جاھاندىق تارتىس كىمنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى?

1290
0
بولىسۋ:

الەمدىك ساياساتتا سان تۇرلى سۇرقييالىق بولىپ جاتىر. بۇگىن-ەرتەڭ ونىڭ اق-قاراسىن اشۋ قيىن. تەك تاريح تارازىسىنا تاپسىراسىز. «سكريپال ىسى» سيياقتى داۋلارعا مويىن بۇرۋ – بوس اۋرەشىلىك سەكىلدى. مەيلىنشە وزىمىزگە گەوساياسي تۇرعىدان اسەرى بولۋى مۇمكىن احۋالدارعا نازار اۋدارامىز. جاقىندا رەسەيدە ۆلاديمير پۋتين قايتا پرەزيدەنت بولىپ سايلانىپ, العاشقى ساپارىن تۇركييادان باستادى. انكارادا رەسەي, يران, تۇركييا ۇشتىگى كەزدەسىپ, سيرييا ماسەلەسىن سوز ەتتى. 

4 ساۋىر كۇنى كەلىسسوزدەر جۇر­گىزىپ, بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساعان ۆلاديمير پۋتين, رەدجەپ تايىپ ەردوعان جانە حاسان رۋحاني «قاق­تىعىسقان تاراپتار اراسىندا ۇزاقمەرزىمدى تاتۋلىق ورناتۋ ماق­ساتىندا سيرييا بويىنشا ىنتى­ماق­تاستىقتى جالعاستىرا بەرەتىن­دەرىن» ايتتى. سونداي-اق ولار شىعىس گۋتادا جارالانعان بەيبىت تۇرعىندار ۇشىن اۋرۋحانا قۇرىلى­سىن باستاپ, سيرييالىق بوسقىن­داردى ۇيلەرىنە قايتا ورالۋعا شا­قىر­ماق. بىراق ۇش ەلدىڭ «بىر قولدىڭ سالاسىنداي» ۇيىمداسۋى ۆاشينگتوننىڭ اشۋىن تۋدىرارى سوزسىز. ۇشتىكتىڭ كەزدەسۋىنە ساراپ جا­ساعان ايگىلى Daily Mail باسىلى­مى وسىلاي دەپ سانايدى. شەتەلدىك باق ترامپتىڭ سيرييادان اسكەرىن شىعارىپ, كۇردتەردى قولداۋدان باس تارتۋى مۇمكىن ەكەنىن جازادى. بۇعان دەيىن وڭىردەگى تىنىشتىق­تىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپكەر بولعان دايش ۇيىمى جويىلدى دەپ ەسەپ­تەيتىن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ سيرييادان اسكەرىن الىپ شىعاتىنىن ايتقان.
– اسكەرىمدى ۇيگە قايتا­رىپ, بىزدىڭ ۇلتىمىزدى بىر قالىپ­قا تۇسىرگىم كەلەدى, – دەگەن ەدى بال­تىق جاعالاۋى ەلدەرى باسشىلارى­مەن كەزدەسۋدە. بۇل رەتتە ول اقش-تىڭ سيرييادا بولۋىن قارجىلان­دىرۋ ماسەلەسىن ساۋد ارابيياسىنان سۇراعانىن دا ايتىپ سالدى. ال بۇعان ەر-رييادتىڭ جاۋابى قانداي بولدى دەگەنگە قاتىستى ترامپ ۇندەمەدى. كوپتەگەن ساراپشىلار سيرييا ماسەلەسىن رەتتەۋدە اقش پەن ساۋد ارابيياسىنىڭ ماڭىزدى رول ويناپ كەتەرىنە سەنبەيدى. استا­ناداعى سيرييا بويىنشا كەلىسسوز­دەرگە اقش-تا شاقىرتىلعان بولا­تىن. الايدا مۇحيتتىڭ ارعى جاعى قازاقستان استاناسىنا ات ارىتىپ جاتۋدى ارتىق دەپ تاپقانداي بولعان. بۇل دا اقش-تىڭ نەگىزگى ويىن­شى پوزيتسيياسىنان ايىرى­لىپ قالۋىنا اسەر ەتۋى بەك مۇمكىن.
