ويى وزىق ەل ۇتادى

1552
0
بولىسۋ:

قازاقتا «كوك دونەن جۇيرىك پە, كوڭىل جۇيرىك پە?» دەيتۇعىن بىر سوز بار. دۇنيەنى وي قوزعايدى. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, ويى وزىق ەلدەردىڭ سويى دا وزىق. «وقۋ-بىلىم بار جۇرتتار, تاستان ساراي سالعىزعان, ايشىلىق الىس ەلدەردەن جىلدام حابار العىزعان» دەپ ۇلاعاتتى ۇستاز ىبىراي التىنسارين ايتقانداي, وقۋ-بىلىمنىڭ بارى ويدىڭ وزىقتىعىنان پايدا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, ححى عاسىرداعى قازاق بالاسىنا ەڭ الدىمەن الەمدىك قالى-وي باسەكەسىنە تۇسۋدەن باسقا جول دا جوق.
ەلباسى ايتادى: «جەر جۇزىندەگى ميللياردتان استام ادام وزىنىڭ تۋعان تىلىمەن قاتار, كاسىبي بايلانىس قۇرالى رەتىندە جاپاتارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن تىلىن بىزدىڭ دە جاپپاي جانە جەدەل ۇيرەنۋىمىز كەرەكتىگى ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىندەي. ەۋروپالىق وداقتىڭ 400 ميلليوننان استام تۇرعىنى انا تىلدەرى – نەمىس, فرانتسۋز, يسپان, يتاليان نەمەسە باسقا دا تىلدەردى سىيلاماي ما? الدە 100 ميلليونداعان قىتاي مەن يندونەزييالىقتار, مالايلار اعىلشىن تىلىن ەرىككەن­نەن ۇيرەنىپ جاتىر ما? بۇل – بازبىرەۋلەردىڭ انشەيىن قالاۋى ەمەس, جاھاندىق الەمگە ەركىن كىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى شارتى».
مەملەكەت باسشىسى ۇلت دامۋى ۇشىن نارتاۋەكەلگە باردى. وز جارلىعىمەن جاڭا الىپبي نۇسقاسىن بەكىتتى. بۇل دا – ويدىڭ وزىقتىعىن كورسەتەتىن قارەكەت.
قول بوساي قالعان كەزدە سارعايعان گازەت پاراقتارىن قايتا بىر اقتاراتىن داعدىمىز بار. «وزى بىر كۇندىك بولعانىمەن, سوزى مىڭ كۇندىك» دەگەن باعانىڭ راس­تىعىنا كوزىم جەتتى. قازاقتىڭ ۇلكەن عالىمى راحمان­قۇل بەردىباي اعامىزدىڭ 2007 جىلعى 5 ماۋسىمدا «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنا نازارىمىز ۇيىرىلە قالعان. «جالپى, تۇركى حالىقتارىنىڭ 70 پايىزى لاتىن الىپبيىنە وتكەن. نەگىزىندە, بۇل ما­سەلەنى باياعىدا-اق قولعا الۋ كەرەك ەدى. كيريلل الىپبيى بىز ۇشىن تۇبىندە جارامسىز بولىپ قالادى. سەبەبى, دۇنيەجۇزىندەگى باسقا ەلدەردە 42 ارىپتەن تۇراتىن الىپبي جوق. وزگە ەلدەردە 32, 34, 28 ارىپ بار. كەڭەس وكىمەتى ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن كەزىندە قازاقتىڭ بىرتۇتاس الىپبيىنە قازاقتىڭ قانىنا سىڭبەيتىن, كەرەكسىز 8 تاڭبانى ەندىرىپ جىبەرگەن. وسى الىپبي تىلىمىزدى بۇزدى. كەيبىر سوزدەر الى كۇنگە دەيىن قاتە جازىلادى. ويتكەنى مىنا كيريلليتسا «سينگارمونيزم زاڭى» دەگەندى بىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان بىز قانشاما ورىستىڭ سوزىن ورىسشا قالپىنان اينىتپاي جازىپ كەلدىك. ەندى نەگە دۇنيەجۇزىنىڭ جۇزدەگەن مەملەكەتتەرى جازىپ جاتقان لاتىنعا كوشپەسكە?
