اقش تاريحىنداعى قاندى 10 وقيعا

1013
0
بولىسۋ:

وسى اپتانىڭ باسىندا بۇكىل امەريكانى قامتىعان ەڭ اۋقىمدى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەرۋ بولىپ وتتى. وعان شامامەن 500 مىڭداي ادام قاتىسىپ, جەرگىلىكتى بيلىك دۇكەندەردە ساتىلاتىن قارۋعا قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتتى. «ومىر سۇرۋ ۇشىن – شەرۋ» دەپ اتالاتىن شاراعا اقش-تىڭ تانىمال اكتەرلەرى مەن انشىلەرى دە قاتىستى. بۇكىل امەريكا مان بەرگەن بۇل اكتسييانىڭ ماقساتى نە? اقش حالقى قازىرگى كەزدە نە نارسەگە مازاسىزدانىپ وتىر?

اقيقاتىندا, امەريكالىقتار­دىڭ الاڭدايتىنداي دا جونى بار. وسىدان بىر اي بۇرىن اقش-تا ەشكىم كۇتپەگەن وقىس وقيعا ورىن ال­­عانى مالىم. جۇرتتى شوشىن­دىرعان بۇل جايتتان امەريكا الى ساباق الىپ ۇلگەرگەن جوق. وسىدان بىر اپتا عانا بۇرىن دۇكەننەن قارۋ ساتىپ العان جاسوسپىرىم, وزىمەن قاتار وقيتىن ەكى مەكتەپ وقۋ­شى­سىن اتىپ ولتىردى. وزىنە دە وق جۇم­ساپ, باقيلىق بولدى. بىراق كەيىنگى كەزدە دۇكەننەن اۆتومات نەمەسە ۆينتوۆكا الىپ, وزىنىڭ قاتارلاستا­رىن اتىپ كەتە بەرەتىن امەريكا­لىقتار كوبەيىپ كەتكەن. بۇل ماسەلە تىپتى اق ۇي قوجايىنى دونالد ترامپتى دا الاڭداتتى. اق ۇي باسشىسى «اتىس جيى بولاتىن اۋدانداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى وزدەرىمەن بىرگە قارۋ الىپ جۇرگەنى دۇرىس» دەپ وزىنىڭ تۆيتتەرىندە جازبا قالدىردى. بىراق بۇل پىكىر دە كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولعان جوق. ويتكەنى ەكىنىڭ بىرى قارۋ قولدانۋدى نەمەسە پايدالانۋ­دى بىلە بەرمەيدى. ارينە, بۇل ورايدا اق ۇي قوجايىنى «وقىستان وسىن­داي وقيعا ورىن السا, قاسكويدەن تەزىرەك قۇتىلۋ كەرەك. وققا-وقپەن جاۋاپ بەرۋ قاجەت» دەگەن تۇرعىدا ايتقان شىعار. دەسەك تە, مۇنى امەريكالىق­تاردىڭ بارى دە قول­داعان جوق.
جالپى, مەكتەپتەگى اتىس امەري­كا ۇشىن ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينال­عان­داي. تاريحقا نازار اۋدارساق, ار تورت-بەس جىلدا مۇن­داي وقيعالار جيى قايتالانىپ تۇرادى ەكەن. مۇ­نىڭ باستى سەبەبى نەدە? جاس پەن جاسامىسىنا قا­را­ماستان, كەز كەلگەن امەريكالىقتىڭ دۇكەننەن قارۋ ساتىپ الۋىنا مۇم­كىندىگى بار. بىراق مۇنداي مۇمكىندىك ولاردىڭ وزدەرىنە اۋىر تيىپ تۇرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. جالپى, امەريكا تاريحىندا سوڭى قاندى وقيعاعا الىپ كەلگەن مۇنداي وقيعا­لاردىڭ سانى وننان اسادى. بارىن باسىنان باستاساق…


