كاسىپكەرگە قامقورلىق نەمەسە باستامالار بيزنەسكە نە بەردى?

1086
0
بولىسۋ:

بيزنەس بارلىق سالانىڭ ىرگەتاسىنا اينالۋعا جاقىن. نارىقتىڭ تالابى وسى بولىپ تۇر. بىر عانا مەكەمەنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن لوببيزم «سالتاناتىن» ەسەپكە الماساق, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان باستامالار مەن ۇسىنىستار كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان. بۇكىل بيزنەسمەننىڭ باسىن بىر ارناعا توعىستىرعان كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ زاڭناما, كاسىپكەرگە كەدەرگى بولار مەملەكەتتىك قاداعالاۋ, ولارعا قارجىلاي جانە كەڭەس بەرۋ تۇرىندە قولداۋ كورسەتۋ شارالارىن تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسىپ باعۋدا. پرەزيدەنت «ادامداردى ناتيجەلى جۇمىسقا تارتۋ ۇشىن كوبىرەك مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردىڭ جەكە كاسىبىن باستاۋىنا نەمەسە جاڭا ماماندىق الىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن» بيىلعى جولداۋىندا دا ايتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن ەدى. مىنە, سول جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ جولعا قويىلعانىنا كوز جەتكىزەتىن تاعى بىر جيىن اپتا باسىندا استانادا وتتى.

شىرايى كىرە باستاعان شاعىن بيزنەس
ەلوردا كاسىپكەرلەرىنىڭ كونفەرەنتسيياسىندا ايتىل­عان ماسەلەلەرگە توقتالماس بۇرىن ەلدەگى بيزنەس اتموس­فەرانىڭ احۋالىن از-كەم سوز ەتسەك. سوڭعى بىر جىلدا وتاندىق شاعىن كومپانييالاردىڭ سانى 7,5 پايىزعا ارتقان. ناۋرىز ايىنا تيەسىلى ستاتيستيكا ەلىمىزدەگى 1,13 ميلليون ازاماتتىڭ جەكە كاسىپكەرلىك ستاتۋسىنا يە ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بىراق وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عانداعى وسىم نەبارى – 0,1 پايىز جانە ولاردىڭ تەك 881 مىڭى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى تەكتەس مالىمەتتەرىمەن بولىسكەن Finprom ساراپتاما قىزمەتى ەلىمىزدە مەم­لەكەتتىك كومپانييالاردىڭ جەكە كاسىپكەرلەرگە قارا­عاندا, زاڭدى تۇلعالارمەن, ونىڭ ىشىندە ىرى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن, بانكتەرمەن جۇمىس ىستەگەندى قۇپ كورەتىنىن سوز ەتكەن. بۇگىندە سۋبەكتىلەردىڭ جەكە كاسىپ­كەرلىكتەن شاعىن بيزنەسكە قاراي ويىسۋى – مەملەكەتتىڭ دە كوزدەپ وتىرعان ماقساتى. بۇعان ۇكىمەتتىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى دالەل. تىپتى ونى تولىق جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن 2019 جىلعا دەيىن رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 122,5 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 135,8 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. باعدار­لامانىڭ بەرگەن جەمىسى مە, الدە باسقا فاكتورلار اسەر ەتتى مە بەيمالىم. بىراق ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جانە تاۋ-كەن وندىرىسىندەگى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ سانى تيى­سىنشە 23 جانە 29 پايىزعا ارتقان. دەگەنمەن وزگە سەكتور­لارعا قاراعاندا الى دە ساۋدا-ساتتىق, اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە ترانسپورتتىق-لوگيستيكادا جەكە كاسىپ­كەرلەردىڭ جۇگى باسىم بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار ستاتيس­تيكالىق دەرەكتەردەن كوتەرمە جانە بولشەكتىك ساۋدا, اۆتوكولىك جوندەۋ, اۋىل, ورمان, بالىق شارۋا­شىلىعى مەن جىلجىمايتىن مۇلىك وپەراتسييالارى ار­قىلى تابىس تابۋ ولاردىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ تۇرعانىن كورەمىز. ايماقتارعا كەلەر بولساق, قىزىلوردالىقتاردىڭ كاسىپپەن اينالىسۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى باسىم. ويتكەنى مۇندا بىر جىلدا جەكە كاسىپكەرلەردىڭ سانى 2,9 پايىزعا ارتقان. وكىنىشتىسى, ازىرگە وزگە وڭىرلەردىڭ كورسەتكىشى بۇدان تومەن دەڭگەيدە.

