«اقىلدى تەحنولوگييا» اۋىلعا دا بارادى

2202
0
بولىسۋ:

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا «اقىلدى تەحنولوگييالار» – اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى» دەپ اتالاتىن ارنايى تارماق بار. ۇشىنشى باسىمدىق رەتىندە كورسەتىلگەن. پرەزيدەنت عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن مەڭزەپ, تيىستى قۇرىلىمدارعا تاپسىرما بەرگەن. ويتكەنى قازىرگى عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولو­گييانىڭ دامۋىنا دەر كەزىندە ىلەسىپ وتىرماساڭ – ۇتىلعانىڭ. سويتە تۇرا, جەر شارىن مەكەن قىلعان ادام بالاسىنىڭ سانى ارتقان سايىن وعان قاجەتتى ازىق-تۇلىك وندىرەتىن سالانىڭ ونىمدەرىنە سۇرانىس تا مولايا تۇسەرى سوزسىز. سەبەبى, ادام تاماق جەمەي قويمايدى. عىلىم مەن تەحنولوگييا دايىن تاماق بولا الماس, بىراق ارزان, ساپالى ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن دايارلاۋعا قولعابىس جاسارى سوزسىز. ازىق-تۇلىكتىڭ بارلىعى دەرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ونىمدەرى ەكەنى تاعى بار. دەمەك, قازاقستاننىڭ كەلەشەكتەگى تابىسىنىڭ كوبى وسى سالادان تۇسپەك. عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ جەتىستىكتەرىنە ىلەسىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى دا – وسىندا.
پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا قازاق­ستان­نىڭ اگرارلىق ساياساتى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا ارى ونىم ەكسپورتىن مولايتۋعا با­عىتتالۋى قاجەت ەكەندىگى ايتىلعان. ياع­ني, ۇلان-عايىر القاپقا داندى سەبە سالىپ, ودان كەيىنگىسىن قۇدايعا تاپسىراتىن, جاڭ­بىر جاۋماسا, تاساتتىق بەرەتىن كونە تۇسى­نىك بۇگىنگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنە جارام­سىز بولىپ تۇر. القاپتان ورىلعان داننىڭ داس­تارقانعا نان بولىپ قويىلۋىنا دەيىنگى پرو­تسەستى تەحنولوگييا باقىلايتىن زامان قا­زىر. سوندىقتان عىلىم مەن تەحنو­لو­گييا­نىڭ وسى جاڭالىقتارىنا ىلەسۋىمىز قاجەت. پرە­زيدەنتتىڭ «بىز ەگىن ەگىپ, داندى داقىل­دار­دى وسىرۋدى ۇيرەندىك. ونى ماقتان تۇتا­مىز. الايدا قازىر ول جەتكىلىكسىز. شيكى­زات­تى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نا­رىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شى­عۋىمىز قاجەت» دەگەنى سودان. ارى الداعى 5 جىل ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىن جانە وڭدەلگەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمىنىڭ ەكسپورتىن, كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋدى تاپسىرعانى دا سالا­نى باسەكەگە قابىلەتتى قىلۋ ماقساتىن كوز­دەۋ­دەن تۋىنداسا كەرەك. اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى تاعى دا سول زاماناۋي تەحنولوگييانى يگەرۋىمىزگە باي­­لانىستى بولىپ تۇر. سوز باسىندا ايت­قا­نىمىزداي ەسكى تاسىلمەن مال وسىرىپ, ەگىن ەگە­مىن دەۋ بۇگىنگىنىڭ امالى ەمەس. دەمەك, «اقىل­دى تەحنولوگييالاردى» اگروونەركاسىپ كە­شەنىنە مولىنان ەنگىزۋ تابىستىڭ كىلتى بول­سا كەرەك. وزگەلەردىڭ تاجىريبەسى سونى كور­سەتەدى.

