ەرتەڭىن ويلاعان التىن جينايدى

1488
0
بولىسۋ:

قازاقستان – التىن قورى بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. انىعى – 17-ورىن. تاياۋ مەرزىمدە 15-ورىنعا تابان تىرەسەك دەگەن ماقساتىمىز دا بار. ۇلتتىق بانك توراعاسى دانييار اقىشەۆ بۇل ويىن ۇنەمى ايتىپ جۇر. وتكەن جىلى جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەندە باس بانك ىشكى نارىقتا التىندى ساتىپ الۋ قۇقىعىنان باس تارتپاي, رەزەرۆتەردى تولىقتىرا بەرەتىنىن ايتقان. سونداي-اق ول ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا دا نارىقتاعى تازارتىلعان التىنداردى ساتىپ الا بەرەتىنىنە توقتالعان. اقىشەۆ «ەگەر جۇمىس قارقىنى ساقتالسا, الداعى ون جىل ىشىندە التىن قورى ەڭ كوپ 15 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىمىز مۇمكىن» دەگەن-دى. جالپى, التىن قورى رەيتينگىندە وزىمىزدەن بۇرىن تۇرعان مەملەكەتتەرگە نازار اۋدارساق, بۇل جوسپاردى تاياۋ مەرزىمدە باعىندىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەندىگى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىز جىل سايىن التىن وندىرىسىن ورتا ەسەپپەن 16 پايىزعا ارتتىرىپ كەلەدى. ازىرگە وندىرىس الەۋەتىنىڭ بار بولعانى 50 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. كەلەشەكتە شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتە الساق, وندىرىس قارقىنى ەسەلەپ ارتارى سوزسىز.

التىن قورى بويىنشا ۇزدىك وندىققا كىرەتىن مەملەكەتتەر جايلى از-كەم ماعلۇمات:

1. اقش – التىن قورى بويىن­شا الەمدىك كوشباسشى. ەل قويما­سىندا 8133 توننا تازا التىن ساق­تالىپ تۇر. بۇل – اقش-تىڭ ۆاليۋ­تالىق رەزەرۆىنىڭ 73,8 پايىزى.
2. گەرمانييا – ەۋروپا ەلدەرى ىشىندەگى التىن قورى مول ەل.
3. يتالييا – ۇلتتىق التىن قورى جونىنەن ەۋروپا ەلدەرى ىشىن­دە 2-ورىنعا جايعاسقان بۇل مەم­­لەكەتتىڭ التىن قورى 1999 جىل­­­­­­دان بەرى تۇراقتى ەكەنىن ەرەك­شە اتاپ وتۋگە بولادى.
4. فرانتسييا – ەۋروپادا مەم­لەكەتتىك التىن قورى بويىنشا 3-ورىنعا يە.
5. قىتاي – شىعىس ازييا ەلدەرى ىشىندە كوشباسشى.
2015 جىلى ماۋسىمدا قىتاي التىن ۆاليۋتا قورى جونىنەن العاشقى بەس­تىككە كىرەتىن ستاتۋ­سىن قايتا­رىپ الدى.
6. رەسەي – تمد بويىنشا كوش­باسشى. 2016 جىلى بۇل ەل ال­تىن قورىن بىردەن 200,7 تونناعا ارت­تىردى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى جىل سايىن التىن قورىن ارتتىرىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينال­دىرعان.
7. شۆەيتسارييا – وسىناۋ شا­عىن, بىراق وتە باي مەملەكەت الەم­دە ادام باسىنا شاققانداعى ال­تىن قورىنىڭ مولدىعىمەن 1-ورىنعا يە.
8. جاپونييا – شىعىس ازييا ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەكىنشى ورىنعا يە. دەگەنمەن بۇل ەلدىڭ ۇلتتىق التىن قورى سوڭعى 16 جىلدا وزگەرگەن جوق, 765 توننانى قۇراپ تۇر.
9. نيدەرلاندى – 612 توننا التىن قورىنا يە. بۇل ەلدىڭ ۆا­ليۋتا قورىنىڭ 62,8 پايىزى.
10. ۇندىستان – قوماقتى التىن قورى بار ەلدەردىڭ وندىعىن قورىتىندىلاپ تۇر.

