جۇك تاسىمالىنىڭ جۇگى اۋىر

2218
0
بولىسۋ:

بىراق بولاشاعى بار. ويتكەنى ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك, بايلانىس – ەل ەكونوميكاسىنىڭ الىپ التىلىعى. ۇكىمەت وتكەن جىلى دال وسى سالالار جىو-نىڭ 4 پايىزعا وسۋىنە تىرەك بولدى دەپ ەسەپ بەرگەن. دەمەك, مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كولىك قاتىناسى سەكىلدى سەكتورلارعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستاۋى ناتيجەسىز ەمەس. سونىڭ ىشىندە كولىك تاسىمالىنىڭ كورسەتكىشتەرى كوڭىلدەن شىعىپ وتىر. مىسالى, بىلتىر كولىك قىزمەتى – 4,8 پايىزعا, جۇك تاسىمالى 5,2 پايىزعا ارتقان. جۇك تاسىمالى دەمەكشى, بۇل – بولاشاقتاعى باستى باعىتىمىز بولار سالانىڭ بىرى جانە پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋدا كورسەتىپ بەرگەن ون باسىمدىعىنىڭ قاتارىنان تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, سول ارقىلى 2020 جىلى ترانزيتتەن تۇسەتىن جىل سايىنعى تابىستى 5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى تاپسىردى: «بۇل ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالعان مەملەكەت قاراجاتىن تەزىرەك قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەدى ول.
ن.نازارباەۆ ەلىمىز ارقىلى بىرنەشە ترانس­قۇرلىقتىق دالىز وتەتىنىن جيى تىلگە تيەك ەتەدى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, 2017 جى­لى قازاقستان ارقىلى وتكەن جۇك تران­زيتى 17 ملن تونناعا جۋىقتاعان. «الماتى» اي­ماقتىق قارجى ورتالىعى» رەيتينگ اگەنت­تىگى سيپاتتاعانداي, 2016 جىلى ەلدىڭ جۇك تا­سىمالى اينالىمىنىڭ 46,1 پايىزى – تە­مىرجول كولىگىنە, 31,5 پايىزى – اۆتو­كو­لىك­كە, 22,1 پايىزى – قۇبىلارعا, قالعان 0,4 پايى­زى كولىك تاسىمالىنىڭ باسقا دا تۇر­لەرىنە (اۋە, ىشكى سۋ جولدارى, تەڭىز) تيەسىلى. اۋە, ىشكى سۋ جولدارى, تەڭىز تاسىمالى كور­سەتكىشتەرىنىڭ تومەن بولۋىنا, بىرىن­شى­دەن, تاريفتىڭ جوعارىلىعى, ەكىنشىدەن, ەل­دىڭ گەوگرافييالىق سيپاتى اسەر ەتەدى. سون­دىق­تان تۇراقتايتىنىمىز دا اۆتوكولىك جانە تەمىرجول تاسىمالى بولماق.
Finprom ساراپتاما قىزمەتى تەمىرجول جۇك تاسىمالى وتكەن جىلى 378,8 ملن تون­نا­عا جەتكەنىن حابارلادى. بۇل – الدىڭعى جىل­مەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا جوعارى. بىراق 2016 جىلعا دەيىن كەرى تەندەنتسييا باي­قالعان. مىسالى, جۇك تاسىمالىنىڭ كو­لەمى 2015 جىلى – 12,6 پايىزعا, 2016 جى­لى 0,7 پايىزعا ازايا تۇسكەن.
وتكەن جىلى بارلىعى قايتا قالپىنا كەل­گەنىن كورەمىز. ويتكەنى جۇك اينالىمى بىر­دەن 10,6 پايىزعا, ياعني 262,1 ملرد توننا شا­قىرىمعا وسكەن. مىسالى, «قتج – جۇك تا­سىمالى» اق جەتەكشىسى ورالحان قۇ­لاقوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى تيەلگەن ۇن مەن بيداي كولەمى بىرشاما كوبەيگەنىن باي­قاۋعا بولادى. «قازاقستان تەمىرجو­لى­نىڭ» مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, وتكەن جى­لى 8,9 ملن توننا استىق جانە 3,2 ملن توننا ۇن جۇكتەلگەن. ونىڭ ىشىندە ىشكى باعىتتارعا استىق­تىڭ 3,1 ملن تونناسى, ۇننىڭ 0,8 ملن تون­ناسى, ەكسپورتقا استىقتىڭ 5,8 ملن تون­ناسى, ۇننىڭ 2,4 ملن تونناسى جونەلتىلگەن. بيىل اقپاننىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە ۇلت­تىق كومپانييانىڭ جۇك اينالىمى وتكەن جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2,5 پايىزعا وسكەن. جۇك تيەۋ كولەمى 1,8 پايىز­عا كوتەرىلگەن.
وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل – 11 پايىز­عا جوعارى كورسەتكىش. ونىڭ ىشىندە ەلى­شىلىك باعدارعا 50,5 مىڭ توننا بولسا, 139,7 مىڭ توننا سىرتقا شىعارىلعان. ۇن ونىم­دەرىن تاسىمالداۋ – وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 97%. نارىقتا ۇن ونىمدەرىنە دە­گەن سۇرانىستىڭ باسەڭدەۋى مەن اۋعان­ستاندا ۇن باعاسىنىڭ تومەندەۋى اسەرىنەن بۇل كورسەتكىش تومەندەگەن. كەرىسىنشە, الەۋ­مەتتىك-تۇرمىستىق ماقساتتاعى كومىر تيەۋ كولەمى وتكەن جىلعى جىلۋ بەرۋ ماۋسى­مىنا قاراعاندا سەگىز پايىزعا وسكەن.
يمپورتتىق باعدارداعى جۇك تاسىمالى دا از دا بولسا العا جىلجىعانىن بايقايمىز. ويتكەنى بۇل باعىتتاعى تاسىمال 16 مىڭ تونناعا جوعارىلاپ, 1,5 ميلليون تونناعا جەت­كەن. ەكسپورتتىق باعدارداعى جۇك كو­لەمى – 8,3 ميلليون توننا. قىتايمەن شە­كا­را وتكەلىندەگى جۇك تاسىمالىنىڭ اۋقى-مى – 26 پايىزعا, وزبەكستانعا شىعارىلعان جۇك كولەمى – 58 پايىزعا, اقتاۋ پورتى ار­قىلى شىعارىلعان جۇك 27 پايىزعا وستى.
جىل باسىنان بەرى قازاقستان اۋماعى ار­قىلى 361 كونتەينەرلىك پويىز وتكەن. ونىڭ ىشىندە قىتاي – ەۋروپا باعدارىنا – 135 پويىز, كەرى قاراي ەۋروپا – قىتاي باع­­­­دارىنا 109 پويىز وتتى. چەندۋ – دوستىق – لودز باعدارىندا دا وسىم بايقالادى. قى­تاي مەن ەۋروپانى سوز قىلعاندا قايتا جاڭ­عىرعان جاڭا جىبەك جولىنىڭ ەل ەكو­نوميكاسىنا قوسقان سۇبەلى ۇلەسىن سوز ەتپەۋ مۇم­كىن ەمەس. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اۆ­توكولىك تاسىمالى وداعى (قازحاتو) قى­تايدا وندىرىلگەن تاۋارلاردى تاسى­مال­داۋدىڭ ەلىمىز ۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىن زەرتتەي كەلە, ۇلى جاڭا جى­بەك جولى بولاشاقتا باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ۇزىلگەن جىپتى قايتا جالعايتىن جاڭا باعىت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جا­عالاۋىنان تەڭىز كولىگى ارقىلى ەۋرووداق ەل­دەرىنە جىل سايىن 300 ملن تونناعا جۋىق ار­تۇرلى تاۋار تاسىمالدانادى. دال وسى كو­لەمنىڭ ەڭ بولماعاندا 5 پايىزى قۇرلىق ار­قىلى تاسىمالدانسا, قحر-دان قازاق­ستان­عا جانە ەل اۋماعى ارقىلى وتەتىن تران­زيتتىك جۇك تاسىمالى تورت ەسە ۇلعايار ەدى» دە­لىنگەن باياندامادا.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وسىعان دەيىن بىز ارقىلى ەكسپورتتالاتىن قىتاي ونىمدەرى كوبىنە شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتو­نومييالىق اۋدانىندا وندىرىلگەندىكتەن ساپاسىز ەدى. سوندىقتان باتىس يم­پورت­شىلارى قىتايدىڭ وڭتۇستىك – شىعىس جاعا­­لا­ۋىن­دا وندىرىلگەن «ساپالى» تاۋارلا­رىن تەڭىز ارقىلى تاسىمالداعاندى جون سانا­عان. ەندىگى كەزەكتە قحر بيلىگى ەلدىڭ باتىس وڭىر­لەرىن دە وندىرىستىڭ جاڭا بيىگىنە كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. بۇل الەۋمەتتىك تۇرمىسى جوعارى سانالاتىن ەلدەردىڭ, ياعني باتىس – ەۋروپا ينۆەستورلارى مەن يمپورت­شى­­لارىنىڭ يمپورتتىق تاۋار تاسىما­لىن­داعى «تالعامدارىن دا» وزگەرۋى بەك مۇمكىن.
قازحاتو مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, جۇك اينالىمى جاعىنان تەمىرجول العاشقى ورىندا بولسا, ەلىمىزدەگى جۇك تاسىمالىنىڭ 84 پايىزى اۆتوكولىك ارقىلى تاسىمال­داناتىن كورىنەدى. مىسالى, ەلىمىزدەگى 86 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدىڭ 13 مىڭ شاقىرىمى ەۋروپالىق جانە ازييالىق جولدارمەن تۇيىسەتىن حالىقارالىق ماڭىزى بار. كولىك جۇيەلەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ينتەگراتسييالاۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما سول جولدارداعى كەدەرگىلەردى ازايتۋ ارقىلى 2020 جىلعا دەيىن ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىن 2 ەسەگە ارتتىرۋدى كوزدەيدى. «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەر» دەمەكشى, باعدارلامانىڭ شاپاعاتى 30 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول, 