ادامزات سانى وسىپ كەلەدى,  ازىق كەرەك

يا, جاھاندا ادامزات بالاسىنىڭ سانى وسىپ كەلەدى. بىلەتىندەر, 1800 جىلى جەر بە­تىن­دە 1 ملرد ادام بولسا, 1927 جىلى ول 2 ميل­لياردقا جەتكەن دەسەدى. ال 2017 جىل­دىڭ اياعىندا ادام بالاسىنىڭ جالپى سانى 7,6 ملرد بولعان ەكەن. توقسان جىلدا 5,6 ميل­­­لياردقا وسىپتى. ەندى وسىنشاما ادام­عا ىشەر اس-سۋ, كيەر كيىم قاجەت. اسى­رە­سە, ازىق-تۇلىك­پەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىز­دى. راس, مۇحيتتان بالىق اۋلاپ, ەگىن ەگىپ, مال وسىرۋ ارقىلى ادامزاتتى ىشەر اس­پەن قام­تا­ماسىز ەتۋگە بولادى. بىراق ازىق-تۇلىك ون­دىرى­سىندەگى كونە تاسىلدەر, بۇرىنعى كوزقا­راس ىسكە جارامايدى. سالاعا زا­ماناۋي تەح­­­­نو­لوگييانى ەنگىزىپ, شاعىن اۋماقتان مول ونىم الۋدىڭ قاجەت ەكەندىگىن «ونەر-بى­لىم بار جۇرتتار» جاقسى تۇيسىنىپ وتىر. ويت­كەنى جاھان حالقىن ازىق-تۇلىكپەن قام­­­تاماسىز ەتۋ الداعى ۋاقىتتا ساۋدانىڭ ەڭ ۇلكەنى بولاتىنعا ۇقسايدى. ودان بولەك اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ وزگە سا­لالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىز­دى سالاعا اينالىپ كەلە جاتىر. نو­بەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ريككاردو ۆالەن­تين جاھانداعى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ما­سە­لەسىنىڭ تىكەلەي ەنەرگەتيكاعا قاتىستى ەكەن­دىگىن ايتقانى بار. بۇگىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى ادامزات بالاسى تۇتىناتىن سۋ­دىڭ 80 پايىزىن, ەنەرگييانىڭ 30 پايى­زىن پايدالانادى ەكەن. سويتە تۇرا, ون­دى­رىل­گەن ازىق-تۇلىكتىڭ 40 پايىزى تۇتىنۋ­شىعا جەتكەنشە بۇلىنىپ ۇلگەرەتىن كورىنەدى. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەح­نولوگييا اۋاداي قاجەت بولاتىنى وسىدان-اۋ شاماسى. ياعني, ازىق-تۇلىك وندىرىسى, سو­نىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەنەر­گەتيكا سالاسىنىڭ تۇرلەنۋىنە دە, تسيف­رلى تەحنولوگييانىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, ەگىس القاپتارى­نىڭ توزعانى, ادام سانىنىڭ وسكەنى, سۋ تاپ­شىلىعىنىڭ جيى بايقالۋى سالاعا جاڭا كوز­قاراستى قالىپتاستىرسا كەرەك.