ەلىمىزدىڭ التىن قورىنىڭ تاريحى 1992 جىلدىڭ 7 قاڭ­تا­رىنان باستالادى. وسى كۇنى ەلباسى 5 التىن قۇيماسىن التىن قورىندا ساقتاۋعا تابىس ەتكەن. سودان سال بۇرىن, انىعى 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 2 كۇمىس قۇيمانى تاپسىرعان. وسىلايشا, ەلباسى كوپكە ۇلگى كورسەتىپ, ەلى­مىزدىڭ التىن قورىنىڭ قالىپتا­سۋىنا دانەكەر بولدى. دەگەنمەن وزىمىز وز بولىپ, مەملەكەتتىڭ ال­تىن قورىن ەسەلەۋگە 2000 جىلدان باستاپ دەن قويدىق. ول تۇسىنىكتى دە, وتپەلى كەزەڭدى ارتتا قالدىرىپ, ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋعا بەت بۇرعانى وسى كەز. كەستەگە كوز سالساق, 2011 جىلى التىن قورى­مىز ازداپ ورتايعانمەن, سودان بەرى ۇزدىكسىز ەسەلەنىپ كەلەدى.

ەلىمىزدە 200-دەي التىن كەنى بار. بۇل كەن ورىندارىندا زەرت­تەلگەن التىن قورىنىڭ كولەمى – شامامەن 1 159 687,4 كەلى. التىن قورىنىڭ قۇنى شامامەن 48 ميلليارد دوللارعا تەڭ. وسى­دان بىراز ۋاقىت بۇرىن يندۋسترييا جانە جاڭا تەحنولوگييا مي­نيسترلىگىنىڭ گەولوگييا جانە جەر قويناۋىن پاي­دالانۋ كوميتەتى ەلىمىزدەگى ال­تىن قورىنىڭ كار­تاسىن جاساعان. زەرتتەۋ بويىنشا ەڭ ۇلكەن التىن قورى شىعىس قا­زاقستان وبلى­سىندا ەكەن. قور كولەمى – 537,5 مىڭ كەلى. ەكىنشى ورىن­دى يەم­دەنگەن اقمولا وبلى­سىندا 259,9 كەلى التىن قورى بار. ۇشتىكتى قورى­تىندىلايتىن قا­راعاندى وبلىسى قويناۋىندا 114,8 مىڭ كەلى التىن بار ەكەندىگى انىق­تالعان. اتالعان ۇش وبلىستان وزگە ەلىمىزدىڭ 8 ايماعىنان التىن قورى تابىلعان. وسىدان-اق ەلى­مىز­دىڭ قويناۋى قازبا بايلىعىنا تولى ەكەنىنە تاعى بىر كوز جەت­كىزگەندەي بولاسىڭ.
بىر قۋانارلىعى – ەلىمىز سوڭعى جىلدارى وز تەرريتورييامىزدان وندىرىلگەن التىندى وڭدەپ, وز ەلىمىزدە قالدىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ۇلتتىق بانك كەيىنگى جىلدارى التىن قورىن ارتتىرۋعا مىقتاپ دەن قويدى. بۇگىندە التىن وندىرەتىن ۇش ىرى زاۋىتىمىز بار. ولار: «قازاقمىس» كورپوراتسيياسى, «قازتسينك» جانە «تاۋ-كەن التىن» جشس. 2012 جىلى 21,13 توننا تا­زارتىلعان التىن وندىرىلسە, بەس جىلدىڭ ىشىندە بۇل مەجە ەكى ەسە ار­تىپ, بىلتىر ۇكىمەتكە 44,20 توننا التىن تاپسىرىلدى. ەلىمىز­دىڭ باس بانكى ەلدە وندىرىلگەن ال­تىننىڭ بارىن ساتىپ الۋدا.
سوڭعى جاڭالىقتاردىڭ بىرى – زەرگەرلەر گرامداپ التىن ساتىپ الا باستادى. ۇلتتىق بانك پەن يندۋسترييا مينيسترلىگى زەرگەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا جىلىنا 300 كەلى التىن ساتاتىن بولدى. قۇنى لوندون بيرجاسىن­داعى باعاممەن ساتىلادى. وسى­لايشا, زەرگەرلەردىڭ ەكسكليۋزيۆ بۇيىمداردى جاساۋىنا مەيلىنشە جاعداي جاسالماق. ويتكەنى اتا-بابامىزدان زەرگەرلىك ونەر مۇرا بولىپ قالسا دا كەيىنگى كەزدە شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىنان بۇل سالانىڭ بىراز كەنجەلەپ قالعانىن زەرگەرلەر دە جوققا شىعارمايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ۇلتتىق مۇرامىزدى دارىپتەي باستاعالى قولدان جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىم­دارعا دەگەن سۇرانىس تا ارتا تۇسكەن. بۇل زەرگەرلەردىڭ ىزدەنى­سىنە وڭ اسەر ەتتى.
