ەل بىرلىگى – ەلدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى

1157
0
بولىسۋ:

   تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى – بىرلىك. بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ قورعانى, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ۇيىتقىسى بولۋدىڭ تاريحي جۇگى ەلىمىزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا جۇكتەلگەن. سەنبى, 28 ساۋىر كۇنى استانا تورىندەگى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ەلباسى – قحا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXVI سەسسيياسى وتتى. جيىنعا «بەس الەۋمەتتىك باستاما – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك بىرلىگىنىڭ تۇعىرى» تاقىرىبى ارقاۋ بولدى. 

سەسسييانى اشقان مەملەكەت باسشىسى بارشا قازاقستاندىقتاردى جانە ەلىمىزدىڭ قوناقتارىن كەلە جاتقان جالپىۇلتتىق مەرەكە – «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىمەن» قۇتتىقتاپ, زور دەنساۋ­لىق, باق-بەرەكە جانە بەيبىت ومىر تىلەدى.
ەلباسى وز سوزىندە دال وسى سەسسيياعا «قحا-نىڭ ىزگى نيەت ەلشىلەرىنىڭ, دوستىق ەلشىلەرىنىڭ» قاتىسۋىنىڭ سيمۆولدىق مانى بارىن جەتكىزدى. ايتقانداي, جيىن قارساڭىندا قحا كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ۇيىمداستى­رىلىپ, وندا مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆا رەسەيلىك كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى رۋسلان اۋشەۆقا جانە گەرمانييانىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى گەنريح تسەرتيككە اسسامبلەيانىڭ «دوستىق ەلشىسىنىڭ» پاتەنتىن تاپسىرعان بولاتىن.
ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ باستى كەپىلى رەتىندە ماڭىزدى رول اتقاراتىنىن اتاپ وتتى.
– اردايىم ەلدىك ىستەردىڭ باسىندا جۇرەتىن اسسامبلەيا ىرگەلى باستامالارىما ار ۋاقىتتا قولداۋ بىلدىرىپ, حالقىمىزعا تۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. قازاقستان سان قىرلى جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان قازىرگى تاڭدا اسسامبلەياعا دا تىڭ مىندەتتەر جۇكتەلدى, – دەگەن ەلباسى ونىڭ ار سەسسيياسى قا­زاقستان دامۋىنىڭ مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالاتىنىنا نازار اۋدارتتى.
وسى ىزگى داستۇردىڭ جالعاسى رەتىندە بۇل جولعى جيىننىڭ كۇن تارتىبىنە بيىلعى ناۋرىز ايىندا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ ماقساتىندا جارييا ەتىلگەن «پرەزيدەنتتىڭ بەس باستاماسى» شىعارىلدى.
– بەس باستاما ەلدىڭ ال-اۋقاتىن جاقسارتۋمەن بىرگە, ۇلتتى ۇيىستىرا تۇسۋدىڭ تاعى بىر قىرى – الەۋمەتتىك بىرلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ونىڭ تا­بىستى جۇزەگە اسۋى ازاماتتاردىڭ وز بولاشاعىنا, مەم­لەكەتىنە, قوعامىنا, قالا بەردى, بىر-بىرىنە سەنى­مىن ارتتىرادى. بىزدە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومى­رىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلەتىن مۇنداي الەۋمەتتىك باعدار­لاما ەشقاشان بولعان ەمەس. وسىنىڭ بارى – تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندى تۇرلى بالە-جالادان ساقتاپ كەلە جاتقان ەلدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى – ەل بىرلىگىن قاسيەت تۇتا بىلگەنىمىزدىڭ ارقاسى. ايت­پەسە, كوگىندە تۋى, تورىندە بيلىگى بولسا دا, بىرلىگى قاشىپ, بۇگىنى تۇلدىر, بولاشاعى بۇلدىر بولعان قانشاما مەملەكەت بار. بىز وسىنى بەرىك ۇستانىپ, مىزعىماس ىنتىماق-بىرلىگىمىزدى تاۋسىلماس ىرىس-بەرەكەمىزدىڭ باستاۋى ەتىپ, سەنىممەن قادام باسىپ كەلەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى «الەۋمەتتىك ينتەگراتسييا فاكتورىن پايدالانا وتىرىپ», تۇتاستىعىمىزدى ودان ارى نىعايتا تۇسۋىمىز قاجەتتىگىن نىقتادى. ويتكەنى جاھاندىق الەمدەگى مىقتى مەملەكەتتەر, دامىعان ەلدەر – بىرتۇتاس ۇلتتار ەكەنى ايدان انىق. ولاردىڭ بارلىعى تۇتاسقان بىرەگەيلىككە سۇيەنە وتىرىپ جاڭعىرادى. بىز دە وسى جولعا تۇستىك. بۇل رەتتە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا قا­زاقستان­دى بىراۋىزدىلىعىن بەكەمدەي وتىرىپ, دامىعان ەلگە اينالدىرۋدى ماقسات تۇتادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەۋمەتتىك بىرلىك سايا­سا­تى –­«بىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام» بولىپ سانالاتىنىن ايتتى.
