سارى مايدان ساقتانىڭىز

1864
0
بولىسۋ:

تاعامدى تالعاپ جەۋ جايلى قوعامدا جيى ايتىلادى. تاتتى دەگەن اسىمىز – «اششى» ەكەن, عاجايىپ دەگەن تاعامىمىز – سەمىرتىپ جىبەرەدى-مىس. سولاي جالعاسا بەرەدى. KFC مەن كوكا-كولانى بىلاي قويعاندا, كۇندە داستارقانىمىزدا تۇراتىن سارى مايدىڭ وزى زييان بولىپ شىقتى. ول قالاي? ول بىلاي…

بۇل بۇعان دەيىن دە ايتىلماعان ما­سەلە. بىراق مان بەرمەپپىز. باسقا-باسقا, مايدى زييان دەپ كىم ويلاعان?! اڭگىمە مايدى جاساۋ پروتسەسى كەزىندە پايدا بولاتىن زيياندى زاتتارعا قاتىستى بولىپ وتىر. ماماندار وسىمدىك مايىن سىعىپ العاننان كەيىن, ونى سۇيىق كۇيدەن قاتتى كۇيگە اۋىستىرا باس­تايدى. مىنە, سول كەزدە ترانسيزو­مەرلەر دەپ اتالاتىن «بىر قاۋىم» مولەكۋلا پايدا بولادى. عالىم­داردىڭ ايتۋىنشا, الگى ترانسيزو­مەر ماي قىشقىلدارى ادام بويىن­داعى بەلسەندى كلەتكالار­دىڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولادى ەكەن. قازاق تاعامتانۋ اكادەمييا­سىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تو­رەگەلدى شارمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرى ادەمى, دامى تىل ۇيىرەتىن, دۇ­كەندە سۇيكىمدى بولىپ تۇراتىن ونداي مايلار – حولەستەريننەن جۇرداي, قانشا قۋىرسا دا قىش­قىلدانۋعا توزىمدى بولىپ كەلەدى. ال ادەتتەگى ماي قۋىرعان كەزدە قىشقىلدانادى دا, سوسىن تەز ەريدى. ولاردى قالاساڭ سۇيىق, قالاساڭ قاتتى كۇيگە اۋىستىرا الاسىڭ, ارى باعالارى دا ارزان.

تابيعاتتاعى مايدىڭ ىشىندە ەڭ تيىمدى شيكىزات – جىلقى سۇتى. سەبەبى, قىمىز – دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلەدى.

