الەمگە شىقتى امىرە

1371
0
بولىسۋ:

كوپشىلىك اسىعا كۇتكەن «امىرە» دە كورەرمەنىنە جول تارتتى. ەلىمىزدىڭ كينوتەاترلارىندا كورسەتىلە باستاعان بۇل فيلم توڭىرەگىندە ايتىلار پىكىر از بولمايتىن سەكىلدى. كينوتۋىندى قازاقتىڭ تەنور داۋىستى بىرتۋار انشىسى امىرە قاشاۋباەۆتىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىن باياندايدى. فيلمدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاپسىرىسى بويىنشا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق جانە اليدار وتەمۇراتوۆتىڭ Dar Play كومپانيياسى بىرىگىپ تۇسىرگەن. رەجيسسەرى – دجەفف ۆەسپا. ستسەنارييدى بەنجامين ا.ۆان دەر ۆين جازدى.

بۇعان دەيىن امەريكالىق رە­جيس­سەردىڭ تۇسىرىلىمى قالاي بولار ەكەن دەگەن دۇدامال بولعانى راس. تىپ­تى قازاقى بوياۋدى قانىپ ىشپە­گەن امەريكالىقتىڭ فيلمدى تۇ­سى­رۋ تىزگىنىن قولىنا العانىنا رەن­­جىگەندەر دە بار. «ۇلت تۇلعاسىن وز دەڭگەيىندە تۇسىرە الا ما, جوق پا» دەگەن كۇدىك باسىم بولدى. كۇ­دىك­تەنەتىندەي دە جونىمىز بار. ستسە­ناريي اۆتورى دا, رەجيسسەر دە – مۇحيت اسىپ كەلگەندەر. «ونسىز­دا تاع­دىردان كوپ تەپەرىش كورگەن جان­نىڭ ومىرىن فيلم ارقىلى ساۋ­داعا سالامىز با» دەپ قورىق­قانىمىز دا بار.
جۇبانىش – فيلمنىڭ كەڭەس­شىسى جارقىن شاكارىمنىڭ بولۋى. امى­رە تاقىرىبىن ومىر بويى قاۋ­زاپ كەلە جاتقان دومبىراشى-كۇي­شىنى فيلمگە تەگىن كەڭەسشى ەتىپ تاڭ­داماعان سەكىلدى. ارى ستسەناريي­گە نەگىز بولعان – مۋزىكا زەرتتەۋ­شى­سىنىڭ «امرە ۆ پاريجە» كىتابى.
لاتۆييا, لوس-اندجەلەس قالا­لا­رىندا تۇسىرىلگەن فيلمنىڭ سوڭ­­عى تۇسىرۋ جۇمىستارى الماتى وب­­لىسى ۇشقوڭىر اۋىلىنىڭ ماڭىن­دا جۇرگىزىلدى. انشى امىرە رو­لىندە – سانجار ماديەۆ وينا­س­ا, مۇستافا شوقايدى بەينەلەۋ ەركەبۇلان دايىروۆقا بۇيىرىپ­تى. بۇعان دەيىن كەنەسارىنىڭ («اما­نات»), رولىندە كورىنگەن (تۇر­لى جانرداعى فيلمدەردەگى رول­دەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە) سان­جاردى امىرە بەينەسىندە قا­بىلداۋ – ارينە, توسىن بولعانى راس. ويتكەنى ونىڭ بۇعان دەيىنگى رولدەرى سانقوي, سىرباز, نازىكتەۋ جاراتىلىس يەسى رەتىندە تانىتقان ەدى. ال قازاق ۇعىمىندا امىرە قا­شاۋباەۆ – ناعىز دالا پەرزەنتى. انى مەن سانى كەلىسكەن دارا بەينە. ەرەك­شە داۋىس يەسى. پاريج تام­سان­عان تالانت. ەۋروپانى انىمەن دۇر سىلكىنتكەن جاننىڭ حاراكتەرىن كورسەتۋ – كەز كەلگەنگە دە وڭاي تي­مەسى انىق. سانجار-امىرە بەي­نەسى سولعىنداۋ شىققانى دا سون­دىقتان بولار. دەگەنمەن ما­ديە­ۆتىڭ قاشاۋباەۆتى وز دەڭ­گەيىن­دە الىپ شىعۋعا تىرىسقانى بايق­الادى. ەسەسىنە, مۇستافا-ەر­كەبۇلان وبرازى – سوز جوق, عاجاپ. تۋ­عان جەرگە دەگەن ساعىنىش, امى­رە­نىڭ انىنە سۇيسىنۋ, جات جەردە جۇر­سە دە, بولمىس-بىتىمىمەن قا­زاق­­تى سۇيگەن ۇلدىڭ كەلبەتىن ەر­كەبۇلان دايىروۆ جوعارى دەڭ­گەيدە كورسەتە بىلگەن. اتتەگەن-اي دەس­تىك, ازيز بەيشەناليەۆتىڭ ور­­نى­نا ەركەبۇلان دايىروۆ وي­نا­­عاندا, نارىمبەتوۆتىڭ «مۇس­تا­فاسى» بۇدان الدەقايدا بيىك شى­عار ما ەدى, كىم بىلسىن?!
«امىرە» – جىپ-جيناقى, ار­تىق-اۋىس دۇنيەسى جوق, الەم قى­زى­­­عا تاماشالايتىن فيلم. دجەف­ف ۆەسپا ەكشن جانرىندا وزىق تۋىندى جاساپ شىعارۋعا تى­رىس­قان. امىرە قاشاۋباەۆتىڭ بۇ­كىل ومىرىن سوز ەتپەسە دە, فيلم­گە ارقاۋ بولعان دۇنيە – پاريج سا­پارى. ايگىلى – EXPO! 1925 جىل­عى پاريج ساحناسىنداعى ۇلى ونەر. قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ ۇنى شارىقتاعان عاجايىپ سات. رە­جيسسەر وسى بىر كورىنىستى فيلمىنە نە­گىز ەتىپ العان. فيلم تۇسىرەردەن بۇ­رىن دجەفف ۆەسپا الماتىعا ار­نايى كەلىپ, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى جار­قىن شاكارىمگە جولىعىپ, امىرە تاقىرىبىن بىراز قاۋزاسا كە­رەك. ارى رەجيسسەردىڭ «امىرە قا­شاۋ­باەۆتاي ونەر يەسىن تاپتىم, ونىڭ انشىلىك ونەرىنە تانتى بول­دىم» دەۋىنىڭ سىرى – وسىندا. سون­دىقتان, اۋەلى «امىرە» فيلمى تۋ­رالى جارقىن شاكارىمنىڭ پى­كىرىن بىلگىمىز كەلدى.