8 مىڭ 200 شاقىرىم تەمىرجول جوندەلىپ, جۇك اينالىمى 1,6 ەسەگە ارتۋى مۇمكىن. وداق ۇسىنعان مالىمەتتەر قازاقستان ارقىلى تاسىمالداناتىن قىتاي تاۋارلارىنىڭ ارتۋى قوسىمشا 15 مىڭ اۆتوكولىك قۇرالىن قاجەت ەتەدى. ارى بىزدەگى جولداردىڭ ساپاسى دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, بىزدەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 4 پايىزى عانا 1-ساناتقا ساي, ال بارلىق جولدىڭ 10 پايىزى تىپتەن تاس توسەلمەگەن قارا جول ەكەن. ەگەر اۆتوكولىك تومەن ساپالى جول­دارمەن جۇرەر بولسا, جانارماي شىعىنى 30 پايىزعا ارتا تۇسەتىنى دالەلدەنگەن. وزىڭىز بىلەتىندەي, بۇل – قورشاعان ورتاعا بولىنەتىن زيياندى قالدىقتار كولەمى دە وسىنشا ۇلعايادى دەگەن سوز.
قازحاتو ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق تاسىمالداۋشىلارى ەاەو ارىپتەستەرىمەن سالىستىرعاندا تەڭ دارەجەدە ەمەس ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتكەن. سوندىقتان دا ولارمەن باسەكەلەسە المايدى. ودان بولەك ماماندار بىزدە دە ەۋروپاداعىداي اۆتوكولىك جانە تەمىرجول ارقىلى ارالاس تاسىمال تۇرىن دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. مۇنىڭ وزى باتىس ەلدەرىندە جىلدام ارى تەز تارالىپ كەلە جاتقان تەندەنتسييا ەكەن.
دەگەنمەن ەلدەگى كولىك تاسىمالىنىڭ پروب­لەمالارى بيلىكتىڭ نازارىنان تىس قا­لىپ جاتىر دەگەن سوز ەمەس. مىسالى, «نۇر­لى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا حاب قالالار اراسىنداعى بىر باعىتتا جۇرىپ وتۋگە كەتەتىن ۋاقىتتى 2014 جىلعى 115 ساعات­تان 72 ساعاتقا دەيىن قىسقارتۋ جوسپار­لانعان.
باعدارلاما 2019 جىلعا دەيىن جال­عاساتىنىن ەسكەرسەك, الدىمىزدا «نۇرلى جولدىڭ» ەسەبىنەن جىو-دى 15,7 پايىزعا (2014 جىلمەن سالىستىرعاندا) ۇلعايتۋ ماقساتى تۇر. وعان دەيىن كولىك اتقارىلعان جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە, ەل ەكونومي­كاسىنداعى كولىك قاتىناسىنىڭ ۇلەسى دە ارتۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن سوڭعى كەزدە سالا سۋبەكتىلەرى شەتەلدەن كەلەتىن ينۆەستيتسييا كولەمى تارىلعاندىقتان, وز قامدارىن وزدەرى ويلاۋعا ماجبۇر. ويتكەنى شەتەلدىك بانكتەر مەن كرەديتورلار قازاقستاندىق كولىك-لوگيستيكاسىنا قولداۋ كورسەتۋدى ازايتقان. سىرتتان كەلەتىن قاراجاتتىڭ ورنىن تولىق­تىراتىن دا بالاما بولماي تۇرعانى. سەبەبى, ەكىنشى جىل قاتارىنان سالانى دامىتۋعا جانە قورلاردى جاڭعىرتۋعا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنىپ جاتقان اقشا قىسقارىپ كەلەدى. مىسالى, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىرعى قاراجات 6,2 پايىزعا از, ياعني 332 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇل – Finprom ساراپتاما قىزمەتىنىڭ مالىمەتتەرى. 2017 جىلدىڭ 11 ايىندا قۇيىلعان ينۆەستيتسييا 81,1 ملرد تەڭگە بولسا, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ول 2,4 ەسەگە كەم. بىراق سەكتورعا دەگەن ينۆەس­تورلاردىڭ سەلسوق قاراعانىمەن, سالاداعى قىزمەت كولەمىنىڭ ارتۋى بايقالادى دەيدى ساراپتاما قىزمەتى. 2017 جىلدىڭ العاشقى ۇش توقسانىندا كولىك-لوگيستيكالىق كومپانييالاردىڭ قىزمەتى 4,7 پايىزعا ۇلعايعان. ەسكە سالا كەتەيىك, دال وسى مەرزىم ىشىندە ەل ەكونومي­كاسى جالپى العاندا 4,3 پايىزعا وسكەن. مۇنىڭ بارلىعى 2014-2016 جىلدارى جالپى سەكتورداعى باياۋلاۋ نەمەسە تىپتى كەرى كەتۋ تەن­دەن­تسيياسىمەن سالىس­تىرعاندا كوڭىلگە قونىمدى.
جالپى, قويما جانە كولىك سەكتورى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 7,7 پايىزىن قالىپتاستىرىپ وتىر.

 

كاميلا دۇيسەن

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*