ماماندار حالىقتىڭ جەكە ىس باستاۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شارۋا­شىلىقتىڭ وزىن ارى قاراي اينالدىرىپ اكەتۋىنە «ارزان» قاراجات كوزدەرىنىڭ قولجەتىمسىزدىگى كەدەرگى دەگەن پىكىردى جيى ايتادى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋىندا دا ەلەۋسىز قالعان جوق. «ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ەكونوميكا سالالارىن­داعى ناقتى تيىمدىلىكتى ەسەپكە الاتىن ستاۆكا­لارمەن بيزنەسكە ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەن­دىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن بىرلەسىپ شەشۋگە تيىس» دەپ تاپسىرما بەردى ەلباسى.

كاسىپكەردە قانداي ماسەلە?
ەلورداداعى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى عاني تاسماعانبەتوۆ اتامەكەن بيزنەس-ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازىردىڭ وزىندە بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ تۇرلى جولدارى قاراستىرىلعانىن ايتىپ قالدى. مىسالى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەكە­مەلەر وز ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ارى قاراي قىزمەت اياسىن كەڭەيتۋ ۇشىن بيزنەستى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ارقىلى نەسيە الۋىنا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان ەكەن. سونىمەن بىرگە, جاڭادان قابىلدانعان ەڭبەك باعدارلاماسى بويىنشا دا كاسىپ باستايمىن دەۋشىلەرگە تيىمدى شارتتار ار­قىلى نەسيە بەرىلەدى. «نەسيەنىڭ باس­تاپقى پايىزدىق مولشەرلەمەسى 15 پايىز بولسا, ول جەڭىلدىكپەن 6 پايىزعا بەرىلەدى. ساي­كەسىنشە, 19 ميليونعا دەيىن 5-7 جىلدىق مەرزىمگە نەسيە الا الاسىز» دەيدى ول.
نەسيە كاسىپكەردىڭ بىر عانا پروبلە­ماسى ەمەس. ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋدىڭ وزى كەيبىرەۋلەر ۇشىن مۇڭ. سول سەبەپتى «بىر تە­رەزە» قاعيداتى بويىنشا بيزنەسكە مەم­لە­كەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ۇدەرىستەرىن تسيفر­لان­­دىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى پرە­زي­­دەنتتىڭ حالىققا جولداۋىنان ورىن تاپتى.
وسىعان دەيىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋدە مەملەكەت پەن بيزنەس-سۋبەكتى ارا­سىنداعى نەگىزگى وپەراتوردىڭ بىرى سانا­لاتىن «دامۋ» قورى قىزمەت كورسەتۋ بارى­سىن اۆتوماتتاندىرۋعا كوڭىل بولە باستاعا­نىن جازعان ەدىك. ول ماقالامىزدا قوردىڭ باسقارما توراعاسى اباي سارقۇلوۆتىڭ ىشكى بيزنەس-پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ العان كا­سىپكەرلەردىڭ سانى 4 ەسەگە ۇلعايعانى تۋرا­لى ايتقانىن تىلگە تيەك ەتكەنبىز. بۇل ما­سە­لە كەشەگى وتكەن استانالىق كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ كونفەرەنتسيياسىندا دا قارالدى. ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تور­اعاسى تيمۋر قۇلىباەۆ جيىن بارى­سىن­دا «بيز­نەسكە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسى اياسىن­دا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن رەينجي­نيرينگ جاساۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋ, سونداي-اق وسى قىزمەت تۇرلەرىن بىر تەرەزە قاعيدا­تى­نا نەگىزدەلگەن Atameken Services جۇيە­سىنە ەنگىزۋ جۇمىسى اتقارىلىپ جات­قانىن اتاپ وتتى. ناتيجەسىندە, بيزنەسكە قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 50 كۇننەن 1-3 كۇنگە قىس­قارادى ارى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