فيلم تاريحي شىندىقتان اۋىتقىماعان
– امىرە اتامىز تۋرالى جازىپ باس­­تاعانىما قىرىق جىلداي ۋا­قىت بولىپتى, – دەپ باستادى جار­قىن اعا اڭگىمەسىن. – انشىنىڭ جۇ­رىپ وتكەن جولىنا, شىعار­ما­شى­لىعىنا ۇڭىلمەگەن كەزىم جوق. سول سەبەپتى, امىرە تاقىرىبىنا جۇرە­گىم اۋىرماي, سەلت ەتپەي قا­راي المايمىن. «امىرە» فيلمى تۋرا­لى ايتار بولسام, مۇنىڭ ۇنا­عان ەكى تۇسى بار. بىرىنشىدەن, بىز انشى ومىرىن سوز ەتكەندە, «1925 جى­لى پاريج ساحناسىندا ان ايت­قان» دەگەننەن ارى اسا المايمىز. بۇ­كىل حالىق وسىلاي دەپ بىلەدى. سول ساپاردىڭ بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن كورسەتكەن دۇنيە بولعان ەمەس. ول مىنا فيلمدە كورىنىس تاۋىپ وتىر. امىرە تۋرالى ساپ­ار­عالي بە­گالين, سەركە قوجامقۇلوۆ, ساكەن سەي­فۋللين, الكەي مارعۇ­لان – بارى جازدى. كەيبىرىن وز قۇلاعىم­مەن دە ەستىدىم. بىراق سول كونكۋرس­تىڭ باس-اياعىن كورسەتىپ, سۋرەتتە­گەن تۋىندى بولعان جوق. ول اندى قا­لاي ايتتى? قانداي كوڭىلدە بولدى? ارى ونىڭ دۇنيەجۇزىنىڭ قان­داي مىقتى ارتيستەرىمەن بىرگە سايىسقا تۇسكەنىن كينوتۋىندى ايشىقتاپ تۇر. كىل مىقتىلاردىڭ ورتاسىن بۇزا جارىپ, العاشقى ورىنعا شىعۋى, تالايدى تامسان­دىر­عان, تاڭقالدىرعان سايگۇلىك­تەر­دىڭ اراسىنان وزا شابۋى – في­لمدە ادەمى كورىنىس تاۋىپ تۇر. فيلمنىڭ باستان-اياق جەلىسى – پا­ريج ساپارى. ەكىنشىدەن, تا­ريحي شىندىققا ساي كەلىپ تۇر. پاريجدەگى كونتسەرت تۋرالى شى­نايى بەينەلەۋگە تىرىسقان. اري­نە, پاريجدە فرانتسۋز قىزىنىڭ جو­لىعۋى تۋرالى سىني پىكىرلەر اي­تىلىپ تا جاتقان بولار. ول – رە­جيسسەردىڭ كوركەمدىك شەشىمى. جال­پى العاندا, قاشاۋباەۆ ونە­رى­نە فرانتسۋز جۇرتشىلىعى عانا, الەم نازارىن اۋدارعانى راس. تە­نور داۋىستى انشىنىڭ ۇنىنە سۇي­سىنىپ, قىزىقپاعان جان بولما­عان.
– «امىرە» فيلمىنىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق ەمەس. ۇلتتىق فيلم ەمەس, ۇلت تۇلعاسى تۋرالى ەكشن تۇ­سىر­­گەن» دەگەن پىكىرلەرگە قالاي قا­­راي­سىز?
– فيلمگە قويىلاتىن ەڭ باس­تى تالاپ – تاريحي شىندىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «امىرە» تاري­حي دەرەكتەردەن الىستاي قويماعان. دجورج گەرشۆين ەكەۋىنىڭ دوستىعى تۋرالى ايتىلادى. ول – راس دۇنيە. ونى امىرە تۋرالى جازىلعان, اي­تىلعان ەستەلىكتەردەن دە تابۋعا بو­لادى. مۇنىڭ بارى كينودا كورى­نىس تاپقان. ال امىرەنىڭ يمپ­رو­ۆي­زاتورلىق قاسيەتى تۋرالى سا­پار­عالي بەگاليننىڭ جازىپ كەت­كەنى بار. ساپارعالي اعا: «امىرە تاتارشانى دا, ورىسشانى دا, كە­رەك دەسەڭىز, چاستۋشكانى دا ايتا بەرەتىن. دومبىرانى سۇمدىق شەر­تەتىن بولعان» دەپ جازادى. ماس­كەۋدەن شىعار كەزىندە مۇس­تافا شوقايعا قاتىستى ەسكەرتۋ جا­سالعانى دا, پاريجدە ونىمەن كەز­دەسكەنى دە راس. رەجيسسەردىڭ وي­لاعان ماقساتى – كونكۋرستى كور­سەتۋ. ارى سول ماقساتىنان شى­عا بىلگەن. 