ال تۇركييانىڭ رايىنان قايتار تۇرى بايقالمايدى. «بىز سيرييانى قۇردىمنان الىپ شىعۋعا بىرجولا بەكىندىك. سيرييادا تىنىشتىق ورناماي, تۇركييادا دا ەشقاشان تىنىشتىق بولمايدى» دەدى ەردو­عان باسپاسوز ماسليحاتىندا.
ۇش پرەزيدەنتتىڭ كەلىسسوزى تو­لىقتاي جابىق ەسىك جاعدايىندا وتتى. بىراق ۇزاققا سوزىلماپتى. ولار بىرىگىپ مالىمدەمە جاساۋ كەزىندە سيرييانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن راستادى. «بىزدىڭ قار­سىلاستار سيرييانى جەكە-جەكە بولىپ العىسى كەلەدى. بىراق بىز ولار­دىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ ورىندا­لۋىنا جول بەرمەيمىز» دەگەن رۋ­حاني, قارسىلاستار دەپ – امەريكا مەن يزرايلدى مەڭزەدى. «بىزدىڭ وڭىردىڭ گەوگرافييالىق كەسكىنى وزگەرمەۋى تيىس» دەدى ول. وسىلايشا, ۇش مەملەكەت دەەسكالاتسييا اۋما­عىن­دا جىلدام, قاۋىپسىز, كەدەرگىسىز كومەككە ۇمتىلماق. رەسمي مالىم­دەمەلەرىنىڭ مازمۇنى وسىعان سايادى. سونىمەن قاتار بۇل ۇشتىك استانادا وتكەن سيرييا داعدارىسى بويىنشا كەلىسسوزدەردى دە ەرەكشە اتاپ وتكەن. ولار بۇۇ-نىڭ ەگي­داسى اياسىندا وتكىزىلگەن بۇل كەلىس­سوزدەر – ماسەلەنىڭ بەيبىت شەشى­لۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
بۇلارعا بىرىنشى كەزەكتە قار­سىلاس, ارينە – اقش. قازىرگى تاڭ­دا تۇرىكتەر قارسى شىعىپ جاتقان كۇردتەردى قارۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, دەموكراتييالىق كۇشتەر وداعى ار­قىلى راككانى باسىپ الۋ – اقش-تىڭ جوباسى. بۇل جەردە باستى رولدى كۇرد وتريادتارى ويناپ جۇر. وسى تارتىس توڭىرەگىندە تۇركييا مەن اقش-تىڭ سيرييا تەرريتو­ريياسى ارقىلى سوعىسىپ جاتقانى دا جالعان ەمەس. ەردوعان ويلاپ تاپقان افريندەگى «زايتۇن جا­پىراعى» وپەراتسيياسى دا – اقش-تىڭ قان قىسىمىن كوتەرىپ تۇرعان جاعداي. بىراق ەردوعاننىڭ ترامپ­پەن بىرجولا بەت كورىسپەي كەتە الماسى تاعى بەلگىلى. ەكى مەملەكەت باسقا دا سەرىكتەستىگىن ايتپاعاندا, ناتو بويىنشا وداقتاس ەلدەر سانالادى. ال بۇل رەتتە رۋحاني ۆاشينگتونعا قاراپ اۋزىن قاتتى اشا الماس. قازىر اقش-تىڭ يران­دى قالاماسا, سانكتسييا قىسپاعىنا سالىپ, قالاسا قايتا بوساتىپ وتىر­عان ەركىن شاعى. ترامپتىڭ 2015 جىلعى يادرولىق كەلىسىمنەن شىعا سالامىن دەپ بۇلقىنىپ جۇرگەنى كەشە عانا. سوندىقتان حاسان رۋحانيدىڭ سيرييا ماسەلەسى بويىنشا تۇركييا مەن رەسەيدەن اسقان وداقتاس تابۋى ەكىتالاي. سيريياداعى تىنىشتىقتى ۇستاۋ ار­قىلى وزىنىڭ دە گەوگرافييالىق ھام ەكونوميكالىق تۇتاستىعىن, تى­نىشتىعىن ساقتاعىسى كەلەدى.
شەتەلدىك ساراپشى ارايك ستە­پانيان ۇش مەملەكەتتىڭ تىزە قوسىپ قيمىلداۋىنا قاتىستى وز پىكىرىن بىلدىرگەن. «رەسەي, يران جانە تۇركييانىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساۋىن – سيرييا بويىنشا وڭىر­لىك كونسەنسۋس ورنادى دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇل العا قاراي جاسالعان ۇلكەن قادام» دەيدى ول. ال نەمىس سايا­ساتتانۋشىسى ۋدو شتاينباح­تىڭ پىكىرى بۇعان كەراعار.