2016 جىلى گەرمانييادا Deutsche Landwirtschafts-Gesellschaft (نەمىس اۋىل شارۋا­شىلىعى قوعامى) دەگەن ۇيىمنىڭ جابىق وتىرىسى وتكەنى بار. وندا 2030 جىلعا قا­راي گەرمانييانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولاتىنى تال­قىعا تۇسىپ, سالانى دامىتۋدىڭ 10 تەزيسى جا­سالعان ەكەن. سونىمەن قاتار 2030 جىلى الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قا­تىستى قانداي وزگەرىستەر بولاتىنى دا اي­تىلعان. سول جيىندا جاسالعان بولجامعا سەنسەك, 2030 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ سانى 8,5 ملرد بولادى ەكەن. بۇۇ ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى-نىڭ ەسەبى بويىنشا سول جىلدارى الەمدە اس­تىققا دەگەن سۇرانىس جىلىنا 2,7 ملرد تون­نا, شوشقا ەتىنە – 131 ملن توننا, قۇس ەتىنە – 132 ملن توننا, سۇت پەن سۇت ونىم­دەرىنە – 884 ملن توننا بولماق ەكەن. ال 2030 جىلعا قاراي جەر بەتىندە ادام باسىنا شاق­قاندا ەت جەۋ كورسەتكىشى جىلىنا
52 كەلى بولاتىن كورىنەدى. بۇل كورسەتكىش 2000 جى­لى 37 كەلى بولسا, 2015 جىلى 43 كەلى ەدى. سوي­تە تۇرا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لە­ر­ى­نىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي ادام با­سى­نا شاق­قاندا 2 مىڭ شارشى مەتر شا­ماسىندا بول­ماق. بۇل 2015 جىلعا قاراعاندا 200 شار­شى مەترگە از. سول جىلى جەر بە­تىن­دەگى ار ادامعا شاققاندا اۋىل شارۋا­شى­لىعى جەر­لەرىنىڭ كولەمى 2,2 مىڭ شار­شى مەتر بو­لىپتى. ياعني, ادام سانى وسىپ, ەگىس ال­قا­بى مەن جايىلىم كولەمى ازايىپ كەلەدى دە­گەن سوز. مىنە, دال وسىنداي جاعدايدا زا­­ماناۋي تەحنولوگييالاردى اۋىل شارۋا­شى­­لىعىنا مولىنان ەنگىزىپ, سالانى تسيفرلاندىرۋ, مول ونىم الۋ وزەكتى بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ ۇلكەن ەگىس ال­قاپ­تارى, مال جايىلىمدارى بار. تۇس­تىكتىڭ باقشا داقىلدارىن وسىرۋگە قولايلى كلي­ماتى تاعى بار. ارى قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن كورشى-قولاڭ مەن شالعايداعى شەتەلدىكتەر ەكولوگييالىق تازا ونىم رەتىنە جوعارى باعالاپ جاتادى. بىر عانا شىعىستاعى قىتايعا عانا ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن ساتىپ-اق كۇن كورۋگە بو­لا­دى. كۇن كورۋ ەمەس, كادىمگىدەي پايداعا كە­نە­لۋ مۇمكىندىگى بار. بىراق سوز باسىندا ايت­قانىمىزداي, القاپقا داندى سەبە سا­لىپ, قالعانىن جاراتقاننىڭ قۇزىرىنا قال­­دىراتىن تۇسىنىكتەن ارىلماساق, پاي­داعا كەنەلە قويۋىمىز ەكىتالاي. قازاق­ستان­دا قوڭىر كۇزدىڭ جاڭبىرىنا, تىپتى قا­راشانىڭ قارىنا ۇرىنىپ, جينالماي قال­عان ەگىس القاپتارى جيى كەزدەسىپ جاتادى. ەلەۆاتورعا جەتپەي, اشىق قىرماندا قالا­تىن استىق تا بولادى. مال وسىرگەنىمەن تۇرلى دەرت جۇقتىرعان سيىرلار, ۇساق مال كەز­دەسىپ قالاتىنى تاعى بار. ارينە, مۇن­داي ولقىلىقتار ۋاقىت وتە جويىلار, تەك ول ۇشىن سالاعا قاتىستى كوزقاراس تۇبەگەيلى وز­گەرۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ «اقىلدى تەح­نولوگييالار» – اگروونەركاسىپ كەشەنىن قار­قىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى» دەۋىنىڭ سە­بە­بى دە سودان بولسا كەرەك. اقىلدى تەح­نو­لوگييالار مەن پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اي­تىلعان پراگماتيزم قوسىلسا, سالادان تاۋىر تابىس تابۋعا بولاتىن سيياقتى.