2016 جىلى رەجيسسەر مە­نى ارنايى ىزدەپ كەلدى. امىرە تۋ­رالى جان-جاقتى تۇسىندىرىپ بەر­دىم. ونىڭ قانداي انشى بولعانىن, تاع­دىردان كوپ تەپەرىش كورگەنىن باياندادىم. امىرەنىڭ قانشالىق­تى قيىندىق كورگەنىن, ونىڭ ومىرى ازاپپەن وتكەنىن ايتىپ بەردىم. رە­جيسسەر امىرەنىڭ تاعدىرىن كور­سەتۋگە تىرىسقان. امىرەگە ماس­كەۋگە شاقىرعانى تۋرالى لۋ­ن­اچارسكييدىڭ حاتىن اكەلىپ بەر­گەن – جۇمات شانين. ودان ارى قا­راي فرانتسيياداعى جاعداي, امى­رەنىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر – تولىعىمەن وزىم بايانداپ بەرگەن دۇنيەلەر. ال پىكىر الۋاندىعىنا كەل­سەك, ول دا دۇرىس. اركىم وز كوز­قا­را­سىن بىلدىرۋگە تىرىسادى. ۇنا­­عانىن دا, ۇناماعانىن دا ايتۋ­­عا قۇقىلى.
– امىرەدەي تۇلعانى دجەفف ۆەس­پانىڭ تۇسىرگەنى كوڭىلىمىزدى الاڭ­داتقان شىعار. وز رەجيسسەرى­مىز­دىڭ بىرى تۇسىرگەندە, امىرە بەي­نەسى مۇلدەم باسقاشا ورىلۋى مۇم­كىن ەدى عوي. سولاي ەمەس پە?
– شىنىن ايتقاندا, كىم تۇ­سىر­سە دە, قالاي تۇسىرسە دە, قازاق­تىڭ تۇلعاسىن دارىپتەپ وتىر. في­­لمدە امىرە امەريكالىق نە­مە­سە فرانتسۋزدىق بولمىستى كور­­­سەتىپ تۇرعان جوق. ناعىز قا­زاقتىڭ قاشاۋباەۆى. ارى بۇل فيلمگە قىرۋار قارجى جۇمسال­دى. ونى جەكەمەنشىك كومپانييا شى­عارىپ وتىر. ونداعى ماقسات – ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسىن الەمگە تانىتۋ. پاريج ساحناسىندا – قازاقتىڭ انى. «بالقاديشا», «دۋدار-اي» – امىرە شىرقاعان اندەر. بىلە بىل­سەڭىز, مۇنىڭ بارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىس­تىگىمىز. ايتپەسە, امىرە تاعدىرى كينوتۋىندىعا اينالار ما ەدى?! بۇل فيلمدى بىز ۇزاق اڭسادىق. حح عاسىردىڭ باسىنداعى كوريفەيلەر اڭساعان دۇنيە بۇل. امىرە تاع­دى­رى قانشاما جىل ايتىلماي كەل­دى, زەرت­تەلمەي قالدى. ان اتا­سى امىرە 1926 جىلدان باستاپ, سول كەز­­د­ەگى استانامىز – قىزىلوردا قا­­لاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن ۇلت تەات­رىنىڭ ديرەكتورى دىنشە ادى­لوۆتىڭ قولىمەن بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا وسى تەاتردىڭ بىرىنشى