– مايدىڭ مۇنداي قاسيەتتەرى تۇ­تىنۋشىلاردى تەز باۋراپ الادى. ادامدار قانشاما جىلدان بەرى وسىنداي سارى مايلارعا الدانىپ كەلە جاتىر. 2010 جىلى دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قۇرامىندا ترانسيزومەرلەرى بار مايلار مەن ازىق-تۇلىك تۇرلەرىن قىسقارتۋ تۋرالى ايتتى. ماسەلەن, دانييا ەلى تاعام قۇرامىنداعى ترانسيزومەر مولشەرىن 2 پايىزعا دەيىن ازايتتى. سونىڭ ناتيجە­سىندە ەلدە جۇرەك, قان تامىر اۋرۋى كەسىرىنەن قايتىس بولاتىندار سانى 40 پايىزعا ازايعان. كۇن­دەلىكتى ترانسيزومەرى بار مايدى جەي بەرۋ تۇرلى ينفەكتسييالىق اۋ­رۋلار مەن يممۋنيتەتتى السىرەتۋگە اكەپ سوعادى, – دەدى تورەگەلدى شارمانوۆ.
بۇل وزى جالعىز بىزدە عانا ەمەس, الەمدە دە بار جاعداي دەگەن ويعا ماز­مۇنداس سويلەمدى كەلتىردىك قوي جوعارىدا. كانادادا زەرتتەۋ جۇر­گىزگەن عالىمدار تىپتى انا سۇتىنىڭ قۇرامىندا دا 10 پايىزعا جۋىق ترانسيزومەرلەر بولاتىنىن انىق­تاپتى. اقش-تا بۇل جاعدايعا الاڭداپ وتىر. ەلدە قاتەرلى ىسىك پەن سەمىزدىك كۇرت كوبەيگەن كەزدە بارىپ, بيلىك جاعدايعا مان بەرىپ, شۋ كوتەرگەن. سويتىپ, اۋرۋ بىتكەن­نىڭ توركىنى – تاعامنىڭ ساپاسىز­دىعىندا, ماي قۇرامىندا ترانسيزو­مەرلەردىڭ تولىپ جۇر­گەنىندە ەكەنىن اڭعارىپتى. سونىڭ ارقاسىندا وسىدان 15 جىلداي ۋاقىت بۇرىن اقش ارنايى تالاپ ەنگىزگەن. ول بويىنشا – سارى ماي زات تاڭباسىندا ترانسيزو­مەر ماي قىشقىلىنىڭ قانشا مولشەردە قوسىلعانى تۋرالى اقپارات كورسەتىلۋى تيىس. كەيىن اتالعان ەرەجە تەك مايعا قاتىستى ەمەس, كونديتەرلىك ونەر­كاسىپ, سۇت ونىم­دەرىنە دە (مايلى) ورتاق ەرەجە رەتىندە قاراستى­رىلعان. دۇ­نيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇل كورسەتكىشتى ونەركاسىپ ۇشىن – 5 پايىز, حالىق ۇشىن
2 پايىز شەڭبەرىندە تۇراق­تان­دىرعىسى كەلەدى. كەيىن بۇعان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىم­­­داستىق تا ۇن قوستى. وڭىرلىك ىنتى­ماقتاستىقتى تۋ ەتكەن, 12 مەملەكەتتەن تۇراتىن اتالمىش قاۋىمداستىقتىڭ بەكىتكەن تارتىبى بويىنشا مارگارين مايلارىن­داعى ترانسيزومەر قىشقىلدا­رىنىڭ مولشەرى 2 پايىزدان اسىپ كەتپەۋى تيىس.
