, قالاي قاراي ىتقيتىنىن كۇن سايىن تەكسەرىپ تۇراتىندى شىعاردى. كوپتەگەن قازاقستاندىقتار جيعان-تەرگەنىن «جاسىل قاعازعا» اۋدارىپ تا ۇلگەردى. ساراپشىلار دا قاراپ قالماي, «باعام اتكەنشەگى» دەگەن ۇعىمدى ويلاپ تاپقان. ال ۇلتتىق بانك قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل «قۇمارلىقتان» ايىققانىن قۋانا حابارلاپ وتىر. 

الەمدى ماي ىشكەندەي ەتكەن كەيىنگى جاعدايلار كەسىرىنەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى بيىلعى ناۋرىزداعى 318,31 تەڭگەدەن قازىر 330 تەڭگەگە دەيىن تۇسكەنىنە قاراماستان, ۆاليۋتا ايىرباستاۋ ورىندارىنا جۇگىرۋشىلەر لەگى بايقالمايدى. كەرىسىنشە, قارجىلىق رەتتەۋشىنىڭ اقپاراتىنشا, اقش ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ كولەمى اقپان ايىمەن سالىستىرعاندا, تاعى 15,3 پايىزعا كەمىگەن ەكەن.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن بانك­تەردەگى حالىق جيناعىنىڭ 80 پايىزى دوللاردا ساقتاۋلى بول­­عان. قازىر قازاقستاندىقتار ساق­تاۋ قۇرالى رەتىندە قايتادان تەڭگەگە بەت بۇردى. ۇلتتىق بانك, وتاندىق بانكتەردەگى دەپوزيتتەر كولەمى 2018 جىلعى ناۋرىزدىڭ سوڭىندا 16 تريلليون 820,8 ملرد تەڭگەگە جەتكەنىن مالىمدەيدى. سو­نىڭ ىشىن­دە جەكە تۇلعالاردىڭ جي­ناق­تارى – 7 تريلليون 996,6 ملرد تەڭگە.
دەپوزيتتەردەگى قاراجاتتىڭ جالپى سانىنداعى 9 تريلليون 426,3 ملرد تەڭگە ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلەسىندە. ال شەتەل ۆاليۋتاسىنا 7 تريلليون 394,5 ملرد تەڭگە تيەسىلى. وسىلايشا, دوللارلانۋ دەڭگەيى 2018 جىلعى ناۋرىزدىڭ سوڭىندا 44 پايىزعا دەيىن قۇلدىرادى. بيىلعى اقپاندا 45,2% بولعان.
شىنىندا, قازاقستاندا جەر­گى­لىكتى ۆاليۋتا مەن امەريكا اقشا­سىنىڭ اراسىنداعى وزارا قارىم-قاتىناس تاريحىندا قازىرگىدەن دە قيىن زاماندار بولعان. بۇل ۇشىن قازاق ەلىندەگى دوللاردىڭ جۇز جىل­دان استام داۋىرىن زەردەلەگەندى جون كوردىك.
باستاۋ-مەجە رەتىندە 1887 جىلدى الامىز, سەبەبى دال وسى ۋاقىت­تا رەسەي يمپەريياسىندا قارجى مينيسترى س.ۆيتتەنىڭ اتى­شۋ­لى اقشا رەفورماسى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ول تۇستا ەلىمىزدە اراكىدىك قوقان (1710-1876), حيۋا (1512-1920) جانە باسقا ورتالىقازييالىق حاندىقتاردىڭ شاقا-مونەتالارى ازاماتتار اراسىنداعى قولدانىستا كەزدەسە بەرەتىن. بىراق نەگىزگى تولەم قۇرالى رولىن پاتشانىڭ اقشالارى اتقاردى.
سول كەزدە اعىلشىن ۇلگىسى بويىن­شا پاتشا بانكنوتتارى يم­پە­­رييانىڭ التىن قورىنا باي­لان­­­دى. ناتيجەسىندە, بەكىتىلگەن باعام پايدا بولىپ, 1 دوللار 1,94 رۋبلگە تەڭەلدى. بۇل كورسەتكىش 1916 جىلعا دەيىن وزگەرمەگەن.
بىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا رەسەي يمپەريياسىندا الاپات ينفلياتسييا قارقىن الدى دا, السىرەگەن اق پاتشا قۇلديلاعان تول ۆاليۋتاسىنىڭ ارىنىن توقتاتا الماي, تىزگىنىن بوس قويا بەردى. سونىڭ كەسىرىنەن باعام 1 دوللار ۇشىن 6,7 رۋبلگە قۇلدىرادى. بىراق بۇل تەك باسى عانا ەدى.
راس, تولىق وتارلانعانىمەن, رەسەيلىك ەكونوميكاعا تۇبەگەيلى كىرىگە قويماعان قازاق ەلى ولارداعى جويقىن ينفلياتسييانى سەزىنبەدى. بىزدە ول تۇستا ەڭ باستى «قاتتى ۆاليۋتا» – تورت تۇلىك مال مەن ونىڭ ونىمدەرى بولاتىن. تەك جايىق اسىپ, ومبى – ورىنبورعا اتتانىپ, مال وتكىزەتىن ساۋداگەرلەر عانا بىر سيىر­دىڭ قۇنى وتىز سومعا دەيىن قىم­باتتاعانىن, سونىمەن بىرگە وزگە تاۋارلار باعاسى دا شىعىن­دانعا­ن­ىن بىلدى. «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەن ماتەل سودان شىقسا كەرەك.
ەلدەگى ەكونوميكالىق-قارجى­لىق ەسەڭگىرەۋ توڭكەرىستەن كەيىن شىرقاۋ شەگىنە جەتتى. بيلىك باسى­نا بولشەۆيكتەر كەلگەن 1918 جىلى 1 دوللار 11 رۋبلگە پارا-پار بولسا, قازاق اكسر جانە باسقا دا اۆتونومييالىق رەسپۋبليكالار قۇرىلىپ, ورتاق ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزىلە باستاعاندا, 1 اقش دوللارى 256 ورتاق رۋبلگە ايىرباستالاتىن كۇيگە جەتتى.
الايدا وقيعانىڭ ارى قارايعى وربۋ بارىسى قازاقتىڭ بىر سوزىمەن «ماسقارا» دەپ اتاۋعا لايىق: ارادا ەكى-اق جىل وتكەندە بولشەۆيكتىك رۋبلدىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 2083-كە بىر-اق قۇلادى.
ارى قاراي تىپتى «جەرمەن-جەكسەن» بولدى. قىزىل وكىمەتتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ابسوليۋتتىك مينيمۋمى بىر جىل وتپەي جاتىپ ورناعان: بىر دوللار قۇنى 2 ميل­ليون 352 مىڭ 941 رۋبلگە تەڭەل­دى. بۇل زاماندا قازاق ەلىن اشار­شى­لىق جايلاپ جاتتى.
گيپەرينفلياتسييا «اسكەري كوم­مۋ­نيزم» ساياساتى مەن جاپپاي قار­جىلىق بەيبەرەكەتسىزدىك كەسىرىنەن تۋىنداعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, ەلدە بىرنەشە اقشا تۇرى قاتار جۇرە باستادى, ونىڭ ىشىندە تىپتى پات­شا­لىق اقشالار, كولچاكتىڭ جانە باسقا دا قاشقىن «اقتاردىڭ» رەسمي تانىلماعان, جاساندى ۆاليۋتالارى دا قولدانىسقا كىردى. اجەلەرى مەن اتا­لارىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇ­لاق قوي­عان قازاقستاندىقتار مۇنى جاقسى بىلەدى. كەيبىر قا­زاق­­­ستان­دىقتىڭ «وتباسىلىق مۇرا­عا­تىن­دا» بۇل سولكە­بايلار مەن اقشا قاعازدار الى كۇنگە ساقتاۋلى.
سول زاماندا حالىق قاراپايىم بارتەرگە دەن قويدى. بازارلاردا كيىم-كەشەكتەر مەن مالدى استىققا جانە تۇزعا ايىرباستادى.