ارتيسى بولىپ, جۇمىسقا قابىلدا­نا­دى. 1934 جىلى 6 قاراشا كۇنى ال­ماتى قالاسىندا دۇنيەدەن وتتى. كەزىندە تەمىربەك جۇرگەنوۆ تەاتر اۋلاسىندا امىرەگە ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى بۇيرىق بەرەدى. تۇرلى سە­بەپ­تەرگە بايلانىستى انشىنىڭ مۇس­ىنى قويىلعان جوق. ودان كەيىن دە ەسكەرتكىش-مۇسىن ورناتۋ تۋرالى ارەكەت جاسالدى. بۇل – 1974 جىل بو­لاتىن. ەسكەرتكىش-مۇسىننىڭ اۆ­تورى – تاتيانا اندريۋششەنكو ەدى. وكىنىشتىسى – ول ەسكەرتكىش دە ور­نا­تىلمادى. سوندىقتان ەلۋ جىل­دان استام اتى-جونىن ايتۋعا قو­رىق­قان تۇلعامىز ومىرگە كينو­تۋىن­دى بولىپ, قايتا ورالىپ جات­سا, نەگە قۋانباسقا?!
– سانجار-امىرە بەينەسىن قا­لاي قابىلدادىڭىز?
– سانجار ماديەۆ وز رولىن جو­عارى دەڭگەيدە الىپ شىقتى. و باستا سانجاردى باستى رولگە تاڭ­داۋىنىڭ وز سەبەبى بار. فيلم لوس-اندجەلەستە تۇسىرىلدى. وعان اعىل­شىن تىلىن بىلەتىن اكتەر بەكى­تىلۋى تيىس بولدى. سانجار – اعىل­شىن, ورىس, قازاق تىلىن جەتىك مەڭ­­­­گەرگەن جىگىت. اكتەردىڭ ماڭ­دايى جازىق. امىرەنىڭ دە ماڭدايى جا­­زىق كىسى. كەلبەتى ۇقساماسا, رە­­جيس­سەر تاڭداماس ەدى. امىرەنىڭ ان­­دەرىن سەرجان مۇسايىن شەبەر ورىن­داپ شىققان. امىرەنىڭ دە, سەر­جاننىڭ دا داۋىسى – دراما­لىق تەنور. سول ۇشىن بىر-بىرىنە ساي­­كەسىپ تۇر. رەجيسسەردىڭ كەرە­مەت­تىگى – «بالقاديشا» انى ورىن­دالعان كەزدە سيمفونييالىق ور­كەستر قوسىلىپ كەتەدى. ناعىز قا­زاقتىڭ سارى دالاسىن كورسەتەدى. بىر-بىرىمەن استاسىپ جاتىر. مۋزىكانى كەرەمەت كوركەمدەيدى ەكەن. 2016 جىلى «امرە ۆ پاريجە» كىتابىن شىعاردىم. سول كىتاپتىڭ دەمەۋشىسى – اليدار وتەمۇراتوۆ. كىتاپ جارىققا شىققاننان كەيىن ۇش كۇن ىشىندە تارالىپ كەتتى. اليدار وتە بىلىمدى, اقىلدى جىگىت ەكەن. انشى امىرەنىڭ ومىرىن وقىپ, تانىسىپ, «كينو تۇسىرسەم» دەپ قىزىعىپ, وز ماقساتىنا جەتتى. امىرەدەي تۇلعانى جارىققا شىعارعانى ۇشىن العىسىمدى ايتامىن. الى دە تالاي قازاقتىڭ تۇلعالارى تۋرالى فيلم تۇسىرەمىز دەپ وتىر. نيەتىنە جەتسىن! امىرە تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە تاپسىرىس بەرگەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە, مينيستر ارىس­تان­بەك مۇحامەديۇلىنا دا ريزا­شىلىعىم شەكسىز. امىرە – حال­قىنا قايتا ورالدى. اللاعا شۇكىر­شىلىك جاسايمىن. كينو­تۋىن­دىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولعاي!

 

گۇلزينا بەكتاس

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*