وزگە جۇرت ەكى ەسە مول ونىم الىپ جۇر

نەگىزى قازاق دالاسى اۋىل شارۋاشى­لىعىنا وتە قولايلى دەسەدى بىلەتىندەر. ەگىستىگىمىز دە, جايىلىمدارىمىز دا بار. تەك ەڭبەك ەتۋ مەن سالاعا وزگەشە, عىلىمي كوزقاراس كەرەك. ۇلان عايىر دالامىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزدى استىقسىز قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ايتەۋىر, جىل سايىن وزىمىزگە جەتەتىن, تىپتى وزگەگە دە ساتاتىنداي كولەمدە استىق جيناپ جاتامىز. ماسەلەن, 2017 جىلى بىز بۋنكەرلىك سالماقتا 22,1 ملن توننا استىق جيناساق, 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 23,1 ملن توننا بولىپتى. 2016 جىلى ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 15,2 تسەنتنەردەن بولسا, 2017 جىلى ار گەكتاردان 14,4 تسەنتنەر استىق جينادىق. مىنە, دال وسى تۇستا سالاعا زاماناۋي تەحنولوگييالار مەن تسيفرلاندىرۋ يگىلىكتەرىنىڭ جەتپەي جاتقانى بايقالىپ قالادى. ايتپەسە, ونىمدىلىك الا-قۇلا بولماس ەدى. ماسەلەن, تابيعاتى مەن اۋا رايىنىڭ شارتتارى بىزگە قاتتى ۇقسايتىن كانادا 1961 جىلدان بەرى استىق جيناۋدا ار گەكتارىنان الاتىن ونىم كولەمىن تومەندەتىپ كورمەپتى. 1961 جىلى ار گەكتارىنان 9,85 تسەنتنەردەن جيناسا, بۇگىندە ونىمدى 35-40 تسەنتنەردەن كەم المايدى. بىزدىڭ ونىمدىلىك دەڭگەيمىزدەن ەكى جارىم ەسە كوپ.
ەندى مال شارۋاشىلىعىنا قاراي ويىسايىق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى ەسەپ بويىنشا بىزدىڭ ەلدە سيىر سانى 6 ملن 745 مىڭ, قوي 16 ملن 18 مىڭ, جىلقى 2 ملن 395 مىڭ, تۇيە 188 مىڭ 400 بولىپتى. ال ۇي قۇستارىنىڭ جالپى سانى 40 ملن 102 مىڭنان اسىپتى. جامان كور­سەتكىش ەمەس. بىراق بىر عانا قويدىڭ سانى 1984 جىلى 36 ملن 500 مىڭ, جىلقى 1928 جىلعى 3 ملن 600 مىڭ, تۇيە 1 ملن 42 مىڭ بولعان دەڭگەيگە الى جەتكەن جوق. دەمەك, 2030 جىلعا قاراي الەمدەگى ازىق-تۇلىك نارىعىنا شىعارا قويار باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارىمىز از بولايىن دەپ تۇر. بىزدىڭ ەلدە شەتەلدەرگە جىلىنا 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋ تۋرالى جوسپار بول­عانىمەن, ازىرگە ول ورىندالعان جوق. دە­گەنمەن 2017 جىلى ەلدە 1 ملن 17 مىڭ توننا ەت وندىرىلىپتى, سيىر سۇتى 5 ملن 459 مىڭ توننا بولعان ەكەن. سونىمەن قاتار 5 ملرد 459 ملن دانادان استام جۇمىرتقا وندىرىپپىز. بۇل كورسەتكىشتەر قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى كەرەمەت دامىپ جاتقانىن بىلدىرمەيدى. «قىتايعا ازىق-تۇلىك ساتامىز» دەيمىز, سول قىتاي ەلى 2026 جىلعا قاراي جىلىنا 100 ملن توننا سيىر ەتىن يمپورتتايتىنى تۋرالى بولجام بار. كورشىگە قاجەت 100 ملن توننا مەن بىز الى شەتەلگە شىعارا الماي جۇرگەن 60 مىڭ تون­نانى سالىستىرىپ كورەيىك. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي ا?! تىپتى 2017 جىلى ون­دىرگەن بارلىعى 1 ملن توننا ەتتى دە سالىس­تىرىپ كورسەڭىز, وزگەلەردىڭ كولەمدى سۇرا­نىسىنىڭ 1 پايىزىن دا قامتاماسىز ەتۋگە شامامىز بولماي تۇرعانىن بايقايسىز. دەمەك, پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان اگرو­ونەركاسىپتىك سەكتوردى تسيفرلاندىرۋ, «اقىلدى تەحنولوگييالاردى» ەنگىزۋ وسى باسەكەگە توتەپ بەرۋ ۇشىن قاجەت بولسا كەرەك. ارى ازدى-كوپتى پايدا تابۋعا تيىسپىز.