بولشەۆيكتىك ۆاليۋتا بولسا, كۇن ەمەس, ساعات ساناپ, قۇنىن جوعال­تا بەردى. حح عاسىردىڭ 20-شى جىل­دارىنىڭ باسىندا 100 مىڭ «سوۆزناكتىڭ» (سول كەزدەگى قارجى بىرلىگى) قۇنى رەۆوليۋتسيياعا دەيىنگى 1 «كوپەيكاعا» تەڭ بولدى.
قارجىلىق سەكتور وزىمەن بىرگە جاڭا وداقتى قۇردىمعا سۇيرەپ بارا جاتقانىن تۇسىنگەن لەنين بيلىگى قارجىلىق شارۋا­شىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. 1922 جىلى جاڭا اقشا رەفورماسى جارييا­لا­نىپ, ەسكى ۆاليۋتا دەنو­­مي­نا­تسييالاندى. قارجى ەميسسيياسىنا (شىعارىلىمىنا) جاۋاپتى مەملەكەت­تىك بانك قايتا قۇرىلدى.
سونىمەن قاتار العاشقى قاتاڭ بەكى­تىلگەن ۆاليۋتا – «سوۆەتتىك چەرۆو­نەتس» اينالىمعا جىبەرىلدى, ول قۇنى بويىنشا 10 پاتشا رۋبلىنە تەڭەستىرىلدى.
ەكونوميستەر مىنا بىر ەلەۋلى دەرەك­كە نازار اۋدارتادى: اۋ باس­تان-اق كەڭەس وداعى بۇكىل الەمنەن ەكو­نوميكالىق اۆتونومييا قاعي­دا­تى بويىنشا قۇرىلعانىمەن, وزىنىڭ تەحنولوگييالىق ارتتا قالۋ­شىلىعى كەسىرىنەن ول يمپورتقا قاتتى تاۋەلدى بولدى دا, بارىبىر دول­لاريزاتسييانىڭ جويقىن سوققى­سى­نا ۇشىرادى.
سەبەبى, كەڭەس وكىمەتى شەتەلدەن يم­پورتتايتىن تاۋارلار ۇشىن كوم­­مۋنيستىك سيمۆوليكاسى بار «چەرۆونەتستەرمەن» تولەي المادى: باتىس ول كەزدە بولشەۆيكتىك رەسەي­دى مەملەكەت دەپ تانىمايتىن. تيىسىن­شە, تاۋارى ۇشىن وراق پەن بالعا بەينەلەنگەن اقشانى قابىل­داۋدان باس تارتتى.
وسى ورايدا كەزىندە قۇپييا سانال­عان ارى جارييا ەتىلمەگەن بىر قىزىقتى جايت انىقتالىپ وتىر: قيىن جاعدايدا قالعان كەڭەس وكىمەتى رەۆوليۋتسيونەرلەر 1918 جىلى اتىپ تاستاعان نيكولاي II پاتشانىڭ مۇسىنى قاشالعان ارنايى مونەتالاردى قايتادان باسىپ شى­­عارا باستاعان. ويتكەنى باتىس مويىن­داعان لەگيتيمدى بيلىك سول بولا­تىن. دال وسى مونەتالاردى كەڭەس­تەر شەتەلمەن ەسەپتەسۋگە پايدا­­لانىلدى.
ال وداقتىڭ وز ىشىندە, سونىڭ ىشىندە قازاق ەلىندە قىزىلداردىڭ تول جاڭا ۆاليۋتاسى جۇردى. ەلدە كەڭ اۋقىمدى دەنوميناتسييا ناۋقانى وتكىزىلىپ, جاڭا سوۆەتتىك رۋبل ەسكى 1 ميلليارد رۋبلگە ايىرباستالدى.
