Қазақстан пайда көзін тапты

1001
0
Бөлісу:

Қазақстан 590 миллиард теңге пайданың көзін анықтады. Оған жету үшін елімізде «бизнес періштелерді» қолдауға мән бе­ріліп, қазақстандықтар «крау­д­фандингке» тартылатын болады. Осылайша, ел Үкіметі Ел­басының «Төртінші өнеркә­сіптік революция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері» Жолдауындағы маңыз­ды бір міндетті орындауға білек сы­бана кірісуде.

Жолдауда Мемлекет басшысы: «Нақты сектордың жаңа техноло­гия­ларға деген сұранысты ынталан­дыруы және венчурлық қаржы­ландырудың жеке нарығының қызметі инновациялық экожүйе жетістіктерінің негізгі фактор­лары бо­лып саналады. Бұл үшін тиісті заң­нама қажет» деп тапсырма жүк­­тегені мәлім. Осы мақсатта «Кей­бiр заң­на­малық актiлерге тә­уекелдік венчурлық қаржылан­дыру мәселелерi бойынша өзгерiс­тер мен толықтырулар енгiзу тура­лы» жаңа заң жобасы әзірленіп отыр.

«Венчур» – тәуекелге бас тігу, деген сөз. Заңды әзірлеуші Ин­вести­ция­лар және даму министр­лігінің түсін­ді­руінше, «венчурлық қар­жыландыру» – иннова­циялар­ды, яғни, жаңа немесе жетіл­дірілген өнімдерді, технология­ларды, тауар­ларды, бизнес-шешімдерді және басқаларын әзірлеумен айна­лы­сатын, тиісінше пайда әкелмеу тәуекел­дері жоғары жаңа кәсіп­орындарға инвес­тициялар құюды білдіреді. Сонда қыруар қаржы салу­шы инвестор қайдан пайда табады? Оған «өз ісін жаңа бастаған бұл компания ізінше буырқана даму жолына түседі және табысы да, құны да өседі. Нәтижесінде, салын­ған салымдар әлде­неше есе көп пайда әкеледі» деп үміттену қалады. Ал бұл үміті ақталуы үшін инвес­тор қаржы құятын компанияларды таңдай білуі тиіс.
Бір ғана мысал, 2004 жылдың 4 ақ­панында программист Марк Цукерберг Facebook әлеуметтік желісін ойлап та­бады. Алғашында бұл өнім Гарвард аясында ғана жұмыс жасаған, алайда уақыт өте келе, онда өзге университеттер де тіркелуге рұқсат алады. Өнімінің сұранысқа ие екенін көрген Цукер­берг инвесторлар іздей бастайды. Алғашқы инвестицияны PayPal компаниясының негізін қалаушы­лардың бірі Питер Тил береді. Ол салған 500 мың доллар Facebook-ты дамыту бойынша бастапқы жос­парларды жүзеге асыруға жеткен. 2009 жылы бұл компанияға ресейлік инвесторлар да қызығу­шылық білдірді: Әлішер Усманов, Юрий Мильнер кіретін Digital Sky Technologies 1,9% привиле­гиялы ак­ция­ларын сатып алу үшін
200 миллион дол­лар салды. Артынша тағы 3% қарапайым акцияларын иеленді. Сарапшылар бұл стартапқа қаржы берген инвесторлардың тіпті мил­лиардтап пайда тапқанын айтады. Facebook 2010 жылы 35 миллиард долларға бағаланды, 2015 жылы 225,7 миллиард тұрды, ал биылғы 2018 жылы құны 542,95 миллиард дол­ларға жеткен.