1. وتكەن ايدىڭ 15 اقپانىندا فلوريدا شتاتىنىڭ ماردجوري ستوۋن­مەن دۋگلاس مەكتەبىندە 19 جاس­تاعى نيكولاس كرۋزدىڭ (سۋ­رەتتە) قاتىسۋىمەن بولعان قاندى وقيعانى قازىر ەشكىم ەسىنە العىسى كەلمەيدى. تارتىپسىزدىگى ۇشىن وقۋ­دان شىعارىلعان نيكولاس اراعا بىرەر جىل سالىپ كەلىپ, اR-15 ماركالى ۆينتوۆ­كاسىمەن 17 وقۋ­شىنى جانە بىرنەشە مۇعالىمدى اتىپ كەتكەن. بىراق جالپى بىزدە عانا ەمەس, دۇنيە­جۇزىلىك تاجىريبەدە ورتاق بىر نارسە بار. وقيعا بول­عاننان كەيىن عانا بارىپ, «ونى بۇل جاعدايعا نە يتەر­مە­لەدى?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ باستالادى. بىرىنشىدەن, وقۋدان شىعارىلعان نيكولاس كرۋز مەكتەپ اكىم­شىلى­گىنەن وسىلاي كەك الماق بولعان. ەكىنشىدەن, ونىڭ كومپيۋتە­رىن تەكسەرگەندە, وزىنىڭ الەۋمەتتىك جەكە پاراقشاسىنان زورلىق-زوم­بىلىققا شاقىرعان ۇندەۋ بارى بايقالعان. ەندى وسىندايدا ساۋال تۋادى: مۇنى اتا-اناسى نەمەسە قا­تارلاستارى نەگە بايقاماعان, نەلىكتەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا مالىم ەتپەگەن? وسى جايتقا بايلا­نىستى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ «بۇل جەردە فەدەرالدىق تەر­گەۋ ورىندارىنىڭ ۇلكەن كىناسى بار. ولار قايدا قاراعان? ارنايى قىز­مەت ورنىنىڭ وكىلدەرى زورلىق-زومبىلىققا شاقىرعان ۇندەۋدى نەگە بايقامادى?» دەپ وز پىكىرىن بىلدىردى. ارينە, ايتۋعا وڭاي شىعار. بىراق بۇگىندە ميلليونداعان ادام الەۋ­مەتتىك جەلىدە وتىرادى. ونىڭ بارىن دە باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. دەسەك تە, مۇنداي تارتىپسىزدىكتىڭ بولارىن جەلىدەگى نيكولاس كرۋزدىڭ قاتارلاستارىنىڭ سەزبەۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلەگە قاتىستى فلو­ريدا شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى ريك سكوتت تا «كرۋزدىڭ ارەكەتىنە شارا­سىز­دىق تانىتقانى ۇشىن فەدەرال­دىق تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ باسشىسى كريستوفەر رەي قىزمەتىنەن كەتۋى تيىس» دەپ مالىمدەدى. سويتسەك, كەيىن انىقتالعانىنداي, وقيعا بولاردان بىر اي بۇرىن, 5 قاڭتار كۇنى فەدەرال­دىق بيۋرو قىزمەتىنە بەلگىسىز بىرەۋ­دەن «كرۋز ادامدارعا قارسى وق اتۋى مۇمكىن» دەگەن حابارلاما كەلىپ تۇس­كەن. بىراق ارناۋلى قىزمەت ورنى­نىڭ وكىلدەرى بۇعان سونشالىقتى مان بەرمەگەن. بىرەر اي وتكەننەن كەيىن 15 اقپان كۇنى نيكولاس كرۋز ماردجوري ستوۋنمەن دۋگلاس مەك­تەبىندە قاندى قىرعىندى باستاعان. ول بۇل قادامعا ادەيى بارعانىن مالىم­دەدى. 17 وقۋشىنى ولتىرىپ, 14 ادام­دى جارالاعان كرۋز ۇلكەن نوپىر حالىقتىڭ ىشىنە كىرىپ, پوليتسييانى اداستىرىپ كەتپەك بولعان. بىراق ۇزاماي ۇستالدى.