بىز دە الەمدىك ۇردىسكە ىلەسۋىمىز كەرەك سيياقتى. ونىڭ جەۋگە قاۋىپتى ەكەندىگى, دەنساۋلىققا زييان ەكەن­دىگى بىر باسقا. بويىنا ترانسيزو­مەر­لەردى شىلقىتىپ جيناپ العان مايلار ەرتەڭگى كۇنى نارىقتى باسە­كەگە قابىلەتسىز بولىپ قالماق. ونىڭ ۇستىنە, بىز مۇشە بولىپ تا­بىلاتىن ەۋرازييالىق ەكونومي­كالىق وداق تا سارى ماي قۇرامىندا اتالعان قىشقىل مولشەرىنىڭ تىم از بولعانىن قالايدى. «بۇل تۇرعىدا بىزدە شارۋا ىستەلىپ جاتىر ما, نەندەي ناتيجە بار?» دەپ عالىمدارىمىزعا حابارلاستىق. سويتىپ, قازۇۋ تەحنولوگييالىق پاركىندە وندىرە ەڭبەك ەتىپ جات­قان, زەرتتەۋشى الي اۋەزوۆپەن سوي­لەسكەنبىز. عالىم شارۋاسى جايلى شەشىلە بايانداپ بەردى.
– بىزدىڭ نەگىزگى باعىت – ور­گا­نيكالىق كاتاليز سالاسىن­داعى جۇمىستار بولعاندىقتان, تۇرلى حيمييالىق پروتسەستەر ار­قىلى كا­تاليزاتورلار جاسايمىز. سونىڭ ىشىندە سۋتەكتەندىرۋ پرو­تسەستەرى دەگەن بار. جاقىندا بىر جوبانى اياقتادىق, ول وسىمدىك مايلارىن گيدرلەۋگە بايلانىستى. كادىمگى توڭمايدى, اسپازدىق مايلارىن – وسىمدىك مايلارىن گيدرلەۋ ارقىلى الامىز. سوڭعى بىرنەشە جىلىمىزدى وسى سالاعا ارنادىق. تيىسىنشە, كاتاليزاتور­لار جاساپ شىعاردىق. وزىمىزشە سىناپ كوردىك, ەندى وندىرىستىك سى­ناقتان وتكىزبەك ويىمىز بار. بۇل كاتاليزاتوردى شىعارعان سەبەبى­مىز – بىزدە وسىمدىك مايلارىنان جاسالىناتىن توڭمايلاردىڭ ساپاسى وتە تومەن. ونىڭ قۇرا­مىندا ترانسيزومەرلەر دەگەن بولادى. رەاكتسييانىڭ كەزىندە سۋتەكتەندىرۋمەن بىرگە, قاتارىنان يزومەريزاتسييا جۇرەدى. يزومەري­زاتسييا دەگەنىمىز – بىر حيمييالىق قوسىلىستىڭ مولەكۋليارلىق ماسسا جانە حيمييالىق قۇرامىنىڭ وز­گەر­مەي-اق باسقا بىر قوسىلىسقا اينالۋى عوي. سول پروتسەسس كەزىندە تسيس يزومەرلەر ترانسيزومەرلەرگە اۋىسادى. ولار (ترانسيزومەرلەر) ادام دەنساۋلىعىنا وتە زيياندى, قاتەرلى اۋرۋلارعا اكەلىپ سوعادى. ونداي مايلار – جۇرەك اۋرۋلارى, ونكولوگييالىق دەرت, قانت ديابە­تى­نىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولادى, – دەيدى حيمييا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىر سارى ماي وندىرىسى سالاسىندا نە­گىزىنەن نيكەل كاتاليزاتورلارى قولدانىلادى. ونداي كاتاليزاتور ترانسيزومەرلەردىڭ ولشەمىن وتە جوعارى بەرەدى. 20 پايىزىڭدى بىلاي ىسىرىپ قويىپ, تىپتى 40 پايىزعا بىر-اق شىعارادى ەكەن.