– رەسەي, يران جانە تۇركييا باس­شىلارىنىڭ كەزدەسۋىنىڭ باس اۋىرتار ماسەلەسى – «داماسك جانە ونىڭ بولاشاق رەجيمى» تۋراسىندا ەمەس. بۇل ۇشتىك بارلىعى بىردەي باتىستىڭ قىسىمىنا تاپ بولىپ وتىرعاندىقتان دا بىرىكپەسكە شارالارى جوق. سيرييا دالاسىندا تاتۋلىق ورناتامىز دەۋى – بوس اۋرەشىلىك. ماسەلەن, ەردوعان كۇرد­تەرگە قارسى كومپانيياسىن جال­عاستىرا بەرەتىنىن ايتتى. مۇ­نىڭ بارى – شوۋ, «سيريياداعى تى­نىش­تىقتى ساقتايمىز» دەگەندەرى شىندىققا جۋىمايدى, – دەيدى ول Deutschlandfunk باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ساياساتتانۋشى ۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن كەزىكتىرىپ وتىرعان تاعى بىر فاكتور – سىرتقى ساياسات­تاعى عانا ەمەس, وز ەلدەرىنىڭ ىش­تەرىندەگى اۋىزبىرشىلىكتىڭ ىدىراۋى دەيدى.
– ۇش كوشباسشىنىڭ ىشىندە «ەڭ تۇراقتىسى» – پۋتين عانا. رۋحانيدىڭ باسىندا پروبلەما جەتىپ ارتىلادى: يرانداعى تولقۋ­لاردى باسۋ ەل بيلىگىنە وڭايعا سوق­پاي تۇر. ەردوعاننىڭ دا بولاشاعى كەلەسى جىلى بولاتىن سايلاۋعا تىكەلەي بايلانىستى. دەگەنمەن قايتا سايلانۋ ۇشىن بارىن سالادى. سوندىقتان انكاراعا جيىلىپ وتىرعان ۇشتىكتى سىرتقى ساياساتتاعى ماسەلەلەر عانا ەمەس, ىشكى ساياسات­تاعى شارۋالار دا بىرىكتىرەدى. ترامپقا كەلەر بولساق, ول «ويىن­نان شىققىسى كەلەدى». الايدا ترامپ ۇشىن بىرىنشى كەزەكتە اساد تا, سيرييا دا ماڭىزدى ەمەس, ماڭىز­دىسى – يران. ونىڭ ساياساتى يرانعا قارسى جانە يزرايل مەن ساۋد ارابيياسىنىڭ جاقىنداۋىنا باعىتتالعان. سول سەبەپتى, تەگەران سيرييادان كەتۋگە دايىن ەمەس, – دەيدى ساياساتتانۋشى.
بۇل ۇشتىك بىلتىر قاراشا ايىندا سوچيدە كەزدەسىپ, سيرييا بويىنشا «ىزگى جورىقتى» جالعاس­تىرۋعا ۋاعدالاسقان. كەلەسى سامميت تەگەراندا وتكىزىلمەك. بۇعان دەيىن امەريكا پرەزيدەنتى دونالد ترامپ سوعىس ورتىنە ورانعان ەلدەگى ينفراقۇرىلىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان 200 ملن دول­لار­دى «قاتىرىپ» قويۋ تۋرالى شە­شىمىن جارييالاعان. ەردوعان بولسا ەۋرووداقتىڭ سيرييانى قالپىنا كەلتىرۋ ۇشىن 3 ملرد دوللار ۋادە ەتكەنىن ايتتى. بىراق ول اقشا سول كۇيى الىنباعان.