2. 2017 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا تەحاس شتاتىنىڭ ماڭىنداعى باپ­تيستەر شىركەۋىندە ورىن العان قاندى وقيعا دا تالايدىڭ ەسىندە. AR-15 جارتىلاي اۆتوماتتى ۆينتوۆ­كاسىمەن شىركەۋگە باسا-كوكتەپ كىرگەن 26 جاستاعى دەۆين كەللي 25 ادامدى ولتىرىپ, 20 ادامدى جارالاپ كەتكەن. امەريكانىڭ اسكەر اۋە كۇش­تەرى سالاسىندا قىزمەت ەتكەن ول, بۇرىن دا تارتىپسىزدىگىمەن قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ەسەبىندە تۇر­عان. 2012 جىلى ونى اسكەري تري­بۋنال وز ايەلى مەن بالاسىنا شا­بۋىل جاساعانى ۇشىن بىرەر جىلعا سوت­تاعان. جاقسى تارتىبى ۇشىن اباق­تى­دان بوساپ شىققانىمەن, قاندى وقيعا 5 جىلدان كەيىن قايتا ورىن الدى. 2014 جىلى تاعى بۇزاقىلىق جاساعانى ۇشىن ول اۋە كۇشتەرى قىزمەتى سالاسىنداعى جۇمىسىنان شىعارىلادى. قاندى جەكسەنبى كۇنى ورىن العان وقيعادان كەيىن دەۆين كەللي كولىگىمەن قاشىپ كەتۋگە بەل بايلايدى. بىراق جولدا وعان ەكى امەريكالىق قارسى وق اتىپ, كولىك اۋدارىلىپ قالادى. پوليتسييا وكىل­دەرىنىڭ قولىنا تۇسۋگە قورىققان ول وز-وزىن اتىپ ولتىرەدى.
3. 2017 جىلدىڭ 2 قازانىندا لاس-ۆەگاستا بولعان وقيعا اقش تاريحىنداعى ەڭ قاندى قىرعىننىڭ بىرى بولىپ سانالادى. بۇل كۇنى اق ناسىلدى ستيۆەن پەددوك دەگەن قاس­كويدىڭ وعىنان 58 ادام ولىپ, 520 ادام جارالاندى. Mandalay Bay قوناقۇيىنە ورنالاسقان ول قاراما-قارسى بەتتەگى الاڭقايدا فەستيۆالدى تاماشالاپ تۇرعان حالىققا قارسى وق اتقان. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, قىلمىسكەر بۇعان بىرنەشە اي بويى دايىندالعان. قوناقۇيدىڭ جوعارى قاباتتاعى بولمەسىندەگى شاماداننان 23 قارۋ تابىلعان. ونىڭ بارلىعى دا وقتاۋلى بولعان. قىلمىسكەر وسى قارۋدان فەستيۆالگە كەلگەن قوناق­تاردى قىناداي قىرعان. قوناقۇي مەن فەستيۆال وتىپ جاتقان جەردىڭ اراسى شامامەن 200 مەتردەي بولعان. 58 ادامنىڭ ولىپ, 520-دان استامى­نىڭ جارالانعان وزى قىلمىسكەردىڭ قان­قۇيلى جەندەت ەكەنىن دالەلدەيدى. مۇنشاما ادامدى قىرعان قاسكوي اقىرىندا اۆتوماتتىڭ ۇڭعىسىن اۋزىنا تاقاپ, وزىن-وزىن اتقان كورىنەدى.
4. 2016 جىلدىڭ 12 ماۋسىمدا فلوريدا شتاتىنىڭ ورلاندو قالا­سىندا بولعان وقيعا دا الى ۇمىتىلا قويعان جوق. 29 جاستاعى امەريكالىق جىگىت ومار ماتين تۇنگى كلۋبتا 49 ادامدى ولتىرگەن, ونىڭ اتقان وعىنان 58 ادام جارالانعان. تۇپ اتاسى اۋعانستاننان شىققان ازامات وزى وزبەك قىزىنا ۇيلەنگەن كورىنەدى. كوگىلدىرلەر كوپ جينالاتىن تۇنگى كلۋبقا كەلگەن ول, اۆتوماتتان وق جاۋدىرعان. مۇنىڭ سەبەبىن ول بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن: «اقش بيلىگى سيرييا مەن يراكتان اسكەرلەرىن الىپ كەتۋى تيىس. قىلمىسكەر پولي­تسييا وكىلدەرىنىڭ اتقان وعىنان قايتىس بولدى. بۇل وقيعانى «يسلام مەملەكەتى» لاڭكەستىك توبى وز موينىنا الدى.