– بىز سىرتقى جاعدايلارعا قاراماستان, بەس جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق. بۇل قارجى­مىزدىڭ جانە رەسۋرستارىمىزدىڭ كوپتىگىنە باي­لانىستى بولىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, قازاقستان­دىقتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا تىڭ سەرپىن بەرۋدى كوزدەگەن شىنايى نيەتىمىزگە بايلا­نىستى ىسكە اسۋدا, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا «بەس الەۋمەتتىك باستامانىڭ» قولعا الىنۋىنىڭ نەگىزگى ۇش سەبەبىن اتادى.
– بىرىنشىدەن, جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىل­دىعىنىڭ باستاپقى 8 جىلىنا جاسالعان تالداۋ كورسەتكەندەي, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر تاراپىنان ەگەمەن ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋىنىڭ سالدارىنان الەمنىڭ تۇرلى وڭىردە بولاتىن داعدارىستاردىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار. بۇل – الەۋمەتتىك بىرلىك پەن ينتەگراتسييانىڭ بولماۋى. جاھاندىق جانە وڭىرلىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قالىپتاسقان مەملەكەت – بۇل الەۋمەتتىك بىرلىك نەگىزى سانالى تۇردە نىعاي­تىلاتىن مەملەكەت. بىزدىڭ جاڭا باستامالار, ەڭ الدىمەن, وسىعان ارنالعان, – دەدى ەلباسى.
ەكىنشىدەن, قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي تەورييا مەن تاجىريبەدە الەۋمەتتىك جانە مادەني كاپيتال – ارتتا قالعان سالا ەمەس, ولار – وسىم­نىڭ تۇراقتى درايۆەرلەرى دەگەن كوزقاراس بەرىك ورنىقتى. بىلىمنىڭ جاڭا ەكونوميكاسى, تسيفر­لان­دىرۋ, وندىرىستى روبوتتارمەن جابدىقتاۋ, تەحنولو­گييالىق يننوۆاتسييالار الەۋمەتتىك جانە مادەني كاپيتالدىڭ مۇلدە باسقا سيپاتىن قاجەت ەتۋدە. سول سەبەپتى قازاقستاندىق جاڭا الەۋمەتتىك باستامالار جاڭا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە تيىس.
ۇشىنشىدەن, كوپەتنوستى مەملەكەت جاعدايىندا الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق ساياسات وزارا تىعىز بايلا­نىستى.
– ۇسىنعان بەس الەۋمەتتىك باستاما ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن قامتيدى, بۇكىل حالقىمىزدىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ولار تۇرعىنداردىڭ از قامتىلعان بولىگى مەن جاستار ۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. سول سەبەپتى مەن وسى ماسەلەنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيياسىندا تالقىلاۋدى ۇسىن­دىم, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستاننىڭ ەتنو-الەۋمەتتىك ساياساتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, باسقا دا بەدەلدى حالىق­ارالىق ۇيىمدار مەن تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەر تاراپىنان جوعارى باعا العانى تەگىن ەمەس. وسى ورايدا ن.نازارباەۆ «قانشاما رەت جاقسى سوز دە, سىن دا ايتىلعان مەملەكەتتىڭ تىل ساياساتى مۇددەلەر توعىسىنىڭ وڭتايلى تەڭگەرىمىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن» اتاپ وتتى.
حالىقتىڭ بايىرعى ۇستانىمىنا ساي كەلەتىن بۇل ساياساتتىڭ ەلىمىزدە ەشكىمنىڭ دە مۇددەسىن شەك­تەمەيتىنىنە نازار اۋدارتا وتىرىپ, ول «تىل ماسەلەسىنە قاتىستى قازاقستاندا قول جەتكىزىلگەن جالپىۇلتتىق كەلىسىم – بىزدىڭ التىنداي قىمبات شەشىمىمىز» بولىپ تابىلاتىنىنا سەنىم بىلدىردى. بۇل قوعامدى, عىلىم مەن بىلىم بەرۋ ىسىن دامىتۋدىڭ جاھاندىق ۇردىس-ترەندىنە ساي كەلەدى.
ەلباسى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىن دە جەكە اتادى.