سالانى قالاي تسيفرلاندىرامىز سوندا?

كاناداداعى استىق وندىرىسى مەن قى­تايدىڭ ەتكە دەگەن سۇرانىسىن مىسال ەتكەنى­مىز ۇشىن, بالكىم, «اتتىعا ەرىپ جاياۋ­دىڭ تاڭى ايىرى­لىپتى» دەرسىز, بىراق اۋىل­شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بىز ونىم كولەمىن ارتتىرامىز ارى كورشى-قولاڭعا بىراز تاۋار ساتامىز. ال تابىس كىلتى عىلىمدا جاتىر. عىلىم دەمەك­شى, پرەزيدەنت وز جولداۋىندا اۋىل شارۋا­شىلىعىن تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى بىراز مىسال كەلتىرگەنى بار. «مىسالى, ەگىن ەگۋ مەن استىق جيناۋدىڭ وڭتايلى ۋا­قىتىن بولجامداۋدىڭ, «اقىلدى سۋارۋدىڭ», مي­نە­رالدى تىڭايتقىش سەبۋدىڭ, زييانكەس­تەرمەن جانە ارامشوپپەن كۇرەسۋدىڭ ينتەللەك­تۋالدى جۇيەلەرى ارقىلى ونىمدىلىكتى بىر­نەشە ەسە ارتتىرۋعا بولادى. جۇرگىزۋشىسى جوق تەحنيكا ادامي فاكتوردى ازايتىپ, ەگىنشى­لىكتىڭ وزىندىك قۇنىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»-دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى. تۋرا وسى جاعداي بىز مىسال ەتىپ وتىرعان كانادادا قالىپتاسقان. ولاردا پيلوتسىز كومبايندار, ەگىس القاپتارىن عارىشتان باقىلاۋ, «دال ەگىنشىلىك» سىندى جاڭا تاسىلدەر كەڭىنەن قولدانىلادى. ەندى وسى, «دال ەگىنشىلىك» جايلى ايتايىق. بۇل تاسىل تىكەلەي عىلىم مەن ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردىڭ ناتي­جەسىندە, پايداعا كەنەلتىپ وتىر. س.سەي­فۋل­لين اتىنداعى قازاق اگروتەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تەحنيكالىق فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى ساياحات ورازۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «دال ەگىنشىلىك» القاپتان مول ونىم الۋدىڭ تيىمدى تاسىلىنە اينالىپتى. دامىعان ەلدەر وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنا دەيىن ەگىس القاپتارىنا تىڭايتقىشتاردى اياماي سەۋىپتى, بىراق ناتيجە تىم قاتتى وزگەرە قويماعان سوڭ, زەرتتەۋلەر باستالسا كەرەك. سويتىپ, «دال ەگىنشىلىك» باستالعان كورىنەدى.