5. 2012 جىلدىڭ 20 ماۋسىم كۇنى كولورادو شتاتىنداعى كينوزالعا كىرگەن قوناقتار كوپ ۇزاماي قاسكوي­دىڭ قولىنان قازا تاباتىنىن سول ۋاقىتتا, ارينە بىلگەن جوق. كينو جارتىسىنان اۋا بەرگەن تۇستا ۇستىنە برونوجيلەت كيىپ, بەت-اۋزىن تۇم­شالاپ العان 24 جاستاعى جەرگىلىكتى تۇرعىن دجەيمس حولمس وتىرعاندارعا ۋلى دارى شاشقان. سونان سوڭ AR-15 قارۋىمەن وق جاۋدىرعان. 14 ادام ولىپ, 60 ادام جاراقاتتاندى. 90 سەكۋند­تان كەيىن وقيعا ورنىندا قىلمىسكەردى پوليتسييا ۇستادى. سوت بارىسىندا دجەيمس حولمس وزىن ەسى دۇرىس ەمەس ادام رەتىندە كورسەتكەنى­مەن, بىراق بۇل دالەلسىز بولىپ شىقتى. پروكۋرور ونى اتۋ جازاسىنا كەسۋدى سۇرادى. بىراق القا بيلەر بىر شەشىمگە كەلە المادى. اقىرىندا سوت قىلمىسكەردى ومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى.
6. 2012 جىلدىڭ 12 جەلتوقسا­نىندا كوننەكتيكۋت شتاتىندا اۋ­تيزمنىڭ جەڭىل بەلگىسىمەن اۋىراتىن ادام لەنزا قولىنا Bushmaster AR-15 ۆينتوۆكاسىن جانە ەكى پيس­تولەت الىپ, «سەندي حۋك» مەكتەبىنەن شىعىپ كەلە جاتقان 5-10 جاستاعى وقۋ­شىلاردى اتقان. سونىڭ سال­دارىنان جازىقسىز 20 بالا باقيلىق بولدى. قىلمىسكەر مەكتەپكە كىرەر الدىندا وزىنىڭ ۇيىنە سوعىپ, 52 جاستاعى اناسىن اتقان. باسىنا تورت رەت تيگەن وقتان اناسى قايتىس بول­دى. ارنايى بولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلگەنشە, ول وزىن دە اتىپ ۇلگەرگەن.
7. 2007 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ۆيردجيني پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋتىندا وقيتىن وڭتۇستىك كورەيا­دان كەلگەن ستۋدەنت چو سىن حي وزىنىڭ سۇيگەن قىزىمەن سوزگە كەلىپ قالىپ, اقىرىندا باسقالاردان كەك العان. شيزوفرينييامەن اۋىراتىن جىگىت وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحاناعا كىرىپ, 33 ادامدى جەر جاستاندىرعان. قىلمىسكەردىڭ وعىنان ودان باسقا 29 ادام جارالانعان. سول ەكى ارا­لىقتا ول NBC News تەلەۆيزييالىق قىزمەتىنە حات پەن ارنايى بەينەكو­رىنىس جىبەرىپ, وزىن ييسۋس حريستوس ەكەنىن ايتقان. اۋديتورييادا پرو­فەس­سوردىڭ باسىنا وق اتىپ, دارىس تىڭداپ وتىرعان ستۋدەنتتەرگە وق جاۋدىرعان چو سىن حي ۇستالىپ, قالعان ومىرىن اباقتىدا وتەپ جاتىر.
8. 1999 جىلدىڭ 20 ساۋىردە كو­لورادو شتاتىنىڭ كولۋمباين ورتا مەكتەبىندە ورىن العان اۋىر قازا دا – اقش تاريحىنداعى قارالى كۇندەردىڭ بىرى. قولدارىنا قارۋ الىپ كىرگەن ەكى جاس جىگىت – ەريك حارريس پەن ديلان كليبولد 12 وقۋ­شىنى ولتىرىپ, ونداعان بالانى جاراقاتتاعان.تورت جارىم ساعات بويى بىلىم ورداسىنىڭ ويرانىن شىعارعان ەكى لاڭكەس اقىرى وزدەرىنە وق جۇمساعان. قىلمىسكەرلەردىڭ ىسىمەن 80 تەرگەۋشى اينالىسقان كورى­نەدى, 1400 كۋاگەردەن سۇراۋ الىنىپ, 10 مىڭنان استام دالەلدەمە كەل­تىرىلگەن. بىر قىزىعى, ەكى جاس تا باي وتباسىنىڭ بالالارى بولىپ شىق­قان. شاشتارىن ۇزىن ەتىپ, ۇنەمى قارا پلاشش كيىپ جۇرەتىن ەكەۋدىڭ كەي­بىر كيىمدەرىندە ناتسيستىك بەل­گىلەر بولعان. بىراق وعان ەشكىم دە نازار اۋدارماعان سيياقتى. كەيىن انىقتالعانداي, كولۋمباين ورتا مەكتەبىندە قانقۇيلى قىلمىستى ەكەۋى, 20 ساۋىر گيتلەردىڭ تۋعان كۇنىنە ادەيى جاساعان بولىپ شىقتى.