– بىرىنشىدەن, بىزدىڭ ساياساتىمىزدىڭ جالپى­ازامات­تىق, جالپىۇلتتىق مانى بار. بىز اردايىم نەگىز قالاۋشى كونستيتۋتسييالىق نورماعا – بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭدىگىنە سۇيەنىپ كەلدىك. الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولادى. ەكىنشىدەن, بىز جاھاندىق ترەندتەردى مۇقييات زەرتتەپ وتىرامىز. ەۋروپا مەن امەريكاداعى كوپتەگەن ەلدەر مۋلتيمادەني سايا­ساتتى دەموكراتييالىق ماقساتپەن فورمالدى تۇردە جۇرگىزە وتىرىپ, پروبلەمالارعا تاپ بولعانىن كورىپ وتىرمىز. قوعامنىڭ ىشكى ينتەگراتسيياسى باياۋ جۇرەتىنى نەمەسە مۇلدە تۇرالاپ قالعانى انىقتالدى. مىناداي سۇراق تۋىندايدى: الداعى ۋاقىتتا الەمدە نە بولادى? كەلەشەكتە مۋلتي-ەتنيكالىق ترەندتەر قايدا جەتەلەيدى? ساياسي تاجىريبەسى مول دامىعان ەلدەر وز پروبلەمالارىنىڭ شەشىمىن تابا الارىنا سەنىمدىمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
ۇشىنشىدەن, ونىڭ بايلامىنشا, بىز دە تول پراگماتيكالىق قورىتىندىمىزدى جاساۋعا تيىسپىز.
– جاھاندىق ەتنيكالىق جاعداي ىشكى ساياساتتاعى ستراتەگييامىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەت­كەنىنە سەنىم­دىمىن. بىز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن قان­داي دا بىر نىشانى بويىنشا ەشقاشان بولە-جارعان ەمەسپىز. وسى جىلداردا بۇكىل قوعامدى ۇيىستىراتىن بىرتۇتاس ساياسات جۇرگىزۋ مەنىڭ مىز­عىماس ۇستانىمىم بولدى. بۇل بارلىق ازاماتتار مەن ەتنوستارعا جاپپاي قاتىستى. بۇگىندە قازاقستان قوعامىنىڭ بىرلىگىن ودان ارى نىعايتاتىن كەز كەلدى. وسى ماسەلە بويىنشا نەگىزگى رەسۋرس – الەۋمەتتىك سالا. بۇل – بىزدىڭ بارلىعىمىزعا قاتىستى ومىرلىك مانى بار سالا! – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىر اينالعان دۇنيەدەگى شەكەنى سولقىلداتار كۇردەلى ماسەلەلەرگە شولۋ جاساپ وتتى. ححى عاسىر الەۋمەتتىك, ەكولوگييالىق, تەحنوگەندىك سيياقتى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ وزىنەن-وزى ەشقايدا دا جوعالىپ كەتپەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. الەمدىك داعدارىس مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرىن ازايتتى.
وسى ورايدا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ساراپشىلارى تاياۋ 10 جىلدا كۇشەيە تۇسەتىن ۇش ترەندتى ەسكەرتەدى. بۇلار – ال-اۋقاتتىڭ تەڭسىزدىگى, الەۋمەتتىك جىكتەلۋ جانە ەكولوگييالىق قاۋىپ-قاتەردىڭ ارتۋى.
– اركىم وز بولاشاعىنا وزى جاۋاپ بەرەتىن وزگەشە كەزەڭ كەلە جاتىر. ساراپشىلاردىڭ كوپشى­لىگى «جالپىعا ورتاق ال-اۋقاتتىڭ» اياقتالعانى جونىندە ايتۋدا. جاھاندىق وسىمنىڭ تومەن دەڭگەيى كوپتەگەن پروبلەمالاردى تۋىنداتادى. تىپتى دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە ورتا تاپتىڭ داعدارىسى بايقالۋدا. الەۋمەتتىك پولياريزاتسييا اۋقىمى وراسان دەڭگەيگە وستى: ادامداردىڭ بىر پايىزى عانا الەمدىك بايلىقتىڭ 50 پايىزىن يەلەنىپ وتىر, – دەدى ەلباسى.
بۇۇ مالىمەتىنە سايكەس, جەر شارىنداعى حالىق­تىڭ 14 پايىزى اشارشىلىق جاعدايدا وتىرعان كورىنەدى. الەمدە كۇن سايىن 24 مىڭ ادام اشتىقتان كوز جۇمادى. جۇمىسسىزدار سانى 190 ميلليون ادامنان استى. بۇل ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, يتالييا سيياقتى ىرى ەلدەردىڭ حالقىن قوسا العانداعى تۇرعىندار سانىنا پارا-پار. الەمدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى, اسىرەسە, جاستار اراسىندا جوعارى – 13 پايىز.