بولاشاقتا ترانسيزومەرلەردىڭ ورنىن پالما مايى اۋىستىرۋى مۇمكىن. بىراق ونى وندىرۋ, الۋ پروتسەسى وتە كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. تيىسىنشە, باعاسى دا قىمبات بولادى, ال دامى قازىرگى مايعا جەتپەيدى.

– حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ونىڭ مولشەرى 2 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. سوندا تۇتىنىپ جۇر­گەن مايىمىزدىڭ قۇ­رامىن­داعى زيياندىلىق بەكىتىلگەن ستان­دارتتان 10, 20 ەسەگە ارتىق. بىز شەتەلدىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن كاتاليزاتور جاساعانبىز. ونى نيكەل ەمەس پلاتينا كاتا­لي­زاتورى ەتىپ جاسادىق. زيياندىلىعى تومەن, 0,2 پايىزدىق كورسەتكىشتى ۇستايدى. بەلسەندىلىگى دە, تالعام­پازدىعى دا وتە جوعارى. ترانسيزو­مەر­لەردىڭ مولشەرىن كوپ تومەن­دەتەدى دە, ودان الىناتىن مار­گا­رين­دەردىڭ قۇرامىنداعى زيياندى­لىق 2 پايىزدان اسپايدى. سون­دىق­تان بىز قازىر وزىمىزدىڭ تۇتىنۋ­شىلارعا قولايلى, سىرتقا دا ۇيالماي شىعارا الاتىن ونىم جا­ساپ وتىرمىز, – دەدى الي بايدىل­داۇلى.
بىراق سوڭعى ۇش جىلىن وسى بىر پايدالى تەحنولوگييانى قۇراس­تىرۋعا جۇمساعان عالىم «مەملەكەت­تەن تيىستى قولداۋ كورمەي وتىرمىز» دەپ نالىدى. ايتۋىنشا, جاڭا تەح­نولوگييانى جەتەلەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە بايلانىستى قارجى كەرەك.
– گرانتتى بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن العانبىز. ارى قاراي 2016 جىلى كوممەرتسيا­ليزاتسييالاۋعا بەرگەنبىز. جوبامىز جوعارىدان قولداۋ تاۋىپ, تيىستى ساتىسىنان دا وتكەن. حالىقارالىق ساراپشىلار دا جاقسى باعالادى. الايدا وتەتىن ادامدار وتتى دە, بىز وتپەي قالدىق. بىراق جوبا قول­دانىسقا ەنگىزىلەتىن بولسا, بۇل تەحنولوگييانىڭ الەۋمەتتىك ماڭى­زى وتە جوعارى. ويتكەنى بۇل بۇكىل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەدى. قازىر ەۋرازييالىق ەكونو­ميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ قويىپ وتىرعان تالابى بويىنشا ماي قۇرامىنداعى ترانسيزومەرلەر 2 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. ەندى مەملەكەت ونى قالاي شەشەرىن بىلمەي وتىر. الماتىداعى ماي شىعاراتىن نەگىزگى زاۋىت – Eurasian Foods Corporation حول­دينگى دە نيكەل كاتاليزاتورىمەن جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى عالىم.
الي بايدىلداۇلى ايتىپ وتىر­عان حولدينگ جىلىنا 120 مىڭ تون­نادان استام ماي وندىرەتىن ىرى وندىرۋشىلەردىڭ كوشىن باستايدى. جالپى, ەلىمىزدە مايلى داقىلدار وندىرىسى وز الىنشە دامىپ جاتىر. «قازاگرو» حولدينگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوڭعى 5 جىلدا قازاق­ستاننىڭ استىق وندىرۋ بەلسەندىلىگى ارتا تۇسكەن. حولدينگ بولجا­مىنشا ماي داقىلدارىن وسىرۋگە بولگەن مەملەكەتتىك سۋبسيدييالار وسى سەكتورداعى يمپورتتى ازاي­تىپ, وندىرىستى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋى تيىس.
ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگ ەلىمىزدەگى ماي-توڭماي سەكتورى قارىشتاپ دامىپ جاتىر دەپ ەسەپ­تەيدى. مىسالى, 2016-2017 جىل­دارى ماي داقىلدارىنىڭ وندىرىسى 1,9 ملن تونناعا جەتىپتى. دەگەنمەن بۇل سالاداعى كەيبىر ماسەلەلەردى شەشىپ الماي, ىس تولىققاندى العا باسپايدى. الدىمەن 2021 جىلعا تامان مايلى داقىلدار ەگىلەتىن ەگىستىك اۋماعى 3 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلۋى كەرەك. سايكە­سىنشە, ودان 3 ملن توننا ونىم الۋ كوزدەلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا, قازىر قازاقستان دا ماي دا­قىلدارىن وڭدەيتىن 49 كا­سىپورىن جۇمىس ىستەيدى. جالپى العاندا, ماي وندىرىسى ەل اۋماعىندا قار­قىندى دامۋ ۇدەرىسىنە كوشكەن. بىلتىر قازان ايىندا پاۆلوداردا «سۇت» اق-نىڭ سارى ماي وندىرەتىن جەلىسى ىسكە قوسىلعان. قۇرال-جابدىقتار ساعاتىنا 1 توننا ماي دايىنداپ تاستاۋعا دا قاۋقارلى ەكەن. مايدى وندىرۋگە سۇت تە وڭىر­دە جەتكىلىكتى. ال جامبىل وبلى­سىن­دا قازاقستان مەن يراننىڭ بىرلەسكەن جوباسى – KazIrAgro كومپانيياسى تاۋلىگىنە 30 تونناعا دەيىن ماي وندىرە الادى. مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەر بار. بۇل ەندى «بىزدە دىمسىز ەمەسپىز, مايدى وندىرۋدەي-اق وندىرىپ جاتىرمىز» سارىنىنداعى ستاتيستيكامەن تۇزدىقتالعان شىنايى دەرەكتەر. دەگەنمەن ماسەلەنىڭ اقساپ تۇرعان تۇسى سول قايتا اينالىپ ترانسيزو­مەرلەرگە كەلىپ تىرەلە بەرەدى. عالىمدار بىلەك سىبانىپ دايىن وتىر, ماماندار دا ارتىق-كەمىن سارالاپ ايتىپ جاتىر… تەك تيىستى قولداۋ جاسالىپ, زاۋىت بىتكەن جاڭا جۇيەگە كوشىرىلسە دەيمىز.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*