«7–20–25» نارىققا قالاي اسەر ەتەدى?

1969
0
بولىسۋ:

قازىر كوپ ادامنىڭ باس اۋرۋى – باسپانا ماسەلەسى. ماسەلەنى شي شىعارماي شەشۋ وتە قيىن. الدەكىمدەر ايتاتىنداي «وزى از حالىققا تەگىن باسپانا ۇلەستىرە سالۋ دا» مەملەكەتتىڭ ويىنا كەلمەيدى ەمەس. قازاقتىڭ باسپانالى بولۋى – بيلىكتىڭ جومارتتىعىنا عانا ەمەس, نارىقتىڭ تالابىنا, تەڭگەنىڭ باعامىنا, جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىنداعى كومپانييالاردىڭ مۇددەسىنە تىكەلەي تاۋەلدى. سوندىقتان مەملەكەت ۇنەمى مەيلىنشە قولايلى باع­دار­لامالار ۇسىنىپ كەلەدى. «نۇرلى جەر» مەن «نۇرلى جول» – بۇعان ايقىن مىسال. جاقىندا عانا پرە­زيدەنت ۇسىنعان «7 – 20 – 25» باعدار­لاما­سى – «پاتەر جالداۋ» ۇعى­مىن جويۋعا جا­سال­عان كەزەكتى قادام.