ونىڭ ۇستىنە بۇل شاقتا اقش «ۇلى دەپرەسسييا» داعدارىسىن باس­تان وتكەرىپ جاتقان بولاتىن. سول ۋاقىتتا اربىر دوللار دا امە­ريكانىڭ التىن-ۆاليۋتالىق قورىنا قاتاڭ تاڭىلاتىن. تيىسىن­شە, اينالىمداعى اقشا­سى­نىڭ سانى التىن قورىنىڭ كولەمىمەن شەكتەلەتىن. سوندىقتان بەلگىلى بىر ۋاقىتقا تەڭگەرىم ورناپ, 1935 جىلى 1 دوللار باعامى 1,15 رۋبلدى قۇرادى.
بىراق رۋبل ۇشىن «جىلىمىق» كەزەڭى ۇزاققا سوزىلمادى: 1936 جىلدان باستاپ, دوللار قۇنى تاعى وسە باستادى. وعان ەرە الماسىن سە­زىن­گەن كەڭەس وكىمەتى رۋبل قۇنىن فرانكقا بايلاۋ تۋرالى شە­شىم قابىل­دايدى. دال وسى جىلى ارا­سىن­دا قازسسر دە بار «كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى» (كسرو) قۇرىلعانى مالىم. ارينە, الەمدىك نارىقتا وز بەتىنشە ساۋدا جاساۋعا قۇقىعى بولماعان قازاق­ستان يمپەرييالار باسەكەسىندە دول­لار­دىڭ سوزى وتىمدى, باسى جوعارى ەكەنىن كوپ سەزىنە قويمادى.
ونىڭ ۇستىنە بۇل باقتالاستىقتى باعامداۋعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۇرشا بەرمەگەن. دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ, الەمدى قانعا بولەگەن, جورگەكتەگى بالانى جىلاتىپ, انا­­لاردىڭ كوزىنە جاس ۇيىرىلتىپ, ەر­لە­رى­مىزدىڭ كوكىرەگىنە كەك تۇيگىزگەن سۇرا­پىل سوعىس ۆاليۋتالار ويىنىنا توسقاۋىل قويدى: دوللار قۇنى 1950 جىلعا دەيىن 5 رۋبل دەڭگەيىندە «قاتىپ» قالدى.
1950 جىلى دوللارمەن شاما­­لاۋ توق­تاتىلدى دا, كەڭەس ۆاليۋ­تاسى تىكە­لەي التىنعا بايلا­نىس­تى­رىل­دى: اربىر رۋبل وسى اسىل تاستىڭ 0,222168 گرامىمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە تيىس بولعان. بۇل رەسمي باعام 10 جىلعا دەيىن ساقتالادى.
1960 جىلى كسرو-دا «تاريف­­تەردى 10 ەسە ارزانداتۋعا» باعىت­تال­عان حرۋششەۆتىڭ اقشا رەفورماسى جۇرگىزىلدى دە, كەڭەس ازاماتتارىنىڭ جيناقتارى ەكى ەسە قۇنسىزدانىپ قالدى. بۇل رەفورمادان كەيىن ۆاليۋ­تا باعامى 1 دوللار ۇشىن 0,9 رۋبل دەپ بەكىتىلدى.
بۇل باعامنىڭ ساقتالۋىنا 1972 جانە 1973-جىلدارى جۇرگەن دول­لار دەۆالۆاتسيياسى سەپتەسكەن. وسى تۇستا اقش الەمدىك «التىن ستان­­دارتتان», ياعني ار قاعاز اقشا­نى التىنمەن قامتاماسىز ەتۋ سايا­ساتىنان باس تارتقان دۇنيە­جۇ­زىندەگى جالعىز مەملەكەتكە اينالدى. 1976 جىلعى «يامايكا اقشا جۇيەسى» قۇجاتىنا قول قويۋ ارقىلى الەم ەلدەرى امەريكانىڭ بۇل قادامىنا كەلىسىپ قانا قويماي, زاڭ­­داستىرىپ بەردى. ويتكەنى جا­ھان­­دىق سوعىستان قاۋساپ شىق­قان ەۋروپاعا جاڭا زاماندا ورلەۋ ۇشىن امەريكا كاپيتالى اۋاداي قاجەت ەدى. سول كەلىسىم بويىنشا الەم­دەگى ۆاليۋتالار ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشتى.