– ەكونوميكالىق سانكتسييالار, پروتەك­تسيونيزم, تەرروريزم, ەكسترەميزم, جە­كەلەگەن مەملەكەتتەردەگى تۇراقسىزدىق, ەگەمەن ەلدەرگە باعىتتالعان قارۋلى شابۋىل­دار حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزىپ, جەر بەتىندەگى بارشا جۇرتتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىزدىگىن قالىپتاس­تىرىپ وتىر. سونداي-اق بۇل جاعداي كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن ۋشىقتىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ونسىز دا السىز ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋى تومەندەيدى. ەلدەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك ودان ارى تەرەڭ­دەي تۇسەدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ كۇشەيۋى ەكسترە­ميزمدى تۋدىرىپ, راديكالدى رەۆوليۋ­تسييالار قاۋپىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى, – دەپ اشىعىن ايتتى ەلباسى.
وز سوزىن ارى ساباقتاعان مەملەكەت باسشى­سى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ نەگىزگى قاعيدات­تارىن اتاپ وتتى.
بىرىنشى قاعيدات – «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعى – قوعام يگىلىگى» بولىپ تابىلاتىنىنا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بويىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بايلىعى ازاماتتارىمىزدىڭ ال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. بۇل ەكونومي­كانىڭ وسىمى, ەلىمىزدىڭ رەزەرۆتەرى ارقىلى جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ ارقاسىندا ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتىپ, الەۋمەتتىك سالانى وركەندەتىپ وتىرمىز. ەگەمەن ەل بولعالى قازاقستاندا 12 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى سالىندى جانە قايتا جوندەلدى, 2,5 مىڭ شاقىرىمنان استام جاڭا تەمىرجول جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى.
سونىڭ بارى ەكونوميكانى دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىنىنىڭ ال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
وسى جىلدار ىشىندە زاماناۋي مەدي­تسينالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان 1300-دەن استام اۋرۋحانا, ەمحانالار مەن امبۋلاتورييالار سالىندى. سونىڭ ناتي­جەسىندە, ومىر سۇرۋ ۇزاقتىعى ارتىپ, ولىم-جىتىم ازايدى جانە انا مەن بالاعا قولداۋ كورسەتىلدى.
1545 جاڭا مەكتەپ پەن 500-دەن استام بالاباقشا – جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ۇشىن سالىندى. 70 ستاديون, 36 سپورت سارايى, 8 مىڭنان استام سپورت الاڭى مەن زالدار اشىلدى. بۇل دەگەنىمىز – دەنساۋلىق كەپىلى. مۋزەيلەر سانى – 2,7 ەسە, تەاترلار سانى – 1,5 ەسە, كىتاپحانالار سانى 1,4 ەسە وستى.
– وسى ايتىلعان الەۋمەتتىك, مادەني جانە سپورت نىساندارى بۇكىل حالقىمىز ۇشىن سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ار قازاقستاندىق ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋدا. ويتكەنى بىز ەڭبەك ەتىپ جالاقى الامىز, سودان كەيىن ونى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جۇمسايمىز. سول ارقىلى ورتاق يگىلىكتەردى قالىپتاستىرىپ, قازاقستان الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا اتسالىسامىز, – دەدى ن.نازارباەۆ.
ەكىنشى قاعيدات «الەۋمەتتىك كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسييا كولەمىن ارتتىرۋدى» قاراستىرادى.
– بىز الەۋمەتتىك كاپيتالدى ەسەلەي وتىرىپ, كەلەشەگىمىزدى نىعايتا تۇسەرىمىزگە سەنىمدىمىن. بۇل – پراگماتيكالىق اقيقات. سە­بە­بى, الەۋمەتتىك كاپيتال – ادام مەن قوعام­نىڭ دامۋىنا جەتەلەيتىن الەۋەت. بىز جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ونىم كولە­مىن ارتتىرۋ ۇشىن ۇلكەن جولدان وتتىك. ول 600 دوللاردان 10 مىڭ دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل – الەۋمەتتىك كاپيتالعا سالى­ناتىن ينۆەستيتسييا كولەمىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن بازا, – دەگەن پرەزي­­­دەنت وز سوزىن بىر مىسالمەن دايەكتەي كەتتى.
بيىلعى قاڭتار ايىندا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەتتەردى باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلگەن ەكەن.
