«اديداس» دەگەن بىزدەن قالعان…

1358
0
بولىسۋ:

«اديداس» سپورت كوستيۋمى مەن كروسسوۆكاسىنىڭ كەڭەس وداعىن قالاي جايلاپ العانىن, قالاي بۇكىلحالىقتىق موداعا اينالعانىن بۇگىندە كوپ ادامدار بىلە بەرمەيدى. توقسانىنشى جىلداردا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىنە اينالىپ كەتە جازداعانىنان دا بەيحابار. «اديداس» سپورتتىق اياق كيىمىن كسرو حالقىنا العاش 1980 جىلى وليمپيادا دا «سىيعا» تارتتى.

كەڭەستىك وليمپيادالىق قۇ­رامانى كيىندىرۋ ماسەلەسىن قا­راعان كوكپ وك 1972 جىلى وسى سپورت فيرماسىنىڭ كيىمىنە توقتالدى. وسىلايشا, ۇش جولاعى بار سپورتتىق باتەڭكە كەڭەس ودا­عىندا مودا عانا ەمەس, جۇرت جاپپاي تابىناتىن دەفيتسيت زاتقا اينالدى. كەڭەس حالقى اdidas ماركاسىن 1970 جىلدارى كسرو-دا ەكرانعا شىعىپ تۇراتىن شىعىس گەرمانييالىق «بىزبەن بىرگە جاسا, بىز سيياقتى جاسا, بىزدەن جاقسى جاسا!» دەپ اتالاتىن تەلە­باع­دارلامادان عانا كورەتىن. ونى قاتتى جارنامالاعان باستان-اياق ۇش جولاقتى كيىم كيگەن وليم­پيادا جەڭىمپازدارى بولدى. قاراپايىم حالىق ۇشىن «اديك» قولايلى سپورتتىق كيىم ەمەس, ۇلكەن مارتەبە بولىپ سانالدى. اۋعانستان جەرىندە كەڭەستىك دە­سانتشىلار ارمييالىق باتەڭ­كەلەرىن «اديداسقا» اۋىستىردى. كسرو ىدىراعان جىلدارى قى­تايدان كەلەتىن «اديداستى» قولى جەتكەندەر قاستەرلەپ تويعا كيەتىن بولعان. تىپتى «سولداتتىڭ شينە­لىنە قىتايلار ەكى-ۇش «اديداس كوستيۋمىن» بەرەدى ەكەن» دەگەن اڭگىمەلەر بولعان. كروسسوۆكا بولسا, ەڭ ادەمى اياق كيىم مارتە­بە­سىنە يە بولدى, ونى بىر كيەر كيىم رەتىندە تەاترعا, رەستورانعا كيىپ باراتىن. سويتىپ, «ىرىپ-شى­رىگەن» كاپيتاليستەر 1980 جىلعى وليم­پيادا ويىندارى قارساڭىن­دا كوم­مۋنيستەردى «اديداس» فير­ماسىنىڭ ونىمدەرىمەن باستان-اياق كيىندىردى.
«اديداس» كومپانيياسىنىڭ رەس­مي تاريحى تۋرالى بىر-ەكى دەرەك كەلتىرە كەتۋگە بولادى. العاش اdidas فيرماسىنىڭ نەگىزگى ونىمدەرى سپورت كوستيۋمىن­دەگى ۇش جولاق جانە كروسسوۆكاداعى «ۇش جاپىراق» لەيبلى 1949 جىلى پايدا بولعان. الايدا ول كەزدە بۇل ديزاين فينلياندييالىق سپورت كيىمدەرىن وندىرەتىن Karhu كوم­پانيياسىنا تيەسىلى بولعان. «ادي­داس» كومپانيياسىنىڭ يەسى ادولف داسسلەر 1951 جىلى «ۇشجولاقتى» Karhu كومپانيياسىنان 1600 ەۆروعا (قازىرگى باعاممەن ەسەپتە­گەندە) ساتىپ الىپ, سپورت كوستيۋم­دەرىن بەزەندىرەتىن «ۇش جولاقتى» فيرمانىڭ برەندىنە اينالدىردى. 1960 جىلداردا بۇل ەلەمەنت «اديداس» كومپانيياسى شىعاراتىن سپورتتىق كيىمدەردىڭ باستى دي­زاينى رەتىندە بۇكىل الەمگە تا­نىمال بولدى.