بۇل – دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ وزىق ەلدەردىڭ قولداناتىن تاڭباسى. دۇنيەجۇزىلىك تەحنيكانىڭ, عىلىمنىڭ قولداناتىن الىپبيى. بۇل الىپبيمەن بىرىڭعاي تەر­ميندەردى قولدانۋ وڭاي بولادى. سويلەسۋگە دە ىڭعايلى, وزگە ەلمەن حابار-وشار الماسۋعا دا جەڭىل بولار ەدى» دەپتى قايران, راحاڭ.
ەندى, سول راحمانقۇل كوكەمىز ايتقان ەڭ وزىق ەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى كورشىمىز قىتايدىڭ جاھاندىق جاڭعىرۋ ىسىنە قالاي قاراپ وتىرعانىن اڭداپ كورەيىك. قىتاي يەروگليفىن وسى زامانعا يكەمدەۋ ماسەلەسى 1949 جىلى كوتەرىلدى. 1958 جىلى قىتاي سوزدەرىن لاتىندىرىلعان جازبا جۇيەسىنە لايىقتاۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ول «ترانسكريپتەلگەن الفاۆيت» دەپ اتالدى. بۇل جۇيە شەتەلدىكتەردىڭ قىتاي تىلىن ۇيرەنۋىن جەڭىلدەتتى. جالپى اتاۋى «پينين تسزىمۋ» دەپ اتالاتىن جۇيە – قىتاي يەروگليفىن لاتىن ارىپتەرىمەن جازۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتىن قالىپتاستىردى. 2001 جىلى قىتايدىڭ «تىلدەر تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. لاتىندىرىلعان جۇيە ساۋات اشۋدا ەڭ وڭتايلى تاسىل رەتىندە قاراستىرىلدى. يەروگليفتەردى كومپيۋتەرلىك باعدارلامالارعا ەنگىزۋ ىسىندە دە ۇتىمدى ادىس سانالىپ وتىر. قازىر قىتاي تىلىندە جەر شارىنىڭ اربىر بەسىنشى تۇرعىنى نەمەسە 1,2 ميلليارد ادام سويلەيتىنىن ەسكەرسەك, سويتكەن قىتايلىقتاردىڭ وزى لاتىن گرافيكاسىن قولدانا باستاۋى كىم-كىمدى دە ويلاندىرسا كەرەك.
جاپونييادا شەتەلدىكتەرگە جاپون تىلىن ۇيرەتۋ دەيتىن ماسەلە ەرتەرەك قولعا الىنعان. 1548 جىلى پورتۋگال تىلى مەن الىپبيى نەگىزىندە يادزيرو دەيتىن دىندار «رومادزي» جۇيەسىن ەنگىزگەن. جاپون جازۋىن لاتىن تىلىنىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەۋ سول تۇستان باستالىپتى. مەيدزي رەفورماسى تۇسىندا 1867 جىلى يوكوگاما قالاسىنىڭ كاتوليك سۆياششەننيگى دجەيمس حەپبەرن دەگەن كىسى جاپون-اعىلشىن سوزدىگىن جاسايدى. ودان كەيىن «كۋنكرەي سيكي» نەمەسە «رومادجي» دەپ اتالتىن جۇيە پايدا بولادى. جاپون تىلىن لاتىن­داندىرۋ 1937 جىلدان باستاپ رەسمي بەكيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اسكەري-توپوگرافييالىق جانە گەوگرا­فييالىق كارتالاردىڭ بارى «جاپوندىق لاتىن» ۇلگىسىنە كوشىرىلگەن. جاپونداردىڭ شەتەلدىك پاسپورتتارى مەن تەمىرجول ماڭدايشالارىنداعى جازۋلار وسىلايشا ترانسليتەراتسييالانعان ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا جاپون­دىقتار ۇشىن لاتىن الىپبيى شەت تىلدەردى ۇيرەنۋدە, كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەۋدە تاپتىرماس قۇرالعا اينالعان.
تۇيىندەيتىن بولساق, راحمانقۇل بەردىبايدىڭ «كيريلليتسا الىپبيى بىز ۇشىن تۇبىندە جارامسىز بولىپ قالادى» دەگەن سوزى دە ويدىڭ وزىقتىعىنىڭ دالەلى.

 

نۇرتورە جۇسىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*