ول – جىو وسۋىنە جانە باسقا دا 11 پارامەترگە بايلانىستى بولاتىن «ينكليۋزيۆتى
دامۋ يندەكسى». بۇل يندەكستىڭ باستى كورسەتكىشى – ال-اۋقات دەڭگەيى. ەندى قاراڭىز, وسى رەيتينگتە قازاق ەلى دامۋشى 74 ەلدىڭ اراسىندا 15-ورىنعا كوتەرىلگەن. ەلباسى مۇنى «لايىقتى ناتيجە» دەپ باعالادى.
– قازاقستاندىقتار ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن جەكە ال-اۋقاتى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن ايقىن كورىپ وتىر دەپ سەنەمىن. ححى عاسىردىڭ باسىمەن سالىستىر­عاندا بۇگىنگى جاعدايىمىز – جەر مەن كوكتەي. بۇل وزگەرىستەر ارقايسىمىزدىڭ ومىرىمىزدە بايقالادى دەپ ويلايمىن. بىز الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاندىق ار وتباسىنىڭ ال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇشىن الەۋمەتتىك كاپيتالدى بارىنشا كوبەيتەتىن بولامىز. مەن ۇشىن ادامنىڭ وز ىسىنە جانە بۇكىل ەلىمىزگە دەگەن جاۋاپتىلىقتى سەزىنۋى, وزىن شارۋاقور ادام رەتىندە كورسەتۋى ماڭىزدى! – دەگەن مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان – بىزدىڭ ورتاق ۇيىمىز» يدەياسى دال سول كەزدە جاڭا مانگە يە بولارىن بولجادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى قاعيداتتاردىڭ جۇزەگە اسۋى حالقىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتارىنا سەنىم بىلدىردى.
ەلباسى «الەۋمەتتىك بىرلىكتى تولىق نىعايتۋ ۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋ قاجەت?» دەگەن سالماقتى ساۋالعا بەرگەن پرەزيدەنتتىك بايىپتى جاۋابى – «بەس الەۋمەتتىك باستاما» ەكەنىن ايتتى.
«بەس باستاما» قازىرگى قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى بەس الەۋمەتتىك پروبلەماسىن شەشۋگە باعىتتالعان. مەملەكەت باسشىسى يگىلىگى انىق, قاجەتتىلىگىنە ەل قانىق بۇل باعدارلاما مازمۇ­نىنىڭ باستى تۇستارىن ەسكە سالىپ وتتى.
– بىرىنشى باستاما باسپاناسى جوق ادامدارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرىپ, تۇرعىن ۇي يپوتەكاسىنىڭ قولجەتىمدى بولۋ ماسەلەسىن شەشەدى. بارىمىز جايلى تۇرمىس ۇشىن باسپا­نانىڭ الاتىن ورنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان مەن بۇل باعدارلامانى بىرىنشى ورىنعا قويدىم. جۇمىس ىستەيتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جاڭا تالاپتار بويىنشا يپوتە­كاعا قول جەتكىزە الۋى – ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل دەگەنىمىز – بىزدىڭ ميلليونداعان ازاماتتارى­مىز. ولار مەرزىمى 25 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان ارزان يپوتەكا الا الادى. وسىعان وراي, باستاپقى جارنا 20 پايىزدان اسپايتىن بولادى, ال بۇرىن بۇل 50 پايىز بولعان ەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
ەكىنشى باستامانىڭ مانى جالاقىسى تومەن ەڭبەككەرلەر ۇشىن سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋمەن بايلانىستى. مەملەكەت جەكە تابىس سالىعىن تومەندەتە وتىرىپ, سول كولەمدە 2 ميلليوننان استام ادامنىڭ جالاقىسىن وسىرمەك. پروگرەس­سيۆتى سالىق سالۋ ىسىنە ناقتى قادام جاسالدى. ياعني, نەعۇرلىم كوپ تابىس تاباتىندارعا تيىسىنشە, سوعۇرلىم جوعارى سالىق سالىنباق. پرەزيدەنت وعان قاتىستى تۇرلى پىكىردىڭ بار ەكەنىن بىلەتىنىن حابارلادى.