– جۇمىس ىستەيتىن اربىر قازاق­ستان­دىق تومەندەگىدەي شارتتار بويىنشا تەڭ­گەمەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بو­­لادى. نەسيە وسىمىنىڭ مولشەرلەمەسى قا­زىرگىدەي 14-16 ەمەس, جىلىنا  7 پايىز­دان اسپايتىن بولادى. قازىر بانكتەر باستاپقى جارناعا باسپانا قۇنىنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن, كەيدە تىپتى 50 پايىزىن سالۋدى تالاپ ەتسە, بۇل باعدارلاما بويىنشا ول 20 پايىز­دان اسپاۋعا تيىس. نەسيە الۋشىنىڭ اي سايىن­عى تولەمىن ازايتۋ ۇشىن ونىڭ مەر­زىمى 10-15 ەمەس, 25 جىلعا دەيىن بو­لادى. ول ۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ, ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەر مەن قور نارىعىنىڭ مۇم­كىندىكتەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك, – دە­گەن ەدى پرەزيدەنت ەلگە جولداعان ۇن­دەۋىن­دە.
پرەزيدەنت شەشىمىنەن كەيىن ۇلت­تىق بانك 1 تريلليون قارجى تارتۋعا قاۋقارلى ارنايى كومپانييا قۇرىپ, ول قاراجات ەلباسى ايتقان شارتتاردى ورىنداۋعا جۇم­سالادى. وسى ورايدا «7–20–25» باعدارلاماسى جىلجىماي­تىن مۇلىك نارىعىنا, جالپى قازاق­ستان­­دىق­تارعا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن ساۋال­­عا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك. ەكونوميست ماق­سات حالىق بۇل جوبانى وتە باتىل قا­­دام دەپ ەسەپتەيدى.
– ويتكەنى قازىرگى تاڭدا 7 پايىز دە­گەن ەش جەردە جوق. ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق بانك­تىڭ بازالىق پايىز­دىق مول­شەر­لە­مەسى بار. ول بۇكىل ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانك­­­تەردىڭ پايىز­دىق مول­­شەر­لە­مە­سىنە اسەر ەتەدى. مۇ­نىڭ وزى قازىر 9,5 پايىز بو­لىپ تۇر. بۇل جەر­دە «ەكىن­شى دەڭ­­گەي­لى بانكتەردىڭ وزى 9,5 پايىزبەن اق­شا الىپ وتىر­عاندا ودان تومەن پايىز­بەن قالاي نەسيە بەرۋى مۇمكىن?» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. شىنداپ كەلگەندە بىزدىڭ بانكتەر ونداي پايىز­بەن تولەۋگە دايىن ەمەس. كەلە­شەكتە بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسادى دەپ ويلاي­مىن. ۇلتتىق بانكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ين­فلياتسييالىق تارگەتتەۋ ساياساتى ين­فلياتسييا دەڭگەيىن 2020 جىلعا قاراي 4 پايىزعا دەيىن تۇسىرۋگە باعىتتالعان. ەگەر ول ماقسات ىسكە اساتىن بولسا, وندا بىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق بانكتىڭ بازا­لىق پايىزى تۇسەدى, سوسىن ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ پايىزدىق مول­شەر­لەمەلەرى تومەندەيتىن بولادى, – دەيدى ساراپشى.
جىلجىمايتىن مۇلىك فە­دەرا­تسييا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك مۇ­سىرە­پوۆ تە جاڭا باع­دارلامانىڭ نا­رىق­قا ەرەك­شە سەرپىن بەرەتىنىنە سە­­­نىمدى.
– مۇنداي پايىزدىق مولشەرلەمەنى قازاقستاندىقتار كوپ كۇتتى. ەگەر باع­دار­لاما ىسكە اسسا, وندا ەكونوميكا ۇشىن دە, تۇرعىن ۇي نارىعى ۇشىن دە وتە پاي­دالى بولماق. جىلجىمايتىن مۇ­لىك نارىعىنىڭ بارلىق قاتىسۋشى-لارى مۇنى قولدايدى. بۇل رەتتە اربىر ادام بانك­كە كەلىپ, يپوتەكا راسىمدەي الادى, – دەيدى ول.
باعدارلاما ساتتى اتقارىلۋى ۇشىن ۇلتتىق بانك ال­دىمەن جوبانى قارجى سەك­تو­رىنىڭ وكىل­د­ە­رىمەن تال­قى­لايدى, زاڭدىق ماسەلەلەرىن انىق­تايدى. باس بان­كيردىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما تۋرا پرەزيدەنت ايت­قانداي جۇمىس ىستەمەك. ياعني, ادام­دار يپوتەكانى 7 پايىز جىل­­دىق مولشەر­لەمەمەن الادى, ال­عاش­­قى تولەم 20 پايىزدان اسپايدى جا­­نە قارىزدى وتەۋ ۋاقىتى 25 جىلعا دەيىن بەكىتىلەدى.
– بۇل – شىن مانىندە, وتە كۇردەلى تاپ­­سىرما. دەگەنمەن بىز نارىقتىق ۇستا­­نىمدارعا سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتىمىز. قازىر يپوتەكالىق پورت­فەلىمىزدىڭ سالماعى 1 تريلليون تەڭ­گەدەن سال اسادى. بۇل – 2001 جىلدان 2016 جىلعا دەيىن بەرىلگەن نەسيەلەر. جوبا تۇرعىن ۇي نارى­عىنا سەرپىن بە­رىپ, ەكونوميكالىق وسىمدى دە ىن­تالان­دىرا تۇسەدى. قۇرىلىس – بۇل ەكونومي­كا­نىڭ كوپتەگەن سالاسىنا سەر­پىلىس سىي­لايتىن بىردەن-بىر مۋلتيپلي­كا­تيۆتى اسەر. سوندىقتان بىز الدا تەك جا­عىمدى وزگەرىستەر كۇتەمىز, – دەدى دا­نييار اقىشەۆ.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باع­دار­لاما ەل ازاماتتارىنىڭ قىزىعۋ­شى­لىعىن تۋدىرادى.
– ارنايى يپوتەكالىق ۇيىم ار­قى­لى تۇتىنۋشىلارعا 7 پايىزدىق نە­سيە بەرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. ياعني, 7 پايى­زىن عانا تۇتىنۋشى تولەيدى, قال­عان پايىزى مەم­لەكەت تارا­پى­نان سۋب­سي­دييا­لا­نا­دى. بۇل جوبا «دامۋ» كا­سىپ­كەرلىكتى دامىتۋ قورى ارقىلى كا­­سىپ­­كەرلەرگە قازىر 7 پايىزبەن بەرى­لىپ وتىرعان نەسيەنىڭ مىسالىندا جۇزەگە اسادى. بىراق بىر ماسەلە بار – بۇل جوبا قان­شالىقتى اۋقىمدى بولادى جانە حالىق وعان قانشالىقتى قاتىسا الادى دەگەن. باعدارلاماعا قاتىسىپ كورۋگە كوپ ازاماتتاردىڭ ىنتاسى بار. يپو­تەكا­لىق مەرزىمنىڭ 25 جىل بولىپ وتىر­عانى ايلىق تولەمدى تومەنىرەك تو­لەۋ ۇشىن جاسالىپ وتىر. بىر جاعىنان قولجەتىمدى باسپانا بولادى. ايىنا 55-60 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تولەپ تۇرۋ – ازاماتتارعا تيىمدى. يپوتەكالىق ۇي­لەر­دى راسىمدەۋگە قاتىستى ارنايى قا­راس­تىرىلعان زاڭ جوق – 25 جىل بويى تولەپ تۇرۋ كەرەكسىز دەگەن سيياق­تى. ادام­نىڭ مۇمكىندىگى بولسا 10-15 جىل­دان كەيىن نەگىزگى قارىزدى جاۋىپ تاس­تاۋعا بولادى, – دەيدى ەكونوميست.
ارينە, يپوتەكالىق نەسيەنىڭ قول­جە­تىمدىلىگى وز كەزەگىندە سۇرانىس ين­فليا­تسيياسىنا جول اشۋى مۇمكىن. دە­گەنمەن ماماندار باعانىڭ مەملەكەت تاراپىنان باقىلاناتىنىنا سەنىمدى. قايتكەن كۇندە دە جوبا تۇرعىن ۇي با­عاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە اكەلىپ سوق­تىرماۋى تيىس.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*