وسىنى پايدالانىپ, كسرو ال­تىن قۇنى جوق امەريكالىق اقشا بىرلىگىنە شاققانداعى وز ۆاليۋ­تا­سى­نىڭ قۇنىن قىمبات بەلگىلەي باس­تا­د­ى: 70-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا «0,758 رۋبل = 1 دوللار» دەپ بەكى­تىلگەن. بىراق بۇل باعام ومىر شىن­دىعىنان الىس ەدى. ماسەلەن, كەڭەس وداعى كۇيرەر الدىندا دوللار رەسمي تۇردە «0,56 رۋبل تۇرادى» دەپ مالىمدەلەتىن. الايدا «كولەڭكەلى نارىقتا» «حالىقتىق» باعام 1 اقش ۆاليۋتاسى ۇشىن كەم دەگەندە 30-33 رۋبل بەرەتىن.
اقىر سوڭىندا وز الدىنا وتاۋ قۇرىپ, تاۋەلسىزدىك العان قازاق­ستان 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنان باستاپ, تول ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن – تەڭگەنى اينالىمعا جىبەردى.
«تەڭگەنى ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكالىق ەگەمەندىگىن قامتا­ماسىز ەتكەن شىنايى بازاعا اينالدى, – دەپ ەسكە الدى كەيىن ەلباسى ن.نازار­باەۆ. – قازاقستان تاۋەلسىز قار­جىلىق-ەكونوميكالىق ساياسات جۇر­گىزىپ, دەربەس اقشا-كرەديتتىك سايا­ساتتى قولعا الدى. تۇبەگەيلى ەكو­­نوميكالىق رەفورمالار جۇر­گى­زىلدى. بۇگىندە تەڭگەنىڭ الەم­دىك ۆاليۋ­تالار قاتارىنان ويىپ ورىن العانىنا ەشكىم دە كۇمان كەلتىرە المايدى».
اۋ باستا د.سەمباەۆ باسقارعان ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى 1 دوللار 4,7 تەڭگەگە تەڭ دەگەن باعام بەلگىلەدى. الاي­دا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق بۇل باعام 20 تەڭگەگە جەتكەن.
ەلدە جۇرگەن گيپەرينفلياتسييا كەسى­رىنەن 1994 جىلى تەڭگە بىردەن 8,6 ەسە دەۆالۆاتسييالاندى. كەلە­سى 1995 جىلى تاعى 18 پايىزدىق قۇن­­­سىزدانۋ جۇردى. 2000 جىل­دار­دىڭ باسىندا دوللار 70 تەڭگەگە باعا­لان­دى. كەيىن – 120, ارتىنشا 155 مەجە­سىنە دەيىن وستى. بىراق ول تۇستا تەڭگەنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى باعامىن ۇلتتىق بانك قاتاڭ بەكىتەتىن ارى شەكتەيتىن.
ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ بەر­تىن­دەگى تاريحى بارىمىزگە بەلگىلى. 2015 جىلدىڭ 20 تامىزىندا تەڭ­گە­نىڭ جاڭا تاريحى باستاۋ الدى: وسى كۇنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋ­تاسى ەركىن اينالىمعا جىبەرىلدى.
«دوللاردىڭ داۋىرى اياقتالۋعا تاياۋ» دەپ ارا-تۇرا رەسەيلىك اقپا­­رات قۇرالدارى مەن ساراپ­شى­سى­ماق­تارى وڭمەڭدەپ, وڭەش جىرتى­سىپ قويادى. مۇنىسى ەندى ازىرگە بوس ساندىراق.
ەشبىر ەلدىڭ قارجىلىق رەتتەۋ­شىسى, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ۇلتتىق بانك الەمدىك جەتەكشى ۆاليۋتانىڭ كۇيرەۋىن كۇتپەيدى. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماقساتى دا ول ەمەس. تەك ەل ەكونوميكاسى مەن تول ۆاليۋتانىڭ ۇستىنى بەرىك, قولداۋى مىقتى بولسا, حالىق ۇشىن ەشقانداي دوللار قورقىنىشتى ەمەس.

ەلدوس سەنباي

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*