– الايدا تابىس سالىعىن جالاقىسى تومەن تۇرعىندا­ردىڭ پايداسى ۇشىن قايتا قاراستىرۋ­دىڭ قاجەتتى ارى يگى ىس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ۇشىنشى باستاما جوعارى بىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىنا قاتىستى. بىز گرانتتار سانىن, اسىرەسە تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ۇشتەن بىر ەسەدەي ارتتىردىق. بۇل جەردە تاپشىلىق بار. جۇرتتىڭ بارى زاڭگەر, ەكونوميست بولۋدى قالايدى. ونداي ماماندار بىزدە جەتكىلىكتى. بىلىم بەرۋ ىسى جىل سايىن ساپالى تۇردە دامىپ كەلەدى. دەمەك, تالاپكەر­لەردىڭ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداعانى جون. بۇل باستاما – ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار پروبلەماسىن شەشۋ جونىندەگى مەنىڭ ناقتى تاپسىرمام. ولار جاي قونىپ شىعاتىن ورىنعا عانا ەمەس, جايلى تۇرىپ, بىلىم الۋعا ارنالعان تولىق بازاعا اينالۋى تيىس. بىزدىڭ «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن ىسكە اسىرىپ, گۋمانيتارلىق بىلىمدى تۇبەگەيلى جاڭارتىپ جاتقانىمىزدىڭ مانى زور. بۇل شارالاردىڭ بارى جوعارى بىلىمنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرارىنا سەنىمدىمىن, – دەدى ن.نازارباەۆ.
تورتىنشى باستاما شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. مۇنداعى
ماقسات – وزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مەن جۇمىسسىزدار اراسىندا جاپپاي كاسىپكەر­لىكتى دامىتۋ. مەملەكەت باسشىسى جەڭىل­دەتىل­گەن شاعىن نەسيە الاتىنداردىڭ سانىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. ول دال وسى باعدارلامانىڭ اۋىلدىق جەرلەر ۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ وتتى.
ادامنىڭ وز كاسىبى بولعان كەزدە, ول سەنىمدى جۇرەدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسى ازاماتتارىمىزدى بيزنەستىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتىپ, ماڭىزدى جۇمىس اتقارۋدا. كوپتەگەن ادام كاسىپكەر­لىكتى مەڭگەرىپ شىقتى. ەندى ولارعا باستاپقى كاپيتال قاجەت. ەلباسى شاعىن نەسيەنى بىرىنشى كەزەكتە سولارعا بەرۋدى جۇكتەدى.
– بارلىق وڭىردەگى اسسامبلەيا مۇشە­لەرىنىڭ اراسىندا كوپتەگەن تابىستى ستارتاپتار مەن بيزنەس جوبالار بار ەكەنىن بىلەمىن. مىڭداعان قازاقستاندىقتار, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە, سولارعا قاراپ, وزدەرىنىڭ جەكە كاسىبىن اشا الادى. بۇگىندە مەملەكەت بۇعان مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, – دەدى ەلباسى.
بەسىنشى باستاما ەلىمىزدى ودان ارى گازبەن قامتۋعا باعدارلانادى. تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىندا قازاقستان قۋاتتى مۇناي-گاز وندىرۋشى ەلگە اينالدى. بىراق كەن ورىندارىمىز ەلىمىزدىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىگىنەن شالعايدا ورنالاسقان. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن بىزدە قۇبىر جەلىسى قۇرىلىسىنا قارجى جەتىسپەدى. ەندى ەل ىشىن گازبەن قامتۋ اياسىن كەڭەيتەتىن كەز كەلدى.
ەل ۇكىمەتى ورتالىق جانە سولتۇستىك قا­زاقستانعا جاڭا گاز قۇبىرىن تارتپاق. جوبا بيىلعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا باستالادى جانە «سارىارقا» دەگەن اتاۋ الدى. ونىڭ ارقاسىندا ميلليونداعان قازاقستاندىقتار­دىڭ ۇيلەرىنە كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلەدى. بۇل ىشكى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ سانىن ارتتىرادى, سونداي-اق تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە جانە شاعىن بيزنەستى كەڭەيتىپ, ەكولوگييانى جاقسارتۋعا جول اشادى. گازبەن قامتۋ ىسىن ودان ارى جالعاستىرۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر.
– سونىمەن پرەزيدەنتتىك بەس باستاما دەگەنىمىز – اۋقىمدى بەس الەۋمەتتىك جوبا. ەڭ باستىسى سول, ولاردىڭ بارلىعى اربىر قا­زاقستاندىقتىڭ ال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا با­عىتتالعان ارى بۇكىل قوعامعا ارنالعان.
بۇل – جالپىۇلتتىق جوبالار. جەرگىلىكتى جەر­لەردە اسسامبلەيا مۇشەلەرى بۇعان بەلسەنە قاتىسىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن «نۇر وتان» پار­تيياسىمەن بىرلەسە باقىلاۋعا الۋى كە­­رەك, – دەپ تاپسىردى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ول «مۇنىڭ بارى مەملەكەت ۇشىن ارزانعا تۇسپەيتىنىن» جەتكىزدى. بەس باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن جالپى 2,6 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولۋ جوسپارلانۋدا.