سىبايلاس جەمقورلىق دەمەكشى, مۇنى كاسىپكەر قايرات قۇدايبەرگەن ەكەۋى ەكى بولەك الەمنىڭ زاڭدىلىقتارىمەن ومىر سۇرەتىن شەنەۋنىكتەر مەن كاسىپكەرلەر اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ ناتيجەسى دەپ سيپاتتاپ بەرگەن. ايتارى بار ازاماتتىڭ بۇلاي دەۋىنە نەگىز دە جوق ەمەس. دەگەنمەن بيزنەسكە بوگەت بولاتىن بىرىنشى فاكتور – جەمقورلىقتى جويۋ ۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بارىسىنداعى ادامي فاك­توردى بارىنشا ازايتۋ – بۇگىن اتقا­رىلۋى تيىس شارۋانىڭ بىرى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت: «جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كۇرەس جالعاسا بەرەدى. كوپ جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. سوڭعى 3 جىلدا عانا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن مەملەكەتتىك كومپانييالاردىڭ باس­شىلارىن قوسا العاندا, جەمقورلىق ۇشىن 2,5 مىڭنان استام ادام سوتتالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ 17 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە كەلتىرگەن زالالى وتەلدى. مەملەكەتتىك ورگاندارداعى پروتسەستەردى, سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ حالىقپەن جانە بيزنەسپەن قارىم-قاتىناسىن تسيفرلان­دىرۋ ماڭىزدى بولىپ سانالادى. اتاپ ايتقاندا, ازا­ماتتار وز وتىنىشتەرىنىڭ قالاي قاراس­تىرىلىپ جاتقانىن كورىپ, دەر كەزىندە ساپالى جاۋاپ الۋعا تيىس», – دەگەن.
تاعى بىر ماسەلە – اقپاراتتىق بازا. مالىمەتتەردىڭ بىر جۇيەگە كىرىكتىرىلمەۋى تالاي كاسىپكەردىڭ شارۋاسىنا كەدەرگى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلە­رىنىڭ ينتەگراتسيياسى «بىر وتىنىش» قاعيداتى بويىنشا جەكەلەگەن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدەن كەشەندى قىزمەت كورسەتۋگە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋ ۇشىن باتىل ىس-قيمىل تالاپ ەتىلەدى, اسىرەسە وڭىرلىك دەڭگەيدە. ۇكىمەت بيزنەستى كولەڭكەدەن شىعارىپ, ونى قولداۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارا­لاردىڭ جاڭا پاكەتىن دايىنداۋعا تيىس», – دەگەن بولاتىن. بۇل پروبلەمانىڭ بيزنەس سەكتورداعى وزەكتىلىگىن عاني تاسماعانبەتوۆ ايتىپ بەردى. مىسالى, جەر ۋچاسكەلەرىنە قاتىستى اقپاراتتار توعىستىرىلعان بىرىڭ­عاي بازا جوقتىعى كوپ شارۋاعا قولبايلاۋ بولاتىن كورىنەدى. «ازىرگە باس جوسپار ونلاين جاعدايدا قولجەتىمدى. بىراق ار ۋچاسكە بويىنشا قانداي پروتسەسس جۇرىپ جاتقانى جايلى اقپارات تا باس جوسپاردىڭ ەلەكتروندى فورماتىنا ەنگىزىلۋى كەرەك» دەيدى استاناداعى كاسىپكەرلەر پالاتا­سىنىڭ باسشىسى. سوندا كوممەرتسييالىق باعىتتاعى جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ الاتىن كەز كەلگەن كاسىپكەر وز ىسىنە ەشقانداي «قاۋىپ» تونىپ تۇرماعانىنا سەنىمدى بولار ەدى.