Әрине, тәуекел деп аталған­дықтан, бұл бағытта инвестор­ларды көптеген қауіп-қатерлер күтіп тұрады. Мәселен, мұндай стар­таптар­дың 70 пайызы алғаш­қы «ай-пи-одан» кейін-ақ инвес­торлар мен нарықтың күткенін бере алмай, шө­гіп, тіпті жабылып қалатын көрі­неді. Себебі, тұтынушыларға түбе­гейлі жаңа нәрсені ұсына алмайды, жобасы тек «ескі», нарықта бар техноло­гияны жетілдіруге ғана құрылады. Бұл ретте нарық пен өмірде жоқ затты ұсына алған стар­таптардың ғана асығы алшысынан түсіп, аты озбақ. Мәселен, Google немесе Apple өздеріне дейін ешкім ар­ман­дай да алмаған тың өнім­дерді әлемдік игілікке айналдырды.
Бүгінде дүниежүзінде, соның ішінде Қазақстанда да жаһандық қарқынды сұранысқа ие жаңа өнімдер туып жатады. Бірақ олар­дың біразы бастапқы кезеңде қаржылық қолдау таба алмай, «жөргегінде» тұншығады.
Елімізде бұған дейін иннова­цияларды мемлекет әртүрлі құрал­дар арқылы бюджет қар­жысы есе­бінен қолдауға күш салып келген. Алайда жүздеген мың, тіпті мил­лион­даған доллар инвестиция құя­йын десе, мемлекет қаржысы шек­теулі. Сондықтан тиісті заңнамалық қамтамасыз ету арқылы Үкімет бұл іске жеке инвестицияларды тарту жолын қарастыруда.
Венчурлық қаржыланды­рудың барлық жүйесі табысты жұмыс іс­теуі және дамуы екі негізгі факторға тікелей байла­нысты болып келеді: біріншіден, салықтық жеңілдіктер, мемле­кеттік кепілдік бағдарла­малары, венчурлық жобаларға тіке­лей немесе мемлекеттік даму инс­титуттары арқылы бірлесіп қар­­жыландыру секілді мемлекеттік ынталандырудың қолжетімді әрі нарық талаптарына сәйкес келетін шаралары мен тетіктері керек.
Екіншіден, инвестиция­лаудың, оларды басқарудың, сондай-ақ инвесторлардың кәсіпкерлік тәуекелдерін азайту үшін қорғау құралдарының әртүрлі тәсілдері мен формаларын құруға мүмкіндік беретін икемді заңнама қажет.
Бұл шарттар толыққанды түзіл­мегендіктен, инвесторлар бұл бағытта ынта-құлшыныс танытпай, селқос, бейжай қалып отыр. Сал­дарынан, министрліктің бай­ла­мынша, Қазақстанда кәсіпорын­дардың инновациялық белсенділігі төмен, ал зияткерлік ресурстар шетелге кетуде. Мы­салы, қазақ­стандық кәсіп­орындардың ин­новациялық бел­сенділігі бар-жоғы 9,3 пайызды құ­райды. Бұл ЭЫДҰ-ға кіретін дамы­ған елдерге тән орташа көрсет­кіштен 5-7 есеге аз. Са­лыстыру үшін айталық, Шве­цияда бұл көрсеткіш 57 пайызды, Ұлы­британияда – 62 па­йызды, Германия мен Аустрияда – 70 пайызды құрайды. Бәсекеге қа­білеттіліктің жаһандық индексі рей­тингінде Қазақстан «Иннова­ция­­лық әлеует» индикаторы бо­йын­­ша 84-орынды, «Венчурлық ка­­питал­дың қолже­тімділігі» қосал­қы факторында 102-орынды иеленеді.
Бүгінде ЭЫДҰ елдерінде жеке капитал, соның ішінде қаптаған вен­чурлық қорлар, «бизнес-періш­телер» (стартаптарға қолдау көрсе­тетін ауқатты жеке тұлғалар немесе инвесткомпаниялар), краудфан­дингтік алаңдар – венчурлық қаржыландырудың негізгі көзі болып табылады. Дамыған елдерде бұл салаға жеке инвестициялар тартуды ынта­ландыру үшін мем­лекет тарапы­нан түрлі салық­тық жеңілдіктер мен басқа да тетіктер қолданы­лады. Мысалы, АҚШ-та капитал өсіміне салынатын салық мөл­шерлемесі орташа есеппен табыс салығының мөлшерлемесінің жартысына ғана тең. Сингапурда қолданыстағы табыс салығы 17% болса, венчурлық компаниялар­дың инвестициядан түсетін та­бысына 0-10% мөлшерінде салық салынады. Гонконгта венчурлық қорлардың табысына салық салынбайды, ал басқа кәсіп­орындардың табыс салығының мөлшерлемесі қазіргі уақытта 16,5 пайызды құрайды. Жо­ғары технологиялық индус­трия­­ның дамуы бойынша жаһандық рей­тингте жетекші орынға ие Из­раильде венчурлық қаржылан­дыру үшін бірқатар салық жеңілдіктері қарастырылған. Сондықтан Қа­зақстан да жаңа заң жобасында инвесторларды инновациялық жобалардың ерте және кейінгі кезеңдерінде қолдауға ынталан­ды­ратын бірқатар салықтық шаралар мен тетіктер кешені ұсынылмақ. Атап айтқанда, «венчурлық қорлар төлейтін дивидендтерге тә­уекелдік инвестициялаудың акционерлік инвестициялық қорларына қол­данылатын салық салыну режимін қолдану» ұсынылады.
Инвестициялар және даму министрлігі бұл саланың өр­кендеуі мол табыс әкелуі мүмкін­дігіне назар аудартады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, қазіргі заманда жоғары тәуекелді ин­новациялық жобаларға инвес­тиция жасау, сайып келгенде, «елдегі ғылыми және техникалық прогрестің, ЖІӨ-нің өсуінің және тұтастай алғанда елдің бәсекеге қабілеттілігінің артуының драйвері» болып отыр. Мысалы, АҚШ-та венчурлық инвести­циялар үлесінің ЖІӨ-нің небары 0,2 пайызына теңесуі жеке сек­торда 10 миллион жұмыс орны­ның құры­луын, 2,1 триллион АҚШ доллары өнім­дерінің пайда болуын қамта­масыз еткен.
Бүгінгі таңда Қазақстанда жоғары технологиялық өнім­дердің шетелдік нарықтарға экспорты 2 миллиард долларды құрайды. Ел Үкіметінің есебінше «венчурлық капитал нарығын, инновациялық шағын және орта бизнесті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау 2025 жылға дейін жоғары технологиялық өнімдер­дің экспортын кем дегенде 40 пайызға ұлғайтуға» мүмкіндік береді.
Инвестициялар және даму министрлігінің мәліметінше, бұл ретте жыл сайын елімізге ең болмағанда, 100 миллион доллар ғана венчурлық инвестициялар тартылар болса, 2025 жылға қарай одан елге және экономикаға келер тиімділік-эффект 591,5 млрд теңгені немесе 1 миллиард 820 млн долларды құрайтын болады.

Айхан ШӘРІП

Бөлісу:

Пікір жазу


*