– بۇل – وتە ۇلكەن قاراجات, بىزدىڭ ادامدارى­مىزعا, ولاردىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسييا. مۇنداي الەۋمەتتىك ساياسات جالعاسا بەرەدى. بۇگىندە, قازاقستاندىقتار ۇكىمەتتىڭ نە ىستەپ جاتقانىن, تاپسىرىلعان مىندەتتەردى قالاي ورىندايتىنىن – بارلىق ىس-قيمىلىن مۇقييات باقىلاپ وتىر. مۇنى مەن بىلەمىن. سوندىقتان دا اسسامبلەيا سەسسيياسىنىڭ جۇمىسىنا ۇكىمەت باسشىسى, ۇلتتىق بانك توراعاسى قاتىستىرىلدى, – دەدى ەلباسى.
ايتا كەتۋ كەرەك, سەسسييا بارىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى دانييار اقىشەۆ پەن بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعاديەۆ مىنبەرگە كوتەرىلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەلەگاتتارىنا بەس باستامانىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنى جايىندا تۇسىنىكتەمە بەردى.
جيىندا پرەزيدەنت ەلىمىز العا جىلجۋى ۇشىن بىرقاتار مىندەتتى شەشۋ قاجەتتىگىن مالىمدەي كەلە, اسسامبلەيا الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويدى.
– بىرىنشىدەن, اسسامبلەيا جاڭعىرۋدىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن ورىنداۋ ۇشىن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋگە تيىس. اسسامبلەيانىڭ ەلەۋلى الەۋەتى بار.
بۇل – مىڭنان استام ەتنومادەني بىرلەستىك, بەس مىڭعا جۋىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى مەن انالار كەڭەستەرى. وسى الەۋەتتى بارىنشا بەلسەندى ەتۋ ۇشىن مەنىڭ تاپسىرماممەن «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. پارلامەنت زاڭدى قابىل­داعاننان كەيىن مەن وعان وسى سەسسييا قار­ساڭىندا قول قويدىم. ەندى جاڭارعان زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن ناقتى جوسپار كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ەتنومادەني بىرلەستىك­تەر مەن دوستىق ۇيلەرى مادەنيەت, تىل, داستۇر سالا­سىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل جۇمىستى جالعاستىرا بەرۋ قاجەت, – دەدى ن.نازارباەۆ.
وسى تۇستا ۇكىمەتكە قازاقستاندىق ەتنوس­تار­دىڭ مادەنيەتىن دامىتۋ ۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردى جيناقتاۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. بۇدان بولەك الەۋمەتتىك بىرلىك جولىنداعى جۇمىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ۇشىن بەرىلەتىن گرانتتاردىڭ تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتۋ جۇكتەلدى.
دىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مي­نيستر­­لىگىنە «نۇر وتان» جانە اسسامبلەيامەن بىرلەسىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن جاڭا الەۋمەتتىك باستامالاردى ىلگەرى­لەتۋ ۇشىن عىلىمي-اعارتۋ جوباسىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.
ەكىنشىدەن, جاڭعىرۋدىڭ باسىمدىق­تارىن, الەۋمەتتىك ساياساتتى, «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىن ەسكەرە وتىرىپ, قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارى مەن تۇجىرىمداماسى ساپالى تۇردە جەتىلدىرىلەتىن بولدى.
ۇشىنشىدەن, قحا مەملەكەتتىك ورگان­دارمەن بىرلەسىپ, قايىرىمدىلىق جۇمىس­تارىن جالعاستىرا بەرۋى كەرەك. ماسەلەن, تەك وتكەن جىلى از قامتىلعان 60 مىڭ وتباسى مەن 8 مىڭ الەۋمەتتىك ۇيىم كومەك الدى.
تورتىنشىدەن, اسسامبلەيانىڭ «جاڭعىرۋ جولى» جاڭا جاستار قوزعالىسى جاس­تاردى جاڭعىرۋ اياسىندا بىرىكتىرۋى قاجەت. كۇش-جىگەر جاستاردىڭ وزەكتى ستارتاپتارىن قولداۋعا باعىتتالۋعا تيىس.
بەسىنشىدەن, ەلباسى استانا, الماتى جانە وبلىس اكىمدەرىن, سونداي-اق اسسامبلەيا­نىڭ اۋداندار مەن وكرۋگتەردەگى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىن «جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تيىمدى پاي­دالانۋعا جۇمىلدىردى». وسى كەڭەستەر اگرو­ونەر­كاسىپ سەكتورىندا اقىلدى تەحنولوگييا­لاردى ىلگەرىلەتۋگە كومەك­تەسۋگە دە جاۋاپتى بولادى. بۇل جەرگى­لىكتى وزىن-وزى باسقارۋدى دامىتۋعا, پرەزي­دەنت جولداۋى مەن الەۋمەتتىك باستامالا­رىن ىسكە اسىرۋعا قوسىلاتىن ۇلەس بولماق.