شىندىعىنا كەلگەندە, جەت­پىسىنشى, سەكسەنشى جىلداردا كسرو-دا ۇستىگە كيەتىن كيىم دە, تۇتىناتىن بۇيىمدار دا قات بولدى. سەكسەنىنشى جىلدارعا دەيىن حالىق كروسسوۆكانىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيتىن. سىرتقا شى­عىپ كورمەگەن سپورتشىلار شەتەل­دىك ارىپتەستەرىنىڭ قانداي فور­مامەن شىعاتىنان حابارسىز بولدى. ولاردىڭ جاتتىعۋ كەزىندە كيەتىنى كەڭەستىك كينوكومەدييا­لاردىڭ كەيىپكەرى «بالبەستىڭ» بۇتىندا جۇرەتىن تىزەسى شىعىپ كەتكەن تريكو, اياعىندا رەزينكادان جاسالعان, تۇمسىعى كلوۋننىڭ باتەن­كەسى سيياقتى شودىرايعان, توبىعىندا دومالاق رەزينا جاپسىرىلعان كەدى بولدى. رەزينا اياق كيىم ۇزاق كيىس بەرەتىن بول­عاندىقتان, ونىڭ قانشا جۋساڭ دا كەتپەيتىن ساسىق يىسىنە دە ەشكىم كوڭىل اۋدارمايتىن. كەداعا قولى جەتپەگەندەر بەتى اشىق شاركەي­مەن جۇگىرە بەرەتىن. تەك كەيبىر كەزدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاسىبي سپورتشىلارعا چەحتاردىڭ تورت جولاعى بار «بوتاس» كروسسوۆ­كاسىن بەرەتىن. قىتايدىڭ تۇسى اپپاق كروسسوۆكاسىنا قولى جەت­كەندەر وزدەرىن باقىتتى سەزىنەتىن. سپورتتىق كيىمدەردىڭ دەفيتسيتىنە قاراماستان كەڭەستىك سپورتشىلار جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەت­كىزىپ, رەكوردتار جاساپ جۇردى. تەك سەكسەنىنشى جىلداردا ەلدە «ادي­داس» فيرماسىنىڭ كيىمدەرى, دجينسى, ساعىز, پەپسي-كولا مەن سوسا-سوla پايدا بولا باستاعاندا عانا كسرو حالقى «باتىس ور­كەنيەتىن» العاش سەزىندى.
بىراق بۇل تاۋارلارعا دەگەن دە­فيتسيت, اجيوتاج قىتايمەن شەكارا اشىلعانشا باسەڭدەگەن جوق. سپورتتىق كيىمدەردى شىعا­راتىن گەرمانييا 250 ملن حالقى بار كسرو-نىڭ «اديداسقا» دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المادى. كەڭەس وداعى جەر-جەردەن فابريكالار اشىپ «اديداسپەن اۋىرعان» جاستاردى كيىندىرمەك بولىپ تالپىندى, بىراق ودان تۇك شىق­پادى. «اديك» جاستار اراسىن­دا باتىستىق ومىردىڭ سيمۆولى بولىپ سانالدى, ونى كيگەندەر وزدەرىن سول الەمگە قاتىسى بارداي سەزىندى. مۇندايلاردىڭ قاتارىنا بىرىنشى كەزەكتە سپورتشىلار بولدى, بۇلار بۇلشىق ەتتەرىن وسىرىپ, كەيىننەن رەكەت-قاراقشىعا اينالدى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا سپورتتىق كوستيۋمدەر موداعا اينالىپ, جاستار اراسىندا وزىنىڭ زاڭىن ەنگىزە باستادى. بۇرىن ۇزىن شاشپەن جۇرەتىندەر, ەندى ساماي-جەلكەسىن تاقىرلاپ العىزاتىن بولدى. جىگىتتەردىڭ قول­تىعىندا بارسەتكالار پايدا بولدى. بۇلار كلۋبقا, رەستورانعا دا, ىسكەرلىك كەزدەسۋلەرگە دە, تىپتى توبەلەسكە دە سپورتتىق كيىمدەر­مەن باراتىن.
