قايدا, كيبەرقالقان?

1332
0
بولىسۋ:

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە بىر زامانداسىمىز شىرىلدادى دا قالدى. سويتسەك, ونىڭ باسپاناعا قاتىستى بارلىق قۇجاتىن بەلگىسىز بىرەۋ جاسىرىن پايدالانعان كورىنەدى. اناۋ بايعۇس شىر-پىرى شىعىپ حقكو-عا بارادى, ولار اندا سىلتەيدى, مىندا سىلتەيدى. وزىنە تيەسىلى اقپاراتتىڭ قالاي «قولدى بولعانىن» بىلە الماي, شاراسىز كۇي كەشكەن جاننىڭ جاعدايىن كورگەننەن كەيىن كيبەرقاۋىپسىزدىك دەيتىن ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە شىعارۋعا تۋرا كەلەدى.

«كيبەرقاۋىپسىزدىك» دەگەن تەرمين بار. وسىدان تۋىن­دايتىن ۇعىمدار تاعى بار: كيبەركەڭىستىك, كي­بەرقورعاۋ, كيبەراتاكا, كيبەرشابۋىل, كيبەرقالقان دەگەندەي. الايدا بۇل ۇعىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كوپشىلىك مويىنداعان بىرىڭعاي زاڭدى انىقتاماسى جوق.
بۇۇ دەڭگەيىندە حالىقارالىق ەلەكتر بايلانىس ودا­عىنىڭ (حەو) عالامدىق كيبەرقاۋىپسىزدىك باعدار­لاماسى نەمەسە «كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ عالامدىق مادە­نيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمداردى قورعاۋ جونىندەگى ۇلتتىق كۇشتەردى باعالاۋ» بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارى سەكىلدى بىرقاتار قۇجاتتار بار. بۇل قۇجاتتاردا ۇش نارسە قاتتى ەسكەرىلگەن.
1. جەكە ومىرگە قولسۇعىلماۋشىلىق.
2. ەلەكتروندىق نىسانداعى اقپاراتتىڭ قۇپييا­لىلىعى, تۇتاستىعى مەن قولجەتىمدىلىگى.
3.ينتەرنەتپەن وزارا ىس-قيمىل جاسايتىن اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇ­رىلىمدى زييان كەلتىرەتىن ىقپالدان باعدارلامالىق-تەح­نيكالىق ادىستەرمەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەح­نولو­گييالاردى قاۋىپسىز پايدالانۋ.
دۇنيەجۇزىندە كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قالاي قورعالعان?
نورۆەگييادا جاڭا قىزمەتتەر مەن قۇرىلعىلاردى قولدانۋشىلاردىڭ قۇزىرەتىنە وتە جوعارى تالاپتار قويىلعان. اقپاراتتىڭ, جۇيەلەر مەن جەلىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باستى جاۋاپكەرشىلىك مەنشىك يەسىنە نەمەسە وپەراتورعا جۇكتەلەدى. ەستو­نييادا اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باستى نازار اۋدارىلادى. فينلياندييادا كيبەرقاۋىپسىزدىكتى فيندىك اقپاراتتىق قوعامنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكونوميكالىق سيپاتتاعى پروبلەما رە­تىندە قابىلداعان. سلوۆاكييا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى قوعامنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىنىڭ قاجەتتى شارتى رەتىندە قاراستىرادى. چەحييانىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك ستراتەگيياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق جۇيەلەردى ۇشىراۋى مۇمكىن وسالدىقتاردان قورعاۋدى جانە جۇيەلەرگە جاسالاتىن اتاكالاردان كەلەتىن ىقتيمال زيياندى ازايتۋدى قامتيدى.
فرانتسييا اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە, تۇتاستىعىنا جانە قۇپييالىلىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن وقيعالارعا قارسى تۇرۋعا قابىلەتتى بو­لۋىنا باستى كوڭىل بولەدى. گەرمانييانىڭ ستراتەگييا­سى اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالايدى. مۇندا كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋعا جانە ولاردى قىلمىستىق قۋدالاۋعا, سونداي-اق كەزدەيسوق فاكتورلاردان تۋىندايتىن IT جابدىقتىڭ ىستەن شىعۋىنا جول بەرمەۋگە باعدارلانعان. نيدەر­لاندى, بىر جاعىنان, وسى جۇيەلەردەگى اۋىر بۇزۋ­شىلىقتاردان قاۋىپتەنگەندىكتەن, قاۋىپسىز جانە سەنىمدى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق جۇيەلەرگە ۇمتىلادى, ەكىنشى جاعىنان, ينتەرنەت-كەڭىستىكتىڭ ەركىن جانە اشىق بولۋ قاجەتتىلىگىن مويىندايدى. ۇلىبريتانييانىڭ تاسىلى كيبەرقاۋىپسىزدىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان. بىرىككەن كورولدىكتىڭ ماقساتى – اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى يننوۆاتسييالار, ينۆەستيتسييالار جانە سەرۆيستەردىڭ ساپاسى بويىنشا بىرىنشى ورىنعا شىعۋ جانە سول ارقىلى كيبەركەڭىستىكتىڭ بارلىق ارتىق­شىلىعى مەن يگىلىگىن تولىق كولەمدە پايدالانۋ.
قازاقستاندا 2010 جىلدان باستاپ, 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار قاتارى كۇرت وستى, ال موبيلدى ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار سانى 11-12 ميلليونعا جەتتى. ينتەرنەت پايدالا­نۋشىلار سانىنىڭ جەدەل ۇلعايۋى كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن تۋىنداتادى. قازاقستاندا 2017 جىلى 100 مىڭعا تارتا كيبەرشابۋىل جاسالعانى تىركەلگەن. دەمەك, قورعانىس السىز. جۇرتتىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ دەربەس كومپيۋتەرلەرىن, سمارتفوندارىن, پلانشەت­تەرىن قورعاۋ ۇشىن مامانداندىرىلعان باعدارلامالىق جاساقتامالاردى پايدالانبايدى. مۇنى حاكەرلەر تيىمدى پايدالانۋدا.
مەملەكەتتىك, سونداي-اق جەكەمەنشىك سەكتوردا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى مامانداردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى بايقالادى. ەلدەگى 93 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ىشىنەن تەك قانا 7-ەۋى «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيە­لەرى» ماماندىعى بويىنشا مامان دايارلايدى. 2015-2016 جىلدارى 32439 ستۋدەنتتىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 226 ادام عانا وقىعان.
زامان العا كەتكەن سايىن وزىق تەحنولوگييانىڭ جاقسى جاعى دا, جامان جاعى دا بار. مەملەكەت تارا­پىنان كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى ارنايى تۇجىرىمداما قابىلدانعانىمەن, «ترويان-شيفرو­ۆالشيكتەر» بىر سات تە قالعىمايدى. وسى دا ەستەن شىقپاسا دەيمىز.

نۇرتورە جۇسىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*