ساياحات نۋكەشەۆ, تەحنيكا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
«دال ەگىنشىلىككە قاتىستى زەرتتەۋلەر 1985 جىلدان باستالدى. بۇرىن باتىس ەلدەرى 1 گەكتار جەرگە 700-800 كەلى تىڭايتقىش سەبەتىن. كسرو كەزىندە بىز ار گەكتارعا شامامەن 29 كەلى تىڭايتقىش سەۋىپ جۇردىك. تىڭايىتقىش كوپ ەنگىزگەننەن كەيىن توپىراق بويىنا حيمييالىق ەلەمەنتتەردى كوپ جيناپ الادى. سويتە تۇرا, كوڭىلدەن شىعاتىنداي ونىم بەرمەيدى. سوندىقتان «دال ەگىنشىلىك» زەرت­تەۋلەرى باستالدى. ياعني, ار القاپتىڭ توپىراعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, تىڭايتقىش­تاردى سىڭىرۋ قابىلەتى جانە وزگە دە فاكتورلار زەرتتەلدى. بۇل زەرتتەۋلەر 1990-2000 جىلدار ارالىعىندا كوپ جۇر­گىزىلدى. ناتيجەسىندە, بۇگىن دامىعان ەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا «دال ەگىنشىلىك» تاسىلىن ەنگىزىپ وتىر. ەندى وسى «دال ەگىنشىلىكتى» تۇسىندىرىپ كورەيىك. عىلىمدا «ەگىن القابى­نىڭ ەڭ قاراپايىم بولىگى» دەگەن بار. كسرو- دا 300-400 گەكتار جەر «بىر قاراپايىم بولشەك» بولىپ ەسەپتەلەتىن. بىزدە دە سول كۇيى قالدى. اگرونوم وسى ال­قاپقا سەبىلەتىن تىڭايت­قىشتىڭ مولشەرىن بەلگىلەيدى. سويتىپ, تۇتاس القاپقا بىر نور­مامەن سەبەدى. «دال ەگىنشى­لىكتە» 0,5-5 گەكتار القاپتى ەسەپكە الادى. الاپتىڭ ەڭ كىشكەنتاي بولشەگىندە تىڭايت­قىشتىق تارالۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرەدى. القاپتىڭ كەي جەرىنە تىڭايتقىش از سەبىلسە, ەندى بىر جەرىنە مولىراق ەنگىزىلەدى. بىز بولساق توپىراقتىڭ ارتۇرلىگىن ەسكەرمەي كەلگەنبىز. بىز بارىنە بىردەي تىڭايتقىش سەبە بەرگەنبىز. سويتىپ, توپى­راق­تىڭ قۇنارسىز جەرى قۇنارسىزدانا بەرەدى دە, تۇرلى ەلەمەنتتەرگە باي جەرى بايي بەرەدى. «اقىلدى تەحنولوگييا» ار جەردى ەسكەرىپ, قاجەت ەلەمەنتتەردى عانا بەرەدى. تۇقىمدى دا سولاي سەبەدى. تراكتوردىڭ تۇقىم سەپكىشى بىر رەت سەۋىپ كەتكەن جەرگە ەشقاشان قايتا سەبىلمەيدى. ەسكى تاسىلمەن ەگىن ەگەنتىندەر كەيدە بىر جەرگە ۋىستاپ دان سەۋىپ كەتەدى. ارتىعىمەن سەبىلگەن دان ىسىراپ. تەك ەگىن شارۋا­­شىلىعىنداعى «اقىلدى تەحنولوگييالار» دان ەگۋدىڭ وزىنەن 25-30 پايىز ۇنەم جاسايدى».