4 ساۋىر كۇنى پايدا بولعان اق­پاراتقا سۇيەنسەك, اقش الى دە بولسا سيرييا تەرريتوريياسىندا قالا بەرۋگە نيەتتى. بۇلاي ەتۋگە ترامپقا قاراعاندا پەنتاگون كوبىرەك مۇددەلى سيياقتى. ەليسەي سا­رايى تاراتقان اقپارات بويىن­شا, ەممانۋەل ماكرون مەن دونالد ترامپ دايش ۇيىمىمەن كۇرەستى سوڭىنا دەيىن جالعاستىرۋعا ۋادەلەسىپتى. «فرانتسييا مەن اقش حالىقارالىق كواليتسييا اياسىندا وز ارەكەتتەرىن جالعاستىرىپ, وڭىردە تۇراقسىزدىق تۋدىرىپ, بىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزگە دە قاتەر توندىرگەن تەرروريستىك ۇيىممەن سوڭىنا دەيىن كۇرەسەدى» دەلىنگەن رەسمي حابارلامادا. بىرنەشە كۇن بۇرىن كۇرد, اراب جانە حريستيان دەلەگا­تسيياسى ەليسەي سارايىندا ماك­رونمەن كەزدەسكەن. فرانتسييالىق باق مالىمەتىنشە, پرەزيدەنت مانبيدج قالاسىنا اسكەر جىبەرىپ, سيرييا دەموكراتييالىق كۇشتەرىنە كومەك كورسەتۋگە سوز بەرگەن. وسى ارقىلى افريندەگى تۇرىك ارميياسى­نىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قويۋعا تىرىسىپ كورمەك. سونداي-اق ماكرون تۇركييا مەن سيرييا دە­موكرا­تييالىق كۇشتەرى اراسىندا اراعايىن بولىپ كورۋگە دە تال­پىنىپتى. الايدا تۇركييا تاراپى «تەرروريستەرمەن ادام قۇساپ بىتىم­گە كەلۋ – اقىماقتىق» دەپ با­عالاپ, فرانتسييا پرەزيدەنتىنىڭ ۇسى­نىسىنان باس تارتقان. ال فران­تسييا نەلىكتەن سيرييا ماسەلە­سىنە ارا­لاسا قالدى دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. بىرىنشىدەن, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك فرانتسۋزدار سيرييا مەن ليۆان جەرىندە جاۋلاۋشىلىق جاساپ, اتالعان ەلدەردى بىراز ۋاقىت وز قاراماعىندا ۇستاعان. قازىر بۇكىل الەمنىڭ تەگەۋرىندى ەلدەرى قارۋىن ارتىنىپ-تارتىنىپ شام شاھا­رىنا اتتانعاندا ماكرون دا وز ەلىنىڭ بايىرعى الەۋەتىن ەسىنە ال­عان سىڭايلى. ەكىنشىدەن, مان­بيدج پروبلەماسىنا ارالاسۋ ار­قىلى فرانتسييا وڭىردەگى جاھاندىق تارتىستىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىسى بولعىسى كەلەدى. سوعىس سوڭىنداعى تالاس-تارتىستان وز ۇلەسىن الىپ قالۋعا تىرىساتىنداي.
قاراپ وتىرساق, جاھاندىق تار­تىستىڭ گەوگرافيياسى ۇلعايۋدا. قازىر الەمدە سوعىس ورتى تۇتانعان ايماقتار كوپ. اۋعانستان داعدا­رىسى تالاي جىلدان بەرى شەشىمىن تاباتىن ەمەس. جىل باسىندا بۇعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شەڭبەرىندە قازاقستان ارالاسقان. بىرەر كۇن بۇرىن عانا ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى رەتتەۋ ميسسيياسىنا وراي, وزبەك­ستان دا وز سوزىن ايتتى. افريكانىڭ تۇكپىرىندەگى نيگەرييادا اپتا سايىن جارىلىس. مەكسيكا – ماڭگى قىل­مىس مەكەنى. يزرايل مەن پالەس­تينا الاۋىزدىعىنىڭ تىيىلماي, گازا سەكتورىنان بەرەكە قاش­قانىنا قانشا جىل بولعاندىعىن دا شاتاستىرا باستادىق. ازىرگە سويقانداردىڭ سويقانى – سيرييادا توعىسىپ تۇر. الدىمەن, امەريكا ات ىزىن سالعان, ارتىنشا رەسەي مەن تۇركييا بىلەك سىباندى. جوعارى­داعى جاعدايلاردى شولا وتىرىپ, الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ەكىگە جارىلعانىن اڭداۋ قيىن ەمەس. سيرييا – ولار ۇشىن قارۋلارىن عانا ەمەس, ساياسي شەشىمدەر مەن كوش­باسشىلىق قابىلەتتەرىن دە سىناپ كورەتىن الاڭقايعا اينالعان سيياقتى. اقىرىن كۇتەيىك.

 

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*