استانادان ايماققا!
كاسىپكەرلەر كونفەرەنتسيياسىندا ۇكپ توراعاسى تۇيىندەگەن جايتتىڭ بىرى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنەن تۇسەتىن سالىقتىڭ بىر بولىگىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە قالدىرۋ. «استانادا الماتىداعىداي قالا بيۋدجەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قالىپ­تاستىرىپ وتىر. ەگەر سالىق تۇسىمدەرىنىڭ بىر بولىگى وڭىرلەردە قالسا, اكىمدىكتەردىڭ بيزنەستى دامىتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى. ال بۇل جايت سالىق سالۋ بازاسىن قالىپتاستىرادى. وز كەزەگىندە وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە, وبلىس­تاردى دامىتۋعا كەڭىنەن جول اشپاق», – دەدى تيمۋر قۇلىباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا
بۇل – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى. يا, جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋدى مىقتاپ تاپسىردى: «فيسكال­دى ورتالىق­سىزداندىرۋ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن وڭىرلىك بيۋدجەتتەرگە بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 2 مىڭنان استام ادام تۇراتىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى مەن كوممۋنالدىق مەنشىگىن ەنگىزۋ زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنگەن. 2020 جىلدان باستاپ بۇل نور­مالار بارلىق ەلدىمەكەندەردە كۇشىنە ەنەدى. سالىقتىق جانە سالىقتان تىس باسقا دا تۇسىمدەردىڭ 7 تۇرى, سونداي-اق شىعىن­داردىڭ 19 باعىتى اۋىل بيۋدجەتىنە بەرىلدى. بۇل جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋ ۇشىن حالىقتى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», – دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت. ايماقتاردىڭ احۋالى جەرگىلىكتى قازى­نانىڭ قارىمىنا بايلانىستى. ال ونىڭ قالاي تيىمدى يگەرىلەتىنى – ساراپتاۋعا سۇرانىپ تۇرعان بولەك تاقىرىپ.
استانادان ايماققا بەت الاتىن تەك «اقشا» ەمەس. ەلوردادا جۇزەگە اسىرىلعان كەيبىر جوبالار دا جەمىسىن بەرسە, وڭىر­لەردەن وز ورنىن تاباتىن بولادى. تيمۋر اسقارۇلىنىڭ پىكىرىن سوزبە-سوز كەلتىرسەك: «استانادا جۇزەگە اسىرىلاتىن باستامالار ەل اۋقىمىندا جۇزەگە اسادى. مىسالى, «1000 ساۋدا ورنى» جوباسى شاعىن بيزنەستى دامىتۋدا وزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بۇ­گىندە شاعىن بيزنەس وكىلدەرى 650 ساۋدا ور­نىندا جەكە بيزنەسىن جۇرگىزۋدە. ساۋدا ورىندارى 7 جىلعا بەرىلەدى, ينۆەستيتسييا قۇيۋ­عا مۇمكىندىك بار. ەڭ باستىسى ساۋدا ورنى قالانىڭ ساۋلەتىنە ساي جاسالعان. بۇل باع­دارلامانى بۇكىل ەل بويىنشا جۇزەگە اسى­رۋدى ۇسىنامىز», – دەيدى ۇكپ تورالقا توراعاسى.
عاني تاسماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا استاناداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى سوڭعى بىر جىلدا 46 پايىزدان 57,4 پايىزعا ارتقان, سونىمەن قاتار 1,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتىلعان ەكەن. ال جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قايتارىمى كاسىپكەر تاڭداعان بيزنەس تۇ­رىنە تاۋەلدى. سوندىقتان ينۆەستوردىڭ تا­ۋە­كەلىن تومەندەتۋ ۇشىن جەر ۋچاسكەسىن جال­عا الۋ مەرزىمى 1 جىلدان 7 جىلعا دەيىن ۇزار­تىلعان. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ساۋدا ور­­نىنا ارنالعان 9 شارشى مەتر جەر جى­لى­نا 200 مىڭ تەڭگەگە جالعا بەرىلەدى. نا­رىق قۇنىمەن سالىس­تىرعاندا بۇل ارينە تيىمدى.
سونىمەن بىرگە, ار جىلدا باس قوساتىن جيىن بارىسىندا كاسىپكەرلەر كوپتەگەن وزگە دە پروبلەمالاردىڭ تىزىمىن تىزىپ بەر­گەندەي بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا مەم­لەكەتتىك-ارىپتەستىك فورماتىندا جۇ­مىس ىستەيتىن بالاباقشالارعا قابىلداناتىن بالالاردىڭ جاس مولشەرىنىڭ 3 جاسپەن شەكتەلۋى, بيزنەس پەن بيزنەس اراسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋدەگى پالاتانىڭ رولى, زاڭسىز كاسىپكەرلىك ت.ب بار. مۇنىڭ بار­لىعى كاسىپكەردىڭ ۇكىمەت جانىنداعى «كوزى, قۇلاعى ھام تىلى» سانالاتىن پالاتا وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار ۇشىن قاي با­عىت­تا قىزمەت ەتۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەرگەنى انىق.

 

كاميلا دۇيسەن

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*