– التىنشىدان, بيىل بىز ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. استانا – بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ جالپىۇلتتىق ۇلگىسى. قالا اكىمدىگى مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگىمەن بىر­لەسىپ, «ەتالوندى ستاندارت» رەتىن­دە قابىل­داناتىن ەلوردالىق اسسامبلەيانىڭ باعدار­لاماسىن ازىرلەۋى قاجەت. استانادا دوستىق ۇيىن اشۋ ماسەلەسىن شەشەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. ول ۇشىن «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى» قولايلى بولادى دەپ ويلايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جەتىنشىدەن, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 1 ناۋرىز – «العىس ايتۋ كۇنى» اسسامبلەيانىڭ جاڭا مۋلتيمەدييالىق پورتالى اشىلدى. ول ەندى جالپىۇلتتىق بىرىگۋدىڭ ماڭىزدى رەسۋرسىنا اينالۋى كەرەك. اقپارات جانە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلىگى اسسام­بلەيانىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ناسيحاتتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم تاقىرىبى بويىنشا الەۋمەتتىك روليكتەر تسيكلىن دايىنداۋعا مىندەتتەلدى.
سەگىزىنشىدەن, قوعامنىڭ بىرلىگى بۇدان بىلاي تۇراقتى عىلىمي تۇردە زەردەلەنەتىن بولادى. اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپ­تامالىق قوعام­داستىعى, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە دەموگرافييا ىسى جونىندەگى ورتالىقتار ناقتى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدە. بۇعان جەتەكشى جوو-لارداعى 40-تان استام اسسامبلەيا كافەدرالارى مەن قحا ورتا­لىقتارى دا اتسالىسادى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە اسسامبلەيا قۇرىلىمدارى ونداعان كىتاپ پەن جۇزدەگەن ماقالا دايىندادى. بىراق ەندى بۇل جۇمىستى جۇيەلى تۇردە ۇيلەستىرۋ كەرەكتىگى قاداپ ايتىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, وسى ايتىلعان بارلىق مىندەتتەردىڭ ورىن­دالۋى اسسامبلەيا جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى.
– قۇرمەتتى دوستار! بىرلىك پەن قارقىن­دى دامۋدىڭ ارقاسىندا بىز كوپ نارسەگە قول جەتكىزدىك. جاڭا تاريحي كەزەڭدە بىزدى بىر­تۇتاس ۇلتقا ۇيىستىراتىن, كوزدەگەن ماقسات­تارىمىزعا جەتكىزەتىن قاجەتتى العىشارت­تاردىڭ بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن. حالىقتىڭ بىرلىگى – جاڭارعان قازاقستاندى وركەندەتۋ­دىڭ باستى شارتى. سولاي بولعان جانە بولا بەرمەك! – دەپ تۇيدى سوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سوز سوڭىندا ەلباسى ەل تۇرعىندارىن تاعى دا الداعى بىرلىك مەرەكەسىمەن قۇتتىق­تاپ, جۇرەكجاردى تىلەك, جىلى لەبىز بىلدىردى.
قازاقستان حالقىنىڭ قۇرىلتايىنا ارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان مىڭ جارىمنان استام ادام قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن اسسامبلەيانىڭ مۇشەلەرى مەن ارداگەرلەرى, رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ توراعالارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ساياسي پارتييالاردىڭ, دىني بىرلەستىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, شەت مەملەكەتتەرىنىڭ ەلشىلەرى, عىلىمي, شىعارماشىل زييالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى بار.
سەسسييا بارىسىندا اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جانە جىل سايىنعى روتاتسييا نەگىزىندە قحا مۇشەسى, Lituanica قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
ۆ.تۆاريوناس پەن قحا مۇشەسى, مەتسەنات ي.سالجانوۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ تاعايىندالدى.
XXVI سەسسييانىڭ قورىتىندىسىندا قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇندەۋى قابىل­داندى. وندا دەلەگاتتار ەل حالقىن الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ جانە ۇلتتىق ال-اۋقاتتى ارتتىرۋ­دىڭ جاڭا مودەلىن بىرگە قۇرۋعا شاقىردى.
سەسسييا سوڭى مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى. سونداي-اق استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەي­تويىنا وراي سەسسييا قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارى نازارىنا ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى ۇيىمداستىرعان «استانا – ۇلى دالانىڭ ىنجۋ-مارجانى» فوتوكورمەسى ۇسىنىلدى.

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*