كەڭەس وداعىندا العاش رەت «اديداس» ماركاسىمەن سپورتتىق كيىمدەردى 1979 جىلى ماسكەۋدىڭ «سپورت» سپورتتىق بۇيىمدار تاجىريبەلىك كومبيناتىندا جاساي باستادى. سودان كەيىن تبيليسي, ەرەۆان جانە كيەۆ قالالارىندا فابريكالار اشتى. سول جىلدارى كسرو-دا دايىندالعان «اديداس» ماركالى كروسسوۆكانىڭ العاشقى جانە جالعىز مودەلى قارا-كوك تۇستى, ۇش اق جولاعى بار, تابانى سارعىش كاۋچۋكتەن جاسالدى. بىراق نەمىستىڭ اياق كيىمىنە دەگەن سۇ­رانىس ارتا تۇسپەسە, كەمىگەن جوق. فيرمانىڭ «اديداس» كروس­سوۆ­كاسىن سىرتقا شىعىپ تۇراتىن ارتيستەر, تەڭىزشىلەر, ديپ­لومات­تار شاعىن پارتييالارمەن اكەلىپ, بازاردا 200 سومنان (ينجەنەردىڭ 1,5 ايلىق جالاقىسى) ساتتى. ەلدىڭ بارى كيىپ جۇرگەن «اديداسقا» قول جەتكىزىپ, «باقىتتىلاردىڭ» بىرى بولۋ ۇشىن جۇمىسشى جاستار تاماقتارىنان ۇنەمدەپ اقشا جينادى, قارىزعا باتتى. كەڭەستىك تۇسىنىك بويىنشا بۇل اياق كيىمدى بارلىق جەرگە – قوناققا دا, جۇمىس­قا دا, ديسكوتەكاعا دا كيىپ بارۋعا بولاتىن. ونى كوستيۋم, گالستۋكپەن, دجينسىمەن, يۋبكامەن دە, تىپتى قىزدار توي كويلەگىمەن دە كيىپ الاتىن. تەسىلىپ, جىرتىلىپ قالعانشا «اديكتى» ۇستەرىنەن تاستامايتىن كەربەزدەر بولعان. ويتكەنى ول فيرمانىڭ تاۋارى, دەمەك ول توزبايدى, ومىرلىك, ەسكىرسە دە باعاسىن جوعالتپايدى دە­گەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.
– بىر كەزدەردە «باراحولكا» قاسكەلەڭدە بولاتىن. سول بازار­دان ساۋدالاسىپ 190 سومعا «ادي­داس» كروسسوۆكاسىن ساتىپ الدىم. سونى مەن نەشە جىل بويى اياعىم­نان شەشپەي كيدىم, بىراق قاتتى كۇتىممەن قارادىم. جاۋىندى كۇندەرى نەمەسە فۋتبول ويناعاندا جەلىمى اشىلىپ كەتەدى دەپ كي­مەيتىنمىن. مەكتەپكە دەنە­شى­نىق­تىرۋ ساباعىنا اپارمايتىن­مىن. جالپى, «اديداس» دەگەن جازۋى بار كەز كەلگەن كيىمدى سپورت ويىندارىنا ەشكىم كيمەيتىن, تەك كوشەگە ساندەنىپ شىعۋ ۇشىن كيە­تىن. ابدەن توزىعى جەتكەن كروس­سوۆ­كانىڭ وزىن لاقتىرىپ تاستا­ماي­تىنبىز, ونىڭ تابانىن كەسىپ الىپ باسقا اياق كيىمگە جاپسى­راتىنبىز. ال فيرمالىق لەيبل باسقا كيىمدەرگە كوشەتىن, – دەپ ەسىنە الادى الماتىلىق سەرگەي زاحاروۆ.