قازىرگى كەزدە قازاقستان اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىنا تسيفرلىق تەحنولو­گييالاردى ەنگىزىپ تە جاتىر. ايتالىق ۆەتەري­نارلىق جانە فيتوسانيتارييا قاۋىپسىزدىك, استىق قولحاتتارى, اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ەسەبى تولىعىمەن اۆتومات­تاندىرىلعان. ەلەۆاتور­لارداعى استىقتىڭ ساقتالۋ جايىن دا, ونداعى ورىندار تۋرالى دا, استىقتىڭ سورتى مەن ەگىلگەن ورنى تۋ­رالى اقپاراتتاردى دا قازىر تولىق باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. اسىلتۇ­قىمدى مالدىڭ ەسەبى دە اۆتوماتتاندىرىلعان. ياعني, «القاپتاعى تۇيىر دان داستارقانعا جەتكەنگە» دەيىن باقىلاۋ بار. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى سالانى تسيفرلاندىرۋدى ەكى باعىتتا قولعا الىپ جاتىر. بىرىنشى باعىت – بىز ايتقان اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر مەن سۋبتسيدييالاۋ, جەمقورلىقتى ازايتۋ, سۋ جانە بيولوگييالىق رەسۋرستاردى تيىمدى پايدالانۋ, ەلەكتروندى ساۋدا سيياقتى باعىتتاردى قامتيدى. ەكىنشى باعىت, «دال ەگىنشىلىك» پەن SMART-فەرمالار جاساق­تاۋعا باعىتتالعان. «دال ەگىنشىلىك» ەلەمەنت­تەرى رەتىندە القاپتاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارىن جاساۋ, ناقتى مەتەودەرەكتەردى دەر كەزىندە بەرىپ وتىرۋ, القاپتارعا تۇرلى سەنسورلار مەن اقپارات بەرۋشى قۇرىلعىلار ورناتۋ, عارىشتىق مونيتورينگ جاساۋ سىندى تۇرلى تاسىلدەر قولدانباققا بە­كىنىپپىز. ازىرگە ەلدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «اتامەكەن اگرو» اق «دال ەگىنشىلىككە» كوشە باستاپتى. ولاردىڭ تەحنيكالارىندا تىپتى جانار-جاعارمايدى تۇتىنۋ دەڭگەيىن كورسەتىپ تۇراتىن ارنايى قۇرىلعىلار دا بار ەكەن. بۇل وز كەزەگىندە وتىن ۇرلاۋ كولەمىن ازايتىپتى. سويتىپ, الگى كومپانييا تەك ورىندى جۇمسالعان جانار-جاعارمايدان 1 ملن تەڭگە ۇنەمدەگەن ەكەن. ال SMART-فەرمالاردى جاساقتاۋ ارقىلى تورت تۇلىككە مونيتورينگ جاساۋعا, تابىنداردى باسقارۋعا, جىلىجايلاردى اۆتونومدى باسقارۋعا, ونلاين-رەجيمدە شىعىستاردى ەسەپكە الۋعا جانە تالداۋعا مۇمكىندىك جاسالسا كەرەك. ارينە, بىزدەگى SMART-فەرمالار گوللاندييا مەن گەرمانييا, اقش پەن كاناداداعىداي بولا قويماس, بىراق «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەپ جۇرمىز. دامىعان ەلدەردە قازىر وسىمدىكتىڭ جاپىراعىنا ورناتىلعان قۇرىلعىلار وعان نە قاجەت ەكەنىن كومپيۋتەرلەرگە جىبەرىپ تۇرادى, سويتىپ سۋ بولسا سۋ, جىلۋ بولسا جىلۋ, تىڭايتقىش بەرىلىپ, وسىمدىكتى بالاداي ماپەلەيدى. سيىر جەگەن جەمىن قالاي قورتىپ جاتقانىن دا باقىلايدى وزگە جۇرت. سوعان سايكەس بەرەتىن سۇتىنىڭ مولشەرى مەن قۇرامىنا الدىن الا باعا دا بەرىپ جاتىر. «اقىلدى تەحنولو­گييالاردىڭ» اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كەڭىنەن ەنگەنى سونشا, قازىر ولارعا تاڭدانۋ دا قيىن, تەك تامسانۋ كەرەك. بىز, ارينە دامىعان ەلدەرگە بۇل ماسەلەدە ىلەسە العان جوقپىز, بىراق ازدى-كوپتى باستامالار بار. ونىڭ وزى تومەننەن ەمەس, جوعارىدان باستالعان دۇنيەلەر. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترى ارمان ەۆنيەۆتىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەتتە جاساعان بايانداماسىندا مينيسترلىكتىڭ فەرمەر­لەردى تسيفر­لاندىرۋعا تارتۋ تاسىلى تا­نىستىرىلعان. ول بىلاي: «فەرمەرلەردى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تسيفرلاندىرۋعا تارتۋ ماقساتىندا فەر­مەرلەر 3 توپقا بولىنەتىن بولادى: بىرىنشى توپ – «تسيفر­لاندىرۋ پيونەرلەرى». بۇلار – قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار, وز وندىرىسىن تسيفرلاندىرۋعا قازىر-اق كىرىسىپ كەتۋگە دايىن فەرمەرلەر. ەكىنشى توپ – تەحنيكالىق تۇر­عىدان جوعارى دەڭگەيدە جاراقتان­دىرىلعان, جوعارى تەحنولوگييالى جابدىق ەنگىزۋشى فەرمەرلەر. تسيفر­لاندىرۋعا باتىل قادام جاساۋ ۇشىن ولاردى قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ قاجەت. ۇشىنشى توپ – بۇلار – ازىرگە تەحنيكالىق جاراقتالۋ دەڭگەيى تومەن, تەحنولوگييالىق تارتىپتى ساقتاۋعا ازىرگە دايىن ەمەس فەرمەرلەر. بۇل توپپەن كەشەندى تۇردە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن جانە قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگىن كورۋى ۇشىن اربىر توپقا وزىق شارۋاشىلىقتار مىسالىندا رە­فەرەنستىك (ەتولوندىق) مودەلدەر قۇرى­لاتىن بولادى. اربىر مودەل ۇشىن چەك-پاراق ازىرلەنەدى, ونى اربىر فەرمەر ورىنداعان سايىن سالانىڭ اۋقىمدى تسيفلانۋىنا بىرتە-بىرتە تارتىلا بەرەدى. تيىسىنشە, اربىر توپ ۇشىن تسيفرلىق تەحنولوگييالار ەنگىزۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ وز توپتاماسى ازىرلەنەتىن بولادى».
بۇل ۇكىمەت جاقتاعىلاردىڭ جوسپارى. اۋىلداعىلار بۇل جوسپاردى قالاي قابىل­دايدى, جۇزەگە اسىرۋعا تەحنولوگييالىق مۇمكىندىكتەر جەتە مە, ول جاعى تاعى بار. دەگەنمەن, ەل ىشىندە كۆادروكوپتەرلەرمەن قوي باعىپ, جىلقى قاراپ جۇرگەندەر دە كەزدەسكەن. مۇنداي قوندىرعىلار ارقىلى تەڭىزدەي تولقىعان القاپتاردى باقىلاپ, فەرمەرلەرگە دەر كەزىندە اقپارات بەرۋدى كاسىپ ەتكەن ازاماتتاردى دا بىلەمىز. بىراق ولار كوپ ەمەس.

تۇيىن:

پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەل ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ تۋرالى كوپ ماسەلە ايتىلعان. تاماشا باستاما. تەك قوعامدىق سانانىڭ دا تسيفرلانۋى كەرەك سيياقتى. ونلاين جۇيەمەن بيلەت الۋعا, ساۋدا جاساۋعا, بىراز قۇجاتتاردى رەتتەپ الۋعا بولاتىن كەزدە ۆوكزال دۇكەن كاسسالارىن­داعى ۇزىن سونار كەزەكتى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا مەكەنجاي انىقتاماسىن الۋعا كەلگەندەردى كورگەندە وزگەشە ويعا قالاسىز. شاماسى الى كۇنگە كەڭجولاقتى ينتەرنەت جەتپەگەن مىڭداعان ەلدىمەكەنى بار, تەلەەكراندارىنان ينتەرنەتتەگى كۇلكىلى ۆيدەولار مەن شوۋ كوبىرەك كورسەتىلەتىن قازاقستان حالقى ۇشىن, تسيفرلاندىرۋ تەك سمارتفوندارعا عانا قاتىستى دۇنيەدەي كورىنەتىن شىعار. ىس جۇزىندە «اقىلدى تەحنولوگييا» مەن تسيفرلاندىرۋ ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتىن انىقتايتىن فاكتورعا اينالىپ بارادى.

 

امانگەلدى قۇرمەت

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*