التىن نارىعىنىڭ قىزا تۇ­سۋىنە وتكەن جىلدىڭ مامىر ايى­نان باستاپ ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى سالماعى 10, 20, 50 جانە 100 گرام­دىق التىن قۇيمالاردى ساتى­لىمعا شىعارۋى دا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. التىن قۇيمالاردىڭ باعالى قۇرال ەكەنىن باس بانكير د.اقىشەۆ تە راستايدى. بۇل قۇيما­نىڭ سىنا­ماسى – 999,9. التىن قۇيمالار قازاقستاننىڭ اقشا سارايىندا وندىرىلەدى. التىندى الەمدىك داستۇر بويىنشا ۋنتسييا­مەن ول­شەسە دە بىزدىڭ ەلىمىزدە گرامداپ ولشەۋ قالىپتاسىپ قالعان. ۇلت­تىق بانك التىن قۇي­مالار ساتى­لىمعا شىعارىلعالى الەمدىك نارىقتاعى التىن قۇنىن كۇن سايىن جارييالاپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىردى.
التىن قۇيمالاردى ساتۋدى العاش قولعا العان بانكتەر – حالىق بانك, ەۋرازييالىق بانك جانە تسەسنابانك. قازاقستاننىڭ حالىق بانكى تەك وتكەن جىلدىڭ
1 ماۋسىمى مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا قۇنى 600 ميلليون تەڭگەگە تەڭ 46,2 كەلى تازارتىلعان التىن ساتقان. ازىرگە حالىق ارا­سىندا 10 گرامدىق مينيقۇيما­لاردى ساتىپ الۋعا سۇرانىس ارتىپ تۇر. بانك بىلتىر 613 دانا
10 گرام­دىق التىن قۇيما ساتقان. كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا يە ال­تىن قۇيمالاردىڭ ىشىندە 100 گرام­دىق قۇيمالار ەكىنشى ورىن­دى يەم­دەندى. ال 20 جانە 50 گرامدىق ال­تىن قۇيمالار سايكە­سىن­شە 213 جانە 163 دانا ساتىلعان.
ۇلتتىق بانك التىن قۇيما­لاردى ساتۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ۇشىن الداعى ۋاقىتتا اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىن دە ىسكە قوسۋ جايلى ۇسىنىس تاستاعان. بۇل التىنعا ەلدىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتا تۇسەدى دەگەن ويدان تۋىنداپ وتىر. اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى قاۋىمداس­تىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارشىن عالىمباەۆ وسى كۇنگە دەيىن اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ تابىسى تەك شەتەلدىك ۆاليۋتالاردى ساتۋ مەن ساتىپ الۋدان تۇسىپ كەلگەنىن, حالىققا التىن قۇيمالاردى ساتۋ اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى ۇشىن قوسىمشا تابىس اكەلىپ, قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتا تۇسەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول ۇشىن نىسان­داردىڭ كۇزەت قىزمەتىن كۇشەيتىپ, حالىققا جوعارى دارەجەلى, ساپالى جانە قاۋىپسىز قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنۋ كەرەك ەكەنىنە دە توقتالىپ وتتى. بۇل جەردە مىنا بىر ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ەگەر اقشا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە التىن قۇيمالاردى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋسا, وندا وسى كۇنگە دەيىن وز جيناقتارىن تۇرلى ۆاليۋ­تامەن ساقتاپ كەلگەندەردىڭ بىرازى التىن قۇيمالارعا قاراي كوڭىل اۋدارارى انىق. التىن قۇيمالار باعاسى دا دوللارعا بايلاۋلى ەكە­نىن ەسكەرسەك, التىن قۇيما ساتىپ الۋ اناعۇرلىم تيىمدى سالىم بولۋى دا مۇمكىن. قالاي دەگەندە دە قىمبات باعالى مەتالل قاشان دا وزىنىڭ قۇنىن جويمايتىنىن تاريح دالەلدەپ بەرگەن. سول ۇشىن ەرتەڭىنىڭ جارقىن بولۋىن, ۇرىم-بۇتاعىنىڭ اۋقاتتى ومىر سۇرۋىن قالايتىندار التىن ساتىپ الۋعا اسىققانى جون.

گۇلنار جۇمابايقىزى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*