كەڭەستىك «اديداستار» ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى استىرتىن تسەحتاردا جاسالىپ جاتتى. سوندا دا سۇرانىس قاتتى بولدى, تىپتى بىر-ەكى ادام كيىپ تاستاعان كروسسوۆ­كيلەردىڭ وزى بازارلارعا شىعارى­لاتىن. ولاردى دا ارزان باعامەن الىپ كەتەتىن. «اديداس» فيرما­سىنىڭ بەلگىسى «ۇش جاپىراقتى» پىسىقتار قولدان جاساپ, قىز­عان ۇتىكپەن شالبارلارعا, سۇلگىلەر مەن سومكەلەرگە, مايكالار مەن فۋتبولكالارعا جاپسىرىپ قىمبات باعاعا ساتتى. مۇنداي قولدان جا­سالعان «اديكتەر» كاۆكاز جاقتان كوپ كەلەتىن. ونداعى فيرمالىق لەيبلدەرگە كەيدە «اديباس» نە­مەسە «ابيباس» دەپ قاتە جازى­لاتىن, بىراق وعان دا قاراپ جاتقان ەشكىم جوق, باعاسىن سال تۇسىرسە, ساتىپ الىپ كەتەتىن. ادەتتە, ونداي كروسسوۆكالار جاۋىندى كۇنى بىر رەت كيىپ شىققانان كەيىن جەلىمى سۋعا ەرىپ, تابانى اشىلىپ قالىپ جاتاتىن. سونىڭ بارىن بىلە تۇرا كەزەككە تۇرىپ, ۇلكەن «بلات» ارقىلى ساتىپ الاتىن قاراپايىم حالىقتىڭ اڭقاۋلىعىنا, اڭعال­دىعىنا كۇلۋگە دە بولمايدى. ويت­كەنى تمد ەلدەرى قازىرگى كەزدە دە تۋرا سونداي جاعدايدا, تەك باسقا زاتتارعا قىزىعامىز. قولدارى جەتكەندەر وزدەرىن جۇرت قاتارلى ومىر سۇرىپ جاتىرمىز دەپ ەسەپتەدى, ال ارماندارىنا جەتە الماعاندار «اديداسىمەن» قوسىپ «الەمدى بۇزىپ جاتقان» بۇكىل باتىستى جاماندادى, قارعاپ-سىلەدى. سول كەزدەردە ەل اراسىندا «اديداسقا» ۇيقاستىرىلعان نەشە تۇرلى ماقال­دار شىقتى. مىسالى, «سەگودنيا نوسيت «اديداس», ا زاۆترا رودينۋ پروداست» دەگەن سوز سول زاماندا شىققان. ماسكەۋدە وتكەن وليم­پيادى – 80 سپورتتىق ويىندا­رى­نان كەيىن «اديداس» فيرماسىنىڭ كيىمدەرى مۇلدە جوعالىپ كەتتى. فيرماسىنىڭ تازا ونىمدەرىن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋدىڭ وزى قيىن بولدى, ول ۇشىن تامىر-تانىستاردى, دەلدالداردى ورتاعا سالىپ, «بلات» تابۋ كەرەك ەدى. تازا فيرمالىق «اديداستى» كيەتىن­دەرگە قاراتىپ ايتىلاتىن «بلات­نوي» دەگەن سوز دە وسى كەزدەردە شىقتى.
«اديداس» فيرماسىنىڭ ونىم­دەرى 90-جىلداردىڭ باسىندا با­زارلاردى قايتا جاۋلاپ الدى. بۇرىنعى كسرو ەلدەرىنىڭ الىپ-ساتارلارى تۇركييا مەن قىتايدان تاسي باستادى. «اديداس» فيرما­سىنىڭ ۇش جاپىراقتى بەلگىسى جاپسىرىلعان سپورت كوستيۋمدەرى مەن كروسسوۆكالاردا ەندى ەڭبەك­تەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىلەرگە دەيىن كيەتىن بولدى. بۇل كيىمدەردى تۇرىكتەر مەن قىتايلار ارزان ماتەريالداردان دايىنداپ, پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتى كونترافاكت تاۋارلارمەن قارىق قىلدى. توقسانىنشى جىلدارى تمد ەلدەرىندە مودا بولعان «اديداس» كومپانيياسىنىڭ ونىمدەرىن, تەرى كۇرتەلەردى ساتىپ, تۇرىك, قىتاي قولشەبەرلەرى بىرشاما بايىپ الدى.

قايىرجان تورەجان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*