9. 1991 جىلدىڭ 16 قازانىندا Luby’s مەيمانحاناسىندا كەشكىلىك دەمالىپ وتىرعان 140 ادامنىڭ 23-ىن ولتىرگەن جۇمىسسىز دجوردج حەن­ناردتىڭ ارەكەتى دە اقتاۋعا تۇرماي­دى. 27 ادام قىلمىسكەردىڭ وعىنان ولدى. پوليتسييا وكىلدەرىمەن اتىس كە­زىندە وز-وزىنە وق جۇمساعان دجوردج حەنناردتىڭ ارەكەتى امەريكا تاريحىنداعى اۋىر قازالى كۇندەردىڭ بىرى بولىپ تاريحتا قالدى.
10. 1984 جىلدىڭ 18 شىلدەسىندە McDonald’s جەدەل تاماقتانۋ ور­تالىعىندا مۇزداي قارۋلانىپ, 21 ازاماتتى ولتىرىپ كەتكەن دجەيمس حيۋبەرتيدى دارىگەرلەر الدىن الا قاراعاندا, مۇمكىن مۇنداي اۋىر قازا بولماس پا ەدى?! ويتكەنى بىرنەشە اپتا بويى باسى اۋىرعان دجەيمس تەلەفون ارقىلى بىر كۇن بۇرىن جۇيكە اۋرۋلارى ەمحاناسى دارىگەرى­نىڭ قابىلداۋىنا جازىلادى. ەرتە­سىنە دارىگەرلەر فاميليياسىمەن شاتاسىپ, ونى قابىلداماي قويادى. ونسىز دا جۇيكەسى سىر بەرىپ جۇرگەن دجەيمس حيۋبەرتي «بۇيتكەن قوعامى بار بولسىن» دەپ نازالانىپ, ۇيىنە كەلەدى دە قارۋ الىپ, كوشەگە شى­عادى. Browning Hi-Power ماركالى پيستولەتىن, Uzi اۆتوماتىن, Winches­ter ۆينتوۆكاسىن الىپ, جەدەل تاماقتانۋ ورتالىعىندا ول 21 ازاماتتى اتىپ, 19 ادامدى جاراقات­تايدى. اتىس كەزىندە ارنايى جاساق­تىڭ مەرگەنى ونى اتىپ ولتىرەدى.
جالپى, بۇل عانا ەمەس, امەريكا تاريحىندا ادام ولىمىنە اكەلگەن مۇنداي وقيعالار جيى كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن قازا 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتەگى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىندە ورىن الدى. لاڭكەستەردىڭ مىلتىق كەزەنۋىمەن ەكى ۇشاق قوس عيماراتقا سوعىلدى. وسىندا جۇمىس ىستەپ جات­قان 2819 ادامنىڭ ومىرىن جالماعان «عاسىر قاسىرەتىن» «ال-كاي­دا» لاڭكەستىك ۇيىمى وز موينىنا الدى. بىراق وسى كۇنگە دەيىن «بۇل اۋىر وقيعانى اقش-تىڭ بارلاۋ قىزمەتى ارنايى ۇيىمداستىردى» دەگەن دولبار اڭگىمە تولاستاماي تۇر.
دەسەك تە, قاندى وقيعانىڭ قاي-قايسىسىندا بولسىن, بەيبىت ومىر­دەگى جازىقسىز جاندار جاپا شەگەدى. ەڭ قورقىنىشتىسى, كەيىنگى كەزدە اقش-تا وقۋشىلاردى ولتىرىپ, دەما­لىپ وتىرعان ادامداردى قىرىپ كە­تە­تىندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى.

